Ο Αριστοτέλης Ωνάσης, ήταν (και είναι) ίσως ο πιο διάσημος Έλληνας των τελευταίων αιώνων. Ήταν ο άνθρωπος που έκανε τ’ όνομά του συνώνυμο του πλούτου και της δύναμης. Ήταν γόνος του Σωκράτη και της Πηνελόπης Ωνάση, ευκατάστατης οικογένειας της Σμύρνης. Είχε μια μεγαλύτερη αδελφή, την Άρτεμις και άλλα δυο αδέλφια από τον δεύτερο γάμο του πατέρα του το 1912, την Καλλιρόη και την Μερόπη. Ο πατέρας του είχε έναν μικρό στόλο από δέκα πλοία επανδρωμένα με σαράντα ναύτες, ενώ παράλληλα ασχολούνταν και με το εμπόριο καπνού. Η οικονομική αυτή άνεση, επέτρεψε στον Αριστοτέλη και τ’ αδέλφια του να σπουδάσουν στα καλύτερα σχολεία. Έτσι, στην ηλικία των 16, ο Αριστοτέλης μιλούσε τέσσερις γλώσσες: Ισπανικά, τουρκικά, αγγλικά και ελληνικά. Γεννήθηκε στις 15 ή 20 Ιανουαρίου 1906. Θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει τον τόπο που γεννήθηκε, όταν συνέβη η Μικρασιατική Καταστροφή και η πυρπόλυση της Σμύρνης. Αφού ζήσει για λίγο ως πρόσφυγας στην Ελλάδα, θα μεταναστεύσει τον Αύγουστο του 1923 στην Αργεντινή, έχοντας μαζί του λίγα δολάρια.

Στην Αργεντινή, ο Ωνάσης, αφού εργαστεί αρχικά ως λιμενεργάτης, πλύστης και νυχτοφύλακας και για ένα διάστημα ως τηλεφωνητής, θα εκμεταλλευτεί την σχέση που είχε με το εμπόριο καπνού, όταν ζούσε στην Σμύρνη. Με την βοήθεια του πατέρα του, εισήγαγε καπνό από την Τουρκία (ένα μέρος λαθραία) και δημιούργησε ελαφρά τσιγάρα που απευθύνονταν κυρίως σε γυναίκες. Το προϊόν αυτό, που διαφήμιζε πετώντας άδεια πακέτα σε πολυσύχναστα σημεία της πόλης, θα έχει απήχηση και θα φέρει στον Ωνάση τα πρώτα του χρήματα. Έχοντας ήδη συγκεντρώσει ένα σημαντικό κεφάλαιο, θα εκμεταλλευτεί τις οικονομικές συγκυρίες που επέφερε το μεγάλο οικονομικό «κραχ» του 1929 και το 1932, θα στραφεί σ’ έναν τομέα, που ανέκαθεν οι Έλληνες είχαν ιδιαίτερη έφεση: Την ναυτιλία. Από κει και πέρα, αρχίζει να χτίζεται ο μύθος του Έλληνα μεγιστάνα, που συγκέντρωσε τεράστιο πλούτο· που είχε το δικό του νησί -τον Σκορπιό· που συναναστράφηκε με ισχυρούς και διάσημους άνδρες της παγκόσμιας σκηνής, όπως ο Κένεντι, ο Τσόρτσιλ, ο Μενεγκίνι, ο Τίτο· που γνώρισε μυθικές γυναικείες μορφές της εποχής, όπως η Τζεραλίν Σπερκλς -εθεωρείτο η πιο όμορφη γυναίκα στον κόσμο-, η Εύα Περόν, η Μέριλιν Μονρόε, η Μαρία Κάλας, η Γκλόρια Σουανσόν, η Γκρέτα Γκάρμπο και η Τζάκι Κένεντι την οποία και νυμφεύθηκε· που δημιούργησε την Ολυμπιακή και την έκανε περιώνυμη για την χλιδή της και τις προδιαγραφές εξυπηρέτησης επιβατών που σήμερα θεωρούνται αδιανόητες λόγω κόστους.

Η συνέχεια επί της οθόνης…

Σχετικά θέματα:

• Υπόθεση Πασίφικο («Τα Παρκερικά» ή «Πατσιφικά»)
• Οικονομική κρίση: Απάντηση σε επιστολή-διαμαρτυρία ενός Γερμανού «συμπατριώτη»
• Η πολιτική επιστήμη της χριστιανικής προπαγάνδας – Μερικές απαντήσεις στον «επιστήμονα» κύριο Κωνσταντίνο Χολέβα
• Αλμπίνοι: Οι «άνθρωποι φαντάσματα» – Τα θύματα μιας αιμοβόρας και κερδοφόρας δεισιδαιμονίας
• Θρησκεία, θρησκοληψία και αυθυποβολή (ήτοι το «ιερό» κατούρημα ενός…κοπρόσκυλου)
• Μαθήματα χορού (βίντεο)
• Λιάνα Κανέλλη και κηρύγματα ηθικής σε οίκους ανοχής
• Ανέκδοτο – Διαγωνισμός σκύλων
• Το νόμιμο είναι και ηθικό;
• Black μπεεε (Θόδωρος Μαραγκός) – Οι πάπυροι του Ερκολάνο, ο Θοδωράκης ο Νεοέλληνας κι ο Δημητράκης το πρόβατο

Ο Στέλιος Κυριακίδης ήταν αθλητής δρόμων ημιαντοχής και αντοχής, με ιδιαίτερη έφεση στον μαραθώνιο. Έγινε παγκοσμίως γνωστός, όταν κέρδισε τον διάσημο Μαραθώνιο της Βοστόνης, το 1946, χρησιμοποιώντας αυτήν την περιφανή νίκη ως όχημα ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης για την δραματική κατάσταση της Ελλάδος. Γεννήθηκε στις 4 Μαΐου 1910 στο χωριό Στατός της Πάφου στην Κύπρο. Ήταν γιος των αγροτών Γιάννη και Ελένης Κυριακίδη. Από μικρός είχε το μικρόβιο το τρεξίματος, καθώς οι συχωριανοί του τον θυμόνταν να τρέχει με την παραμικρή αιτία κι αφορμή. Συνήθως «πεταγόταν» μέχρι το απέναντι χωριό που απείχε 15-20…χιλιόμετρα. Έβγαλε το Γυμνάσιο στην Πάφο κι από την εφηβική του ηλικία άρχισε να παίρνει μέρος σε αγώνες· αρχικά σε αγώνες ως αθλητής του χωριού του και στην συνέχεια, από το 1930, ως αθλητής του Γυμναστικού Συλλόγου «Ολύμπια» της Λεμεσού· σύλλογο τον οποίο δεν εγκατέλειψε, μέχρι και το τέλος της αθλητικής του σταδιοδρομίας, παρ’ ότι σύντομα, θα μετακομίσει και θα εγκατασταθεί στην Αθήνα, έχοντας εργαστεί προηγουμένως, για ένα διάστημα, σαν υπάλληλος του Δήμου Λεμεσού.

Στην Ελλάδα και στην Αθήνα, θα εργαστεί ως υπάλληλος (εισπράκτορας) της Ηλεκτρικής Εταιρείας (Δ.Ε.Η.), χωρίς να εγκαταλείψει τον αθλητισμό και τις μεγάλες αποστάσεις. Θα σαρώσει τα μετάλλια σε Ελλάδα και Βαλκάνια με τα χρώματα της Ελλάδος, όπου για αρκετά χρόνια ήταν ο αδιαμφισβήτητος πρωταθλητής. Ο Κυριακίδης ήταν αυτός που κατέρριψε την πανελλήνια επίδοση του Σπύρου Λούη στον Μαραθώνιο· μια επίδοση τεσσάρων περίπου δεκαετιών. Ο Λούης μάλιστα, φέρεται να υποδέχεται τον Κυριακίδη στο σπίτι του στο Μαρούσι και χαμογελώντας να του λέει: «Παιδί μου Στέλιο, να τρέχεις πάντα, γιατί εμείς οι Έλληνες γεννηθήκαμε για να τρέχουμε. Μόνο έτσι καταφέραμε να ζήσουμε τόσους αιώνες».

Λίγο μετά την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα, το 1941, ο Στέλιος Κυριακίδης θα νυμφευθεί την σύντροφό του Ιφιγένεια και μαζί θ’ αποκτήσουν τρία παιδιά: Την Ελένη, την Μαίρη και τον Δημήτρη. Τα χρόνια της Κατοχής, θα είναι δύσκολα για τον Στέλιο Κυριακίδη, όπως και για όλους τους Έλληνες. Όπως έλεγε κι ίδιος, το γαμήλιο δώρο του ήταν ένα ψωμί (κι αυτό μισό), ενώ λόγω της σχετικής αναγνωρισιμότητάς του, κατάφερνε να εξασφαλίζει που και και που, μερικά λαχανικά. Η αθλητική ιδιότητα, θα του σώσει την ζωή, όταν συνελήφθη απ’ τους Γερμανούς στο Χαλάνδρι, το 1943, με άλλα 49 άτομα ως αντίποινα για τον φόνο ενός Γερμανού. Ο Γερμανός αξιωματικός υπηρεσία -που συμπτωματικά ήταν κι ο ίδιος μαραθωνοδρόμος-, θα τον αφήσει ελεύθερο, όταν θα διαπιστώσει ότι ο Κυριακίδης έχει συμμετάσχει στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο (για καλή του τύχη, είχε στο πορτοφόλι του που το έψαξαν, εκτός από την ταυτότητά του και την κάρτα διαπίστευσης στους αγώνες). Οι υπόλοιποι εκτελέστηκαν… Όπως αναφέρει ο γιος του, Δημήτρης Κυριακίδης, «Μια άλλη φορά, όταν οι Γερμανοί εισέβαλαν στο σπίτι μας, βρήκαν ένα άλμπουμ με φωτογραφίες από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου. Στην πρώτη σελίδα ήταν ο Χίτλερ.“Χάιλ Χίτλερ!” είπαν και εξαφανίστηκαν. Έτσι εδόθη εντολή να μην πηγαίνει κανείς στο σπίτι του Κυριακίδη. Από τότε ο πατέρας μου έκρυβε στο υπόγειό μας τους συμμάχους που έπεφταν με τα αλεξίπτωτα και έφευγαν αργότερα στην Αίγυπτο».

Στον δρόμο για την Βοστόνη μετ’ εμποδίων
Το 1946, κι ενώ η Ελλάδα μαστίζεται από φτώχεια κι ανέχεια· συνέπειες της γερμανικής Κατοχής που έληξε το 1944 και του Εμφυλίου Πολέμου, που ακολουθεί αμέσως μετά, ο Κυριακίδης αποφασίζει να συμμετάσχει στον πεντηκοστό -και περίφημο- Διεθνή Μαραθώνιο της Βοστόνης στις Η.Π.Α., στις 20 Απριλίου 1956, μετά από τιμητική πρόσκληση των διοργανωτών. Τα κίνητρά του όμως, δεν είναι μόνο αθλητικά. Θέλει με την συμμετοχή του να ευαισθητοποιήσει τον κόσμο και την διεθνή κοινή γνώμη για το ελληνικό δράμα. Οι δυσκολίες και τα εμπόδια αρκετά. Ο Κυριακίδης έχει να αγωνιστεί σε Μαραθώνιο σχεδόν 5 χρόνια· είναι σχεδόν απροπόνητος, αδύναμος και υποσιτισμένος. Τα τελευταία δε, φρόντιζε να του τα υπενθυμίζει και η σύζυγός του: «Είσαι τρελός; Έτσι κοκαλιάρης όπως είσαι θα πεθάνεις!». Αυτός όμως το έχει βάλει σκοπό και ξεκινάει τις προπονήσεις ακόμη και μέσα στο χιόνι, φτάνοντας στο σημείο κάποια στιγμή να λιποθυμήσει απ’ την εξάντληση.

Οι πρώτες δυσκολίες θα προκύψουν, όταν ο ΣΕΓΑΣ θα δηλώσει αδυναμία να ταχυδρομήσει την απαραίτητη βεβαίωση με την οποία πιστοποιούνταν ότι ο Κυριακίδης ήταν ερασιτέχνης αθλητής, καθώς δεν υπήρχαν χρήματα ούτε για γραμματόσημα! Ο Κυριακίδης προσπαθεί να αποκτήσει βίζα. Η απάντηση όμως θα τον απογοητεύσει: Βίζα λαμβάνουν μόνο οι Αμερικανοί υπήκοοι. Τελικώς, ο Κυριακίδης θα εκμεταλλευτεί την γνωριμία του με τον πρόξενο κι αφού εξασφαλίσει και την απαραίτητη ενυπόγραφη συγκατάθεση της συζύγου του, θα αποκτήσει την πολυπόθητη βίζα. Σύντομα όμως θα έρθει αντιμέτωπος με άλλο πρόβλημα. Συνειδητοποιεί, πως αν ταξιδέψει με πλοίο, θα χάσει πολλές και αναγκαίες προπονήσεις, ενώ δεν αποκλείεται να χάσει και τον ίδιο τον αγώνα. Η λύση είναι μία: Να μεταβεί αεροπορικώς από το Παρίσι. Το ποσό όμως τεράστιο: 575 δολάρια, όταν ο μισθός του ήταν μόλις 50. Όπως έλεγε ο Κυριακίδης, «Όταν άκουσα το ποσόν τρελάθηκα. Εκείνη την ημέρα θα πήγα 30 φορές πάνω κάτω την οδό Σταδίου». Αποφασίζει να πουλήσει την ηλεκτρική του κουζίνα και το ραδιόφωνο. Σκοντάφτει όμως στις αντιρρήσεις της συζύγου του, που δεν ήταν καθόλου διατεθειμένη να αποχωριστεί την κουζίνα της και δεν πείστηκε καθόλου από τις υποσχέσεις του, ότι θα της πάρει καινούργια όταν επιστρέψει από την Αμερική. Τα χρήματα όμως, έτσι κι αλλιώς, και πάλι δεν θα ήταν αρκετά για να καλύψουν το κόστος των εισιτηρίων. Σε μια απέλπιδα προσπάθεια στρέφεται στην Ηλεκτρική Εταιρία, η οποία του είχε ήδη κάνει δώρο δυο μήνες άδεια και 200 δολάρια. Μετά από ικεσίες, ο Κυριακίδης, κατορθώνει να πάρει μια επιταγή των 1.000 δολαρίων. Η «οδύσσειά» του όμως δεν τελείωσε εδώ, καθώς η τράπεζα αρνήθηκε να του δώσει συνάλλαγμα. Αγανακτισμένος ο Κυριακίδης πάει στον διευθυντή και του λέει: «Τρέχω για την Ελλάδα από το 1933· αγωνίζομαι για τη γαλανόλευκη· δεν είμαι κανένας τυχοδιώκτης». Τελικά, με τα πολλά, ξεπεράστηκε κι αυτό το εμπόδιο, ο Κυριακίδης πήρε τα χρήματα και στις 4 Απριλίου 1946, σε ηλικία 36 ετών, επιβιβάστηκε για πρώτη φορά στη ζωή του σε αεροπλάνο, για να πετάξει για την Αμερική…

Εκεί, οι γιατροί θα εκφράσουν τις αντιρρήσεις τους για την συμμετοχή του στον αγώνα, καθώς ήταν εξαιρετικά αδύναμος και καχεκτικός και υπήρχαν φόβοι πως δεν θα μπορέσει να αντέξει την εξαντλητική διαδρομή. Οι αντιρρήσεις θα καμφθούν με την παρέμβαση της αθλητικής ομοσπονδίας. Οι ομογενείς τον υποδέχονται σαν ήρωα. Ο Κυριακίδης είχε ξανατρέξει, πριν τον πόλεμο, στον Μαραθώνιο της Βοστόνης του 1930, αλλά εγκατέλειψε γιατί τον πλήγωσαν τα καινούργια αθλητικά υποδήματα που φορούσε. Αυτή τη φορά όμως ήταν αποφασισμένος. Δίνει υπόσχεση, πως δεν θα εγκαταλείψει αυτή το φορά. Έχει κι έναν επιπλέον λόγο όμως: «ΗΡΘΑ ΝΑ ΤΡΕΞΩ ΓΙΑ ΕΦΤΑ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΠΕΙΝΑΣΜΕΝΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ», θα δηλώσει κατά την παραμονή του στην Αμερική. Οι ομογενείς τον βοηθούν όπως μπορούν στην μεγαλειώδη του προσπάθεια, με πρώτον και καλύτερον έναν εκ των μαγείρων του ξενοδοχείου όπου διέμεινε καθ’ όλη την διάρκεια της παραμονής του μέχρι τον αγώνα. Ο μάγειρας, ο οποίος τύχαινε να είναι και Έλληνας, φρόντισε να κάνει ότι μπορεί για να…δυναμώσει τον χλωμό και «κοκαλιάρη» Κυριακίδη. Και δεν τα κατάφερε κι άσχημα… Πέντε κιλά πήρε μέσα σε λίγες ημέρες… Ακόμη όμως και την ημέρα του αγώνα οι γιατροί θα εκφράσουν και πάλι τις αντιρρήσεις τους, κάτι που οδηγεί τον Κυριακίδη να υπογράψει υπεύθυνη δήλωση, πως είναι απόλυτα ενήμερος για τους κινδύνους, αναλαμβάνοντας όλη την ευθύνη.

Ο μεγάλος θρίαμβος
Η έναρξη του αγώνα θα δοθεί στις 12 το μεσημέρι της 20ής Απριλίου 1946. Στο χέρι του κρατά διπλωμένο ένα χαρτάκι που του έδωσε κάποιος πριν τον αγώνα, με την υπόσχεση να το διαβάσει λίγο πριν την έναρξη. Το χαρτάκι γράφει από την μια πλευρά «Ή ταν ή επί τας» και στην άλλη «Νενικήκαμεν»… Ο Κυριακίδης τρέχει με μεγάλα ονόματα της εποχής: Τον Άγγλο Κένεθ Μπέιλι, τον Αμερικανό Τζόνι Κέλι -παλιό νικητή της διαδρομής-, τον Καναδό Κοτέ κ.ά. Παίρνοντας τον αριθμό 77 (θεωρούσε τον αριθμό 7, ως τον τυχερό αριθμό των Ελλήνων· άρα με το 77, δυο φορές τυχερός), ξεκινά τον αγώνα επιφυλακτικά. Ακολουθώντας την τακτική που ακολουθούσε πάντοτε, φροντίζει να μην σπαταλήσει δυνάμεις από την αρχή. Δεν κοιτάζει πίσω, μόνο μπροστά, γιατί πιστεύει πως «όταν ένας μαραθωνοδρόμος κοιτάζει πίσω του, δίνει φτερά στον αντίπαλο». Αποφασίζει να επιταχύνει από το μέσον της διαδρομής (όπως έλεγε κι ίδιος, είχε βάλει σαν «σημάδια» διάφορα κτήρια και τοποθεσίες, αλλά και τα…παντελονάκια ων συναγωνιστών του).

Προσπερνά τους αντιπάλους του έναν έναν και στα τελευταία χιλιόμετρα της διαδρομής, προπορεύεται με τον Τζόνι Κέλι. Οι ομογενείς αλλά και οι Αμερικανοί που παρακολουθούν με αγωνία τον αγώνα, προσπαθούν να τον ενθαρρύνουν. Ένας ομογενής, θέλοντας να τον βοηθήσει, του προσφέρει ένα πορτοκάλι, τον χτυπά ενθαρρυντικά στην πλάτη και μπερδεύεται στα πόδια του, κάνοντας τον να χάσει τον ρυθμό του και πολύτιμο έδαφος. Δεν το βάζει όμως κάτω και συνεχίζει προσπερνώντας τους αντιπάλους του. Ένας άλλος Έλληνας σε κάποια στιγμή του λέει: «Καλά πας, Στέλιο! Έστω δεύτερος…». Ο Κυριακίδης πεισμώνει και ξεχύνεται μπροστά. Λίγο παρακάτω, ένας Αμερικανός δημοσιογράφος που παρακολουθεί τον αγώνα με αυτοκίνητο, τον πληροφορεί πως «ο Κέλι “έσπασε”» και πως «είναι ώρα να φύγει». Και πράγματι φεύγει, προσπερνώντας τον -έκπληκτο- Κέλι. Τότε θα συμβεί και κάτι, που ο ίδιος ο Κυριακίδης θυμόταν πάντα με συγκίνηση… Ένας ηλικιωμένος Έλληνας θα πεταχτεί μπροστά του και σχεδόν ικετεύοντάς τον, θα του φωνάξει: «ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΕΛΙΟ ΜΟΥ! ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΣΟΥ!»… Αυτή η ικεσία-έκκληση θα βάλει φτερά στα πόδια του Στέλιου Κυριακίδη που θα τα δώσει όλα για να θωρακίσει και να κατακτήσει την νίκη. Και την κατάκτησε, τερματίζοντας πρώτος με χρόνο 2:29:27, φωνάζοντας στον τερματισμό «ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ!» (For Greece). Χρόνος που αποτέλεσε καλύτερη πανευρωπαϊκή επίδοση και ταυτόχρονα πανελλήνια που κράτησε για 22 χρόνια (ο ίδιος μάλιστα, ήταν κριτής, όταν καταρρίφθηκε η επίδοσή του από τον Δημήτρη Βούρο).

Ήταν πλέον γεγονός… Ο «νέος Φειδιππίδης» όπως τον ονόμασαν οι Αμερικανοί, ήταν ο μεγάλος νικητής, σκορπίζοντας ρίγη συγκινήσεως στους απανταχού Έλληνες. Μια από τις πρώτες ερωτήσεις που δέχθηκε ο Κυριακίδης μετά τον θρίαμβό του ήταν: «Τι θα ήθελες να κάνουμε για σένα;». Ο Κυριακίδης, απαντώντας λακωνικά, είπε: «Για μένα τίποτα. Μόνο για την Ελλάδα…»., ενώ δεν παρέλειπε να λέει σε όσους πήγαιναν να τον συγχαρούν: «Σας παρακαλώ, μην ξεχάσετε τη χώρα μου». Ο μεγάλος του αντίπαλος, Τζόνι Κέλι σε μια επίδειξη ευγενούς άμιλλας, όταν ρωτήθηκε γιατί δεν κατάφερε να κερδίσει τον αγώνα -όντας ως ο επικρατέστερος υποψήφιος για την νίκη- και τον Κυριακίδη, απάντησε: «Πως θα μπορούσα να κερδίσω ποτέ έναν τέτοιον αθλητή; Εγώ έτρεχα για τον εαυτό μου κι αυτός για μια ολόκληρη πατρίδα». Ο Στέλιος Κυριακίδης, δεν θα παραλείψει να ενημερώσει την Ηλεκτρική Εταιρεία, με τα χρήματα της οποίας βρέθηκε στην Αμερική, μ’ ένα τηλεγράφημα: «Ενίκησα με δεύτερον τον Κέλι και τρίτον τον Κοτέ. Αγών σκληρός. Ευτυχής διότι ενίκησα».

Στην εφημερίδα της Βοστόνης «Boston Sunday Post», στις 21 Απριλίου 1946, ο δημοσιογράφος Άρθουρ Ντάφι, σ’ ένα άρθρο του με τίτλο «Η νίκη ανήκει σε δύο έθνη» («Victory Belongs To Two Nations»), θα γράψει: «Έχω ξαναδεί πολλούς αθλητές να κλαίνε είτε από χαρά για το θρίαμβό τους είτε από λύπη για την ήττα τους. Αυτός ο Αθηναίος με τα ευγενή αισθήματα δάκρυσε αληθινά, με δάκρυα που έβγαιναν μέσα από τη δυνατή ελληνική καρδιά του. Μια καρδιά που δεν τον πρόδωσε στα 26 μίλια που διήνυσε, αλλά που κόντεψε να σπάσει όταν έφτασε στο τέρμα, τόσο από περηφάνια για τη νίκη του όσο και από θλίψη για τις κακουχίες που περνούσε η πατρίδα του».

Το «Πακέτο Κυριακίδη» και η επιστροφή στην Ελλάδα
Ο συγκινητικός αγώνας και η ανιδιοτελής νίκη του Κυριακίδη, προκάλεσε ένα κύμα συμπάθειας στους Αμερικανούς και πολύ περισσότερο στους Έλληνες ομογενείς. Ο Στέλιος Κυριακίδης, μετά την νίκη του, παρέμεινε για σχεδόν έναν μήνα στην Αμερική, με μοναδικό σκοπό να προκαλέσει την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης και την συγκέντρωση βοήθειας για την δοκιμαζόμενη Ελλάδα. Οι Αμερικανοί θέλησαν να τον κάνουν επαγγελματία αθλητή, προσφέροντάς του χρήματα, ενώ δεν έλειψαν και οι προτάσεις να γίνει ηθοποιός στο Χόλιγουντ. Ο Κυριακίδης αρνήθηκε κάθε πρόταση. Δεν είχε σκοπό να μείνει στην Αμερική. Ήθελε να πάρει βοήθεια και να επιστρέψει στην Ελλάδα. Και τα κατάφερε αρκετά καλά. Συγκεντρώθηκε ένα σεβαστό ποσό της τάξεως των 250.000 δολαρίων, ενώ κατάφερε να γεμίσει και δύο πλοία -προσφορά της οικογένειας Λιβανού- με είδη πρώτης ανάγκης, όπως τρόφιμα, ρούχα και φάρμακα, τα οποία αποτέλεσαν μια μικρή ανάσα εκείνη την εποχή για τους εξαθλιωμένους Έλληνες. Η βοήθεια αυτή που κατάφερε να συγκεντρώσει ο Κύπριος αθλητής, ονομάστηκε «Πακέτο Κυριακίδη». Εξαιτίας μάλιστα, της δημοσιότητας που έδωσε ο Κυριακίδης για την τραγική κατάσταση στην Ελλάδα, έναν χρόνο αργότερα (Μάιος 1947), επισπεύσθηκε και επίδοση 400.000 δολαρίων ως μέρος της αμερικανικής οικονομικής βοήθειας (επί συνόλου 1,4 εκατομμυρίου δολαρίων), γνωστής ως «Σχέδιο Μάρσαλ».

Στην Ελλάδα επέστρεψε στις 23 Μαΐου 1946. Εκείνη την ημέρα ο Στέλιος Κυριακίδης ήταν ολόκληρη η Ελλάδα. Σχεδόν 1 εκατομμύριο κόσμος τον περίμενε για να τον αποθεώσει, να τον τιμήσει και να τον ευχαριστήσει, όταν πάτησε και πάλι το πόδι στην Ελλάδα, αποβιβαζόμενος από το αμερικανικό αεροπλάνο «Ακρόπολις». Η μεγαλειώδης πομπή, ξεκίνησε από το αεροδρόμιο, πέρασε από τον Άγνωστο Στρατιώτη, την Βουλή των Ελλήνων και το Δημαρχείο Αθηναίων. Η επίσημη τελετή έγινε στους Στύλους του Ολυμπίου Διός. Ο Κυριακίδης θα μιλήσει με λόγια συγκινητικά, που θα φέρει δάκρυα σε όσους τον ακούνε. Ένα κορίτσι, θα του προσφέρει μια ανθοδέσμη εκ μέρους του σχολείου της· Ο Κυριακίδης ευχαριστεί ξεσπώντας σε κλάματα, ενώ σε κάθε στιγμή δεν σταματά να δηλώνει «Είμαι υπερήφανος που είμαι Έλλην»… Ο συγκεντρωμένος κόσμος τον φιλούσε, τον χειροκροτούσε και ζητωκραύγαζε σε όλη τη διάρκεια της διαδρομής. Είναι χαρακτηριστικό, ότι χρειάστηκε 8 ώρες για να φτάσει μέχρι το σπίτι του στην Φιλοθέη. Για πρώτη φορά μάλιστα, μετά την Κατοχή, φωταγωγήθηκε προς τιμήν του και η Ακρόπολη.

Τιμές και διακρίσεις
ο Στέλιος Κυριακίδης τιμήθηκε πολλές φορές από διάφορους φορείς για την προσφορά του, όπως με τον «Μεγαλόσταυρο του Φοίνικος», από τον βασιλιά των Ελλήνων, καθώς και με άλλες διακρίσεις από διάφορους δήμους (Αθηνών, Πειραιώς, Φιλοθέης, Πατρών κ.ά.), από τον κυβερνήτη της πολιτείας της Μασαχουσέτης (ΗΠΑ), από την Επιτροπή των Ολυμπιακών Αγώνων κ.ά. Στο αθλητικό μουσείο της Μασαχουσέτης των Η.Π.Α., υπάρχει μόνιμη έκθεση προς τιμήν του Στέλιου Κυριακίδη, με ονομασία «Στυλιανός Κυριακίδης – Τρέχοντας για την ανθρωπότητα». Ο δήμος του Χόπκιντον στη Μασαχουσέτη, έχει τοποθετήσει ένα γλυπτό που παρουσιάζει τον Στέλιο Κυριακίδη να τρέχει και δίπλα του τον Σπύρο Λούη να του δείχνει τον δρόμο προς την νίκη, κοντά στο σημείο εκκίνησης του Μαραθωνίου της Βοστόνης. Ένα αντίγραφο του ίδιου γλυπτού έχει τοποθετηθεί και στον «αδελφό» δήμο Μαραθώνα, στην Ελλάδα.

Ο Στέλιος Κυριακίδης, κατά την διάρκεια της αθλητικής του σταδιοδρομίας, εκτός από το χρυσό μετάλλιο στον Μαραθώνιο της Βοστόνης, έχει να παρουσιάσει:

• 1 χρυσό στα 1.000 μέτρα, στο Παγκύπριο Πρωτάθλημα.
• 1 χρυσό (1934) και 1 αργυρό μετάλλιο (1935) στα 1.500 μέτρα στο Παγκύπριο Πρωτάθλημα.
• 6 χρυσά μετάλλια στα 5.000 μέτρα: 3 στο Πανελλήνιο Πρωτάθλημα (1934, 1936, 1937, 1938) και 2 στο Παγκύπριο Πρωτάθλημα (1934, 1935).
• 8 χρυσά μετάλλια στα 10.000 μέτρα: 4 στο Πανελλήνιο Πρωτάθλημα (1934, 1936, 1937, 1938), 1 στο Παγκύπριο Πρωτάθλημα (1935), 2 στους Βαλκανικούς Αγώνες (1934, 1936) και 1 στους Ελληνο-Αιγυπτιακούς Αγώνες (1938).
• 9 χρυσά μετάλλια σε μαραθώνιους αγώνες: 3 στο Πανελλήνιο Πρωτάθλημα (1933, 1934, 1936), 2 στο Παγκύπριο Πρωτάθλημα (1934, 1935) και 4 στους Βαλκανικούς Αγώνες (1934, 1936, 1937, 1939).

Σημείωσε συνολικά 36 εθνικές επιδόσεις, ενώ με τα χρώματα της ελληνικής εθνικής ομάδας είχε συμμετάσχει και στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου (1936) και του Λονδίνου (1948), τερματίζοντας ενδέκατος και δέκατος όγδοος αντίστοιχα.

Ο ίδιος, μέχρι το τέλος της ζωής του, δεν σταμάτησε να ασχολείται με τον αθλητισμό, πότε ως προπονητής και πότε ως διοικητικός παράγοντας. Ο Στέλιος Κυριακίδης, δεν σταμάτησε ούτε το φιλανθρωπικό του έργο, όταν κόπασε ο θόρυβος γύρω του. Ειδικά μετά την απόσυρσή του από τους αγωνιστικούς χώρους, δεν σταμάτησε να βοηθά όπως μπορούσε, όσους αναξιοπαθείς είχαν ανάγκη, ενώ δεν σταματούσε να προτρέπει τα παιδιά να στραφούν στον αθλητισμό. Δημιούργησε το γυμναστήριο και τον «Αθλητικό Όμιλο Φιλοθέης», ενώ ασχολήθηκε και με τον προσκοπισμό.

Ο Στέλιος Κυριακίδης πέθανε στις 10 Δεκεμβρίου του 1987, στη Αθήνα κι ετάφη στον Πύργο Κορινθίας, όπου είχε το εξοχικό του.

Σχετικά θέματα:

• Τι είναι ο «Φάκελος της Κύπρου»;
• Το ένοχο κι αντεθνικό παρελθόν του ΚΚΕ
• Οι ιστορικοί «μύθοι» του Ηρόδοτου
• Σπύρος Λούης και Μαραθώνιος – «Γιαλαντζί» η επική νίκη του, το 1896;
• Επιχείρηση «Αττίλας» και τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 – Κέρδισαν τον πόλεμο οι Τούρκοι, ή…τον έχασαν οι Έλληνες;
• Νίκος Γκάλης – Ο μύθος του ελληνικού μπάσκετ και του ελληνικού αθλητισμού
• Βασίλης Χατζηπαναγής – Ο μάγος της μπάλας
• Βραβεία Αμπντί Ιπεκτσί – Βραβεία κοροϊδίας και γραικυλισμού
• Κύπρος και επιλογές επίλυσης του κυπριακού προβλήματος
• Υφίσταται «Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου» για την ελληνική Βικιπαίδεια;

Ο Μαρίνος Αντύπας υπήρξε αγωνιστής του αγροτικού κινήματος κι ο πρώτος που αγωνίστηκε εμπράκτως για να αφυπνίσει τους εξαθλιωμένους κολίγους, παρ’ ότι ο ίδιος δεν ήταν αγρότης. Ήταν υπέρμαχος των λαϊκών ελευθεριών και των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου, κυρίως των ανθρώπων του μόχθου. Αγωνίστηκε σ’ όλη του τη ζωή για την αφύπνιση του λαού, και μάλιστα των αγροτικών και εργατικών τάξεων.

Γεννήθηκε στο ορεινό χωριό Φερεντινάτα, της περιοχής Πυλαρού στην Κεφαλλονιά, το 1872. Ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Σπύρου Αντύπα και της Αγγελίνας το γένος Κλαδά από το Αργοστόλι. Αδέλφια του ήταν ο Μπάμπης ή (Μπαούτας) και η Αδελαΐς. Ο πατέρας του ήταν ξυλουργός και ξυλογλύπτης και ζούσε από το επάγγελμά του. Έτσι ο Μαρίνος Αντύπας κατόρθωσε να τελειώσει το γυμνάσιο με πολλές στερήσεις, που έγιναν ακόμη μεγαλύτερες όταν, σε ηλικία 17 ετών, πήγε να ζήσει στην Αθήνα ως φοιτητής της Νομικής Σχολής, χωρίς εντέλει να αποπερατώσει τις σπουδές του και να πάρει το πτυχίο του νομικού. Ο Μαρής, όπως τον φώναζαν στην ιδιαίτερη πατρίδα του, ως φοιτητής ήρθε σε στενή επαφή με προοδευτικούς, δημοκρατικούς και σοσιαλιστικούς κύκλους της Αθήνας, που επέδρασαν σημαντικά στον ιδεολογικό του προσανατολισμό, γίνεται μέλος του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου του Καλλέργη και μάλιστα στις αρχές Φεβρουαρίου 1896 ήταν ομιλητής σε συγκέντρωση 200 περίπου χωρικών στη Βιτρίτσα, όπου μίλησε για τον Σοσιαλισμό. Αργότερα, με τη διάσπαση του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου, συνεργάστηκε για ένα διάστημα με τον Σοσιαλιστικό Σύνδεσμο «Κόσμος», ενώ αργότερα έγινε μέλος του Σοσιαλιστικού Συλλόγου.

Όταν ξέσπασε η Κρητική Επανάσταση του 1896, ο Αντύπας με άλλους φοιτητές κατέβηκε εθελοντής αγωνιστής στην Κρήτη. Σε μια σύγκρουση όμως με τους Τούρκους, τραυματίστηκε σοβαρά στο στήθος και αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Αθήνα. Στην Αθήνα άρχισε να οργανώνει δημόσιες ομιλίες για τον Σοσιαλισμό και τις επαναστατικές ιδέες, ενώ τον ίδιο χρόνο (1897) οργάνωσε και μίλησε σε συλλαλητήριο στην Ομόνοια εναντίον των Μεγάλων Δυνάμεων και του βασιλικού καθεστώτος της Ελλάδας, κατηγορώντας τους για την ήττα στον πόλεμο του χρόνου αυτού και ζήτησε την εξακολούθηση του πολέμου κατά των Τούρκων μέχρι τέλους. Για το συλλαλητήριο αυτό συνελήφθη και παραπέμφθηκε σε δίκη, στις 8 Ιανουαρίου 1898, όπου καταδικάστηκε σε έναν χρόνο φυλάκιση στις φυλακές της Αίγινας, αποκτώντας τον χαρακτηρισμό του επικίνδυνου. Η υπ΄αριθμόν 4176 διαταγή του Υπουργείου Δικαιοσύνης δίνει αυστηρή εντολή «Να μπει ο Αντύπας στην απομόνωση και να μην συνδιαλέγεται κανένας μαζί του. Σε περίπτωση μη συμμορφώσεως του Αντύπα προς τα παραπάνω να τον δέσουν μέσα στο κελί και να τον θέσουν “υπό άναλον δίαιτα”».

Μετά την αποφυλάκισή του, προσπάθησε να συνεχίσει τις σπουδές του, αλλά τελικά τις εγκατέλειψε και επέστρεψε στην ιδιαίτερη πατρίδα του το 1900. Τότε γνώρισε την Βασιλικούλα Καλομοίρη κόρη σταφιδέμπορα από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Η κυρία «Κούλα», όπως την έλεγαν στο χωριό, ήταν γυναίκα από αρχοντική οικογένεια, αγάπησε τον Αντύπα και φύλαγε τα γράμματα του μέχρι τελευταία που πέθανε. Ο Αντύπας εκδίδει εκεί την εφημερίδα «Ανάστασις», όπου το πρώτο φύλλο της κυκλοφόρησε στις 29 Ιουλίου του 1900. Το περιεχόμενο του πρώτου φύλλου προκάλεσε την καταδίωξη του Αντύπα και την εισαγωγή του σε δίκη, με αποτέλεσμα τη διακοπή της έκδοσης της εφημερίδας. Όμως από τις 3 Ιουλίου 1904 ως τις 27 Απριλίου 1907 συνεχίστηκε η έκδοσή της χωρίς καμιά διακοπή.

Τα πιστεύω του, συμπύκνωσε στο τελευταίο του άρθρο, με τίτλο «ΤΙ ΕΙΜΑΙ», όπου, μεταξύ άλλων, γράφει:
«Είμαι σοσιαλιστής όνομα και πράγμα, φέρω τον τίτλο μου πιστώς και υπερηφάνως. Πιστεύω ως παντοκράτορα, ποιητή ορατών τε και αοράτων, την εργασίαν, και ως ομοούσιον και αχώριστον τριάδα της ευτυχίας και της ειρήνης, την Ελευθερία, την Ισότητα και την Αδελφότητα».

Παράλληλα, ο Αντύπας ιδρύει στην Κεφαλλονιά την πολιτικοεκπαιδευτική λέσχη «Λαϊκό Αναγνωστήριο “Η ισότης”», δημιουργώντας και νέα προβλήματα στις αρχές, που τον οδηγούν σε δίκη, η οποία όμως είχε ως αποτέλεσμα την αθώωσή του. Η κοινωνική και πολιτική του δραστηριότητα δεν περιορίστηκε μόνο στην Κεφαλλονιά αλλά ξεδιπλώθηκε και στην Αθήνα. Έπαιρνε ενεργό μέρος στη διοργάνωση συλλαλητηρίων. Στον Πειραιά, μάλιστα, είχε σχέσεις με τον πρόεδρο των εργατικών σωματείων, Ανάργυρο Φαρδούλη.

Το 1903, λόγω των διώξεων εναντίον του, ο Αντύπας έκανε ένα, καθοριστικό για τη ζωή του, ταξίδι στον πλούσιο γεωπόνο θείο του Γεώργιο Σκιαδαρέση, που διέμενε στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας και ύστερα από πολλές συζητήσεις τον έπεισε να επενδύσει αγοράζοντας γη στο θεσσαλικό κάμπο. Πράγματι ο Σκιαδαρέσης, μαζί μ’ έναν άλλο συμπατριώτη του, τον Αριστείδη Μεταξά, αγόρασε στην περιοχή των Τεμπών ένα μεγάλο κτήμα 300.000 στρεμμάτων.

Κορύφωση της πολιτικής του δραστηριότητας ήταν η υποψηφιότητά του ως βουλευτής Κρανιάς κατά τις βουλευτικές εκλογές του 1906. Απέτυχε η υποψηφιότητά του με μικρή μειοψηφία, μαζεύοντας 2.550 ψήφους εργατών και χωρικών. Την ίδια χρονιά βαφτίζει στην Κεφαλλονιά τα παιδιά ενός φίλου του και ενός βοηθού του πατέρα του δίνοντάς τους τα ονόματα Αναρχία και Επανάσταση. Οι γονείς των παιδιών, αλλάζουν ύστερα από χρόνια τα ονόματα και μετατρέπουν το Αναρχία σε Άννα και το Επανάσταση σε Ανάσταση. Μετά την αποτυχία του στις βουλευτικές εκλογές, ο Αντύπας, ύστερα από πρόσκληση του θείου του Σκιαδαρέση, εγκατέλειψε την Κεφαλλονιά και έφθασε στη Θεσσαλία, όπου ανέλαβε τη διεύθυνση των κτημάτων του θείου του, μαζί με τον Παναγιώτη Σκιαραδέση, τον Ιούνιο του 1906. Η έκταση αποτελούσε πρώην τσιφλίκι του Αλή Πασά και η πλευρά Σκιαδαρέση παίρνει την περιοχή που έχει έδρα το Λασποχώρι (Ομόλιο).

Εκεί συνάντησε μια κατάσταση που δεν μπορούσε να τον αφήσει ανεπηρέαστο. Οι σχέσεις ιδιοκτησίας πάνω στη γη είχαν μείνει όπως ήταν επί τουρκοκρατίας. Το ίδιο συνέβαινε και με τις συνθήκες εργασίας των χωρικών στα χτήματα των τσιφλικάδων. Είναι γνωστό άλλωστε πως το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, δηλαδή η απαλλοτρίωση των τσιφλικιών και το μοίρασμά τους στους αγρότες, δε λύθηκε μετά την Επανάσταση του ’21 αλλά μετατέθηκε για έναν αιώνα μετά ενώ στη Θεσσαλία έλαβε εκρηκτικές διαστάσεις. Η Θεσσαλία προσαρτήθηκε στην Ελλάδα το 1881, ύστερα από την υπογραφή ειδικής σύμβασης ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις και την Τουρκία στο πλαίσιο του Συνεδρίου του Βερολίνου. Όμως τίποτα δεν άλλαξε στη ζωή των αγροτών του θεσσαλικού κάμπου. Η γη απλώς άλλαξε χέρια και τον Τούρκο δυνάστη διαδέχτηκε ο Έλληνας ο οποίος πολύ συχνά αποδεικνυόταν χειρότερος του προκατόχου του. Επειδή η απελευθέρωση δεν έγινε επαναστατικά, οι Τούρκοι ιδιοκτήτες των τσιφλικιών είχαν το δικαίωμα να πουλήσουν φεύγοντας τις περιουσίες τους, κυρίως σε πλούσιους Έλληνες γαιοκτήμονες και επιχειρηματίες. Οι καινούργιοι τσιφλικάδες ήταν πλούσιοι ομογενείς του παροικιακού Ελληνισμού, που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα της ελληνικής κυβέρνησης για επενδύσεις. Γεωργοεπιχειρηματίες, μορφωμένοι, γλωσσομαθείς ήτανε οι αγοραστές της γης και αποτέλεσαν την υψηλή κοινωνία της Θεσσαλίας. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν έμεναν ποτέ στα τσιφλίκια και ανέθεσαν τη διαχείρισή τους σε επιστάτες–διαχειριστές, ή τα ενοικίαζαν σε άλλους που τα εκμεταλλεύονταν χωρίς όρια. Η χειρότερη κατηγορία τσιφλικάδων ήταν οι πρώην επιστάτες–διαχειριστές των μεγάλων κτημάτων, που έφτιαξαν περιουσία, εκμεταλλευόμενοι και τους κολίγους και τα αφεντικά τους. Μια στατιστική στα 1911 απαριθμεί 848 μεγάλα τσιφλίκια σ’ όλη την Ελλάδα η μισή δηλαδή καλλιεργήσιμη γη της χώρας ανήκε στους τσιφλικάδες μη εξαιρουμένου και του μοναστηριακού κλήρου, Απ’ αυτά, περίπου 400 τσιφλίκια βρίσκονταν στην Θεσσαλία και εργάζονταν σ’ αυτά το 50% του αγροτικού πληθυσμού της. Η περιουσία των τσιφλικάδων, οι οποίοι είχαν τεράστια πολιτική επιρροή, προστατεύονταν από τον νόμο που απαγόρευε την απαλλοτρίωση ή τον εξαναγκασμό σε πώληση των τσιφλικιών και ειδικά αυτών της Θεσσαλίας, ενώ με ειδική παράγραφο απαγορεύονταν η θέσπιση διατάξεων που θα άλλαζαν το καθεστώς των κολίγων στα τσιφλίκια.

O τσιφλικάς είχε την δυνατότητα να προσλαμβάνει ή να απολύει τον κολίγο χωρίς καμιά δικαιολογία, σύμφωνα δε με τον εσωτερικό κανονισμό των τσιφλικιών ο κολίγος δεν είχε κανένα ιδιοκτησιακό δικαίωμα στην οικία που έμενε, όφειλε να παράγει ορισμένη ποσότητα καρπών από την οποία έπρεπε να δίνει το ένα τρίτο, ενώ σε περίπτωση θανάτου η οικογένειά του διωχνόταν από το τσιφλίκι. Κάτω απ’ την αυστηρή επίβλεψη των επιστατών, χιλιάδες οικογένειες ζούσαν σαν δουλοπάροικοι στα θεσσαλικά τσιφλίκια. Οι δυνατότητες διαμαρτυρίας και οι προσπάθειες οργάνωσης αντιμετωπίζονταν από την αστυνομία και τις δικαστικές αρχές με σκληρό και άδικο τρόπο σ’ όφελος των τσιφλικάδων, πολλοί από τους οποίους ήταν και βουλευτές.

Οι κολίγοι που δούλευαν στα τσιφλίκια, μαρτυρούσαν και υπόφεραν γιατί το αφεντικό γύριζε όλη τη μέρα στα κτήματα καβάλα στ’ άλογό του, με το κουρμπάτσι στο χέρι και το γκρα στον ώμο. Όπως γράφει ο ιδρυτής του Αγροτικού Κόμματος, Δημήτριος Μπούσδρας «Οι καλλιεργηταί, όπως και πρώτα υποχρεούντο να δίδωσιν εις τον γαιοκτήμονα (αφέντην), το τρίτον ή το ήμισυ των παραγομένων καρπών, ενοίκιον διά τη βοσκήν των κτηνών, μέγαν αριθμόν ορνίθων και αμνών, ικανήν ποσότητα τυρού, βουτύρου, καυσοξύλων, αιγών, πεπονιών, χόρτου και αχύρου, να στέλλωσιν εν θήλυ μέλος, ίνα ζημώνη και ψήνη το ψωμί της επιστασίας, λείψανον του δικαιώματος της πρώτης νυκτός: Οι τσιφλικούχοι εξουσίαζον το σώμα των γυναικών και των θυγατέρων των κολίγων… Κατώκουν εις τρώγλας και πολλοί συνέτρωγον εν τη αυτή φάτνη με τους όνους των, θνήσκοντες δε, και με αιμάσσουσαν καρδίαν, ητένιζον τα πέριξ της κλίνης του θανάτου τέκνα των, διότι τα εγκατέλειπον άστεγα… Οσάκις δε υπεδέχοντο τον αφέντην επισήμως, γονυπετείς, εσύροντο, εκτύπων το χώμα με το μέτωπον τρεις φορές και εφίλουν τον αριστερόν πόδα του. Γενικώς δε ειπείν αι μεγάλαι πιέσεις, αι εξαθλιώσεις και αι αφόρητοι ταπεινώσεις δίκην μαστιγίου, έπληττον τα νώτα και είχον κάμει τους χωρικούς δέκτας ενός επαναστατικού ευαγγελίου…». Ο δικηγόρος εκδότης της εφημερίδος «Πανθεσσαλική», Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης, σε μια μελέτη του που εκδόθηκε στα 1906, αναφέρει: «Η Θεσσαλία επί Τουρκοκρατίας, δεν ετυραννείτο από τους Τούρκους αλλ’ από τους κοτζαμπάσηδες διά των Τούρκων… Μετά την προσάρτησιν αι ελληνικαί κυβερνήσεις παρέδωσαν τη Θεσσαλίαν εις νέαν εκμετάλλευσιν, και εις νέαν τυραννίαν ολίγον διαφέρουσαν, αν μη χείρονα της πρώτης. Την παρέδωσαν εις τον κοτζαμπασισμόν και την τοκογλυφίαν… Οι χωρικοί όθεν και οι κολίγοι της Θεσσαλίας εκτός της αρπαγής του Αλή, και της βίας του Σουλτάνου, υπέστησαν νέαν βίαν εκ μέρους της κυβερνήσεως της γλυκειάς των Πατρίδος, η οποία, διά της χωροφυλακής, διά των αστυνόμων, διά των νομαρχών και διά των εισαγγελέων, απειλούσα διωγμούς, φυλακίσεις και εξώσεις, ηνάγκασε τους κολίγους να παραιτηθώσιν άκοντες παντός δικαιώματος, το οποίο είχον επί των αγρών των, και να συναινέσωσιν εις την κατάλυσιν παντός περιορισμού της κυριότητος των τσιφλικίων όστις υφίστατο υπό το κράτος της σουλτανικής κυριαρχίας».

Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Αντύπας δεν έχει καμία σχέση με τη μέχρι τότε εικόνα του βίαιου και άξεστου επιστάτη που αποτελούσε το «μαντρόσκυλο» του εκάστοτε μεγαλοτσιφλικά. Το λεξικό της εφημερίδας «Ανεξάρτητος» την περίοδο του μεσοπολέμου αναφέρει:
«Δεν ήτο ο επιστάτης, το όργανον δηλαδή ενός φεουδάρχου, αλλά ο παλαιός Αντύπας. Καθημερινώς επροπαγάνδιζε την χειραφέτησιν των σκλάβων αγροτών. Έκαμε διαλέξεις, περιοδείας εις τα γύρω χωριά (περιφερείας Πυργετού) και με μίαν λέξιν ύψωσε την σημαίαν του Αγροτισμού. Βεβαίως δεν επροπαγάνδιζε την χωρίς καμμίαν αποζημίωσιν απαλλοτρίωσιν των τσιφλικίων αλλά “την παραχώρησιν τούτων εις τους γεωργούς κατόπιν δικαίας και λογικής αποζημιώσεως των τσιφλικιούχων”. Διά την εποχήν εκείνην όμως η προπαγάνδα αυτή ήτο μία επαναστατική προπαγάνδα».

Ο Αντύπας αποδεικνύεται, δηλαδή, όχι επιστάτης του ιδιοκτήτη θείου του, αλλά «επιστάτης» των δικαιωμάτων των κολίγων και των ελευθεριών των ταπεινωμένων. Σύμμαχος σε αυτές του τις ενέργειες βρίσκει τον θείο του, που, παρ’ ότι μεγαλοϊδιοκτήτης, συναινεί στις ενέργειες του Αντύπα για περισσότερες παροχές στους κολίγους. Έτσι, με το θείο του ως σύμμαχο βάζει δυναμίτη στον θεσσαλικό κάμπο: Παραχωρεί στους κολίγους εκτάσεις για βοσκοτόπια, για να χτίσουν σπίτια στη θέση των καλυβιών που μένουν μέχρι τότε, τους παραχωρεί το δικαίωμα να κρατούν το 75% της παραγωγής αντί για το 25% που ίσχυε μέχρι τότε, εφαρμόζει τις αργίες, όπως αυτή της Κυριακής πριν ακόμη καθιερωθεί από το κράτος, κάτι που θα γινόταν το 1910, χτίζει σχολεία για τα παιδιά τους, τους οργανώνει σε αγροτικούς συνδέσμους. Ο Γ. Καψάλης στο βιβλίο του «Μαρίνος Αντύπας» αναφέρει χαρακτηριστικά: «Είναι Κυριακή απόγευμα, ένας τελάλης φωνάζει στους δρόμους του χωριού για τη σύναξη των κατοίκων στην πλατεία. Και είναι εκεί συνταγμένοι άντρες-γυναίκες. Τους μιλάει πως ο Σκιαδαρέσης, ο ιδιοκτήτης, τους χαρίζει τα χρέη, αφού κι αυτός μεσολάβησε. Πως από φέτος (1906) και κάθε χρόνο θα παραδίνουν μόνο το 25% της σοδειάς τους στον ιδιοκτήτη –και όχι το 75%, όπως έκαναν ως τότε. Και πως, όσοι θέλουν, μπορούν –με λογική τιμή– να αγοράσουν όσα στρέμματα θέλουν και να γίνουν ιδιοκτήτες οι ίδιοι. Πανζουρλισμός από εκδηλώσεις χάρης κι ευγνωμοσύνης. Τον θεωρούν “θεό” τους. Δεν προφταίνουν να τον αγκαλιάζουν και να τον φιλούν άντρες, γυναίκες, γεροντάκια, κοπέλες και παιδιά. Τους αναγγέλλει επίσης ότι στο Λασποχώρι θα ιδρύσει Γεωργική Σχολή…». Παράλληλα αλωνίζει ολόκληρο τον θεσσαλικό κάμπο μιλώντας στους αγρότες για τα δικαιώματα τους στη γη που οι ίδιοι καλλιεργούν και τους κινητοποιεί να απαιτήσουν δυναμικά τη διανομή της γης, με αποκορύφωμα το συλλαλητήριο στο Λασποχώρι αρχές του 1907.

Ο Αντύπας έγινε γρήγορα αρκετά αγαπητός ανάμεσα στους αγρότες, γιατί αποκάλυπτε διαρκώς τα σκάνδαλα και τις καταχρήσεις των τσιφλικάδων και των συνεργατών τους. Είχε ήδη διαμορφώσει μια προσωπική ιδεολογική θεώρηση που ήταν ένα μίγμα κοινωνικού χριστιανισμού, επαναστατικών στοιχείων της σοσιαλδημοκρατίας και αναρχικών ιδεών. Διακήρυσσε ότι η επανάσταση ήταν η μοναδική λύση στα δεινά. Ταυτόχρονα, έκανε και επαναστατική προπαγάνδα στους αγρότες, διατρέχοντας τα χωριά του νομού Λάρισας, με έναν από τους βασικούς του συνεργάτες τον Θανάση Καραλόπουλο. Ήδη από το 1906 το αγροτικό κίνημα στα χωριά της Λάρισας είχε γίνει ιδιαίτερα μαχητικό, με επικεφαλής το γιατρό Καραπαναγιώτη.

Όπως ήταν αναμενόμενο, αυτά τα κηρύγματα και οι πράξεις του Αντύπα κάθε άλλο παρά περνούσαν απαρατήρητα στους μεγαλοτσιφλικάδες, που, ενώ έβλεπαν να έχουν τη συνενοχή της κυβέρνησης και την ανοχή των χωρικών, έβρισκαν ένα απρόσμενο αντίπαλο. Γρήγορα ήρθε σε σύγκρουση με τον Αριστείδη Μεταξά και με τον Κυριακό, οι οποίοι ήταν φίλοι του θείου του και είχαν έρθει στην Ελλάδα μαζί του από τη Ρουμανία. Ταυτόχρονα, οι κρατικοί μηχανισμοί άρχισαν να κινούνται εναντίον του. Στις 6 Σεπτεμβρίου 1906, στο κέντρο της Λάρισας, σε κάποια συγκέντρωση, ο τότε νομάρχης Λάρισας Κ. Νιώτης, τον κατηγόρησε δημόσια. Ο θείος του, ο εξάδελφός του Παναγιώτης Σκιαδαρέσης, και ο Κεφαλλονίτης τηλεγραφητής Τζανάτος, του συμπαραστάθηκαν. Μάλιστα, ο Αντύπας συνελήφθη τότε και δικάστηκε για επαναστατική προπαγάνδα, αλλά η επίσημη κατηγορία ήταν ότι δήθεν επιτέθηκε στο γαιοκτήμονα και βουλευτή Αγιάς, Αγαμέμνονα Σλήμαν (γιος του αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν). Ο Αντύπας όμως συνέχισε απτόητος την προπαγάνδα του. Το κέντρο της δράσης του ήταν το χωριό Λασποχώρι, του οποίου όλοι οι κάτοικοι ήσαν με το μέρος του.

Ο ίδιος καταλάβαινε τον κίνδυνο που αντιμετώπιζε και γι’ αυτό, άλλωστε, έκανε στους κολίγους τη γνωστή δήλωση με την οποία προέβλεπε τον θάνατό του: «Εμένα θα με σκοτώσουν, μα όπου κι αν με βρει το κακό να ‘ρθείτε να με πάρετε, θέλω και νεκρός να είμαι ανάμεσά σας». Γνώριζε ότι οι συστάσεις που του είχαν γίνει από τη Νομαρχία και τη Χωροφυλακή της περιοχής να μην ξεσηκώνει τους κολίγους δεν ήταν παρά προειδοποιήσεις. Αλλά, όπως φάνηκε, ούτε αυτός μπορούσε να κάνει πίσω στις αρχές του ούτε οι μεγαλοτσιφλικάδες μπορούσαν να μην παίξουν τον ιστορικό τους ρόλο, που θα οδηγούσε στο τέλος και στην πτώση τους.

Στις 12 και 23 Φεβρουαρίου, ο Αντύπας έγραψε στην εφημερίδα «Πανθεσσαλική», που εκδιδόταν στο Βόλο, τα δύο τελευταία του άρθρα. Στις 8 Μαρτίου 1907, βρισκόταν στη Λάρισα και αργά το βράδυ της ίδιας μέρας έφθασε στον Πυργετό, όπου διέμεινε μαζί με τον Γιάννη Κυριάκο, ο οποίος ήταν επιστάτης των κτημάτων του Αριστείδη Μεταξά. Ο Κυριακού, που συμπεριφερόταν βάναυσα στους κολίγους, μισούσε θανάσιμα τον Αντύπα για τη φιλοαγροτική του συμπεριφορά. Επίσης, είχε τη δυνατότητα να βρίσκεται κοντά του, λόγω του κοινού χώρου εργασίας και διαμονής τους και μπορούσε να τον δολοφονήσει με τρόπο που το έγκλημα είτε να μοιάζει με αυτοάμυνα είτε ως εκκαθάριση προσωπικών λογαριασμών. Έτσι και έγινε. Εκεί ο Κυριακός τον πυροβόλησε στο κεφάλι, τραυματίζοντάς τον ελαφρά, αλλά καθώς ο Αντύπας προσπάθησε να διαφύγει, ο Κυριάκος τον πυροβόλησε από πίσω και ξεψύχησε λίγο αργότερα στην αγκαλιά του ξαδέλφου του, Παναγιώτη Σκιαδαρέση. Ο Κυριάκος συνελήφθη αμέσως και το δικαστήριο προσπάθησε αργότερα να τον απαλλάξει.

Για τις τελευταίες στιγμές του Μαρίνου Αντύπα υπάρχει η συγκλονιστική κατάθεση που έδωσε στην Χωροφυλακή ο άλλος επιστάτης των κτημάτων και ξάδελφος του Αντύπα, Παναγιώτης Σκιαδαρέσης:
«Εκαθήμεθα εις το κάτω πάτωμα της οικίας μας και ετρώγαμεν, ότε περί την 11ην ο Αντύπας εγερθείς μετέβη όπως παραλάβη εκ του δωματίου του επιστολή τινά, πλην εύρε την θύραν του διαδρόμου κλειστή και έκρουσεν όπως του ανοίξουν. Ο εντός κοιμώμενος Ιωάννης Κυριακού εγερθείς του ύπνου ηρνήθη ν’ ανοίξη. Έπειτα όμως ανοίξας είπε εις τον Αντύπα ότι ουδέν δικαίωμα έχει να εισέλθη εις την οικίαν του. Εκ τούτου προκλήθη φιλονικία και αντηλλάγησαν βαρείαι φράσεις μετά τας οποίας ο Κυριακού λαμβάνει το όπλον διά του οποίου πυροβολεί και χτυπά τον Αντύπα ελαφρώς εις την κεφαλήν. Ότε όμως ούτος έφευγεν εδέχθη δεύτερον πυροβολισμόν διά δικάννου όπλου εις την οσφυακήν χώραν και πίπτει εις τας αγκάλας μου. Μετά μία ώρα εξέπνευσε λέγων “Ισότης, Αδελφότης, Ελευθερία”. Ο φονεύς αμέσως εκλείσθη εις το δωμάτιό του, άλλως θα εφονεύετο υπό των χωρικών, οίτινες ελάτρευαν τον Αντύπα. Μετ’ ολίγον ο φονεύς παρεδόθη εις τον καταφθάσαντα αστυνόμον».

Βέβαια, ο αστυνόμος, κάθε άλλο παρά είχε πρόθεση να δώσει την ορθή διάσταση των πραγμάτων και να βοηθήσει στην παραδειγματική τιμωρία του δολοφόνου. Έτσι, τηλεγράφησε στο υπουργείο Εσωτερικών ότι «Αντύπας ραπίσας Κυριακού εφονεύθη αμυνομένου». Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο Τύπος είτε από σκοπιμότητα, είτε λόγω της πληροφόρησης που είχε από τις αρχές, είτε και για τους δύο λόγους μαζί. Στην εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ» αναφέρεται (10 Μαρτίου 1907): «Ο φόνος του δικηγόρου Μαρίνου Αντύπα εις τον Πυργετόν του Ολύμπου παρήγαγε βαθυτάτην συγκίνησιν… Ο Αντύπας, αντιπρόσωπος του Σκιαδαρέση μετέβη τη νύκτα εις το κοινόν κονάκιον ζητών να ανοίξη τη θύραν ενός διαφιλονικουμένου δωματίου, ην έκλεισε ο Κυριακού, επιστάτης του ετέρου συνιδιοκτήτου κ. Μεταξά. Ο Μαρίνος εισελθών εις το δωμάτιον του ύπνου του Κυριακού απειλητικώς ενέβαλε τον τελευταίον εις φόβον. Ο Κυριακού ήρπασε τότε το κρεμασμένον αγγλικόν όπλον Βίντσεστερ και επυροβόλησε δις πλήξας τον Αντύπαν εις την κεφαλήν και εις το ισχύον. Ο Αντύπας έπεσεν αμέσως άπνους». Στις 10 Μαρτίου 1907, η προσκείμενη στο Παλάτι εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ» προέβαινε σε έναν άκρως ενδιαφέροντα πολιτικό υπαινιγμό, με αφορμή την δολοφονία του Αντύπα: «Η είδηση περί του φόνου του δικηγόρου Μ. Αντύπα εις το κτήμα Σκιαδαρέση εν Θεσσαλία προξένησεν εντύπωσιν εν Αθήναις, όπου ανεξαρτήτως των σοσιαλιστικών ιδεών του, ο Αντύπας απήλαυε συμπαθειών. Ο ατυχής δικηγόρος πίπτει θύμα ατυχώς αυτών των αρχών του, τας οποίας από έτους και πλέον εφήρμοζεν εις το μέγα κτήμα του θείου του το οποίον διηύθυνε. Τούτο αποδεικνύει, ότι ο Σοσιαλισμός εν Ελλάδι μόνο εις ιδέας πρέπει να υπάρχη, και να τηρήται απόστασις από της εφαρμογής των αρχών του». Ο υπαινιγμός ήταν σαφής κι έμοιαζε περισσότερο με απειλή: Εκείνον που θα επιχειρήσει να εφαρμόσει σοσιαλιστικές ιδέες τον περιμένει ο θάνατος.

Ο δολοφόνος του Αντύπα, πήρε γι’ αυτή την πράξη την αμοιβή των 12.200 δραχμών. Ήταν μια πράξη που κόστισε στους μεγαλοτσιφλικάδες πολύ φτηνά το 1907, αλλά πολύ ακριβά το 1910 με την επανάσταση των κολίγων. Η σορός του Μαρίνου Αντύπα εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα στο ξενοδοχείο Μουστάκα στη Λάρισα και στις 11 Μαρτίου 1907 ξεκίνησε μια πομπή χιλιάδων οργισμένων αγροτών μέχρι την εκκλησία. Εκφωνήθηκαν αρκετοί λόγοι και ετάφη στο Λασποχώρι. Στις 18 Μαρτίου 1907 έγινε στις Στήλες του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα, πολιτικό μνημόσυνο για τον Μαρίνο Αντύπα, στο οποίο συμμετείχαν 300 περίπου άτομα. Ο Κυριακού παραπέμφθηκε στο Κακουργιοδικείο της Λάρισας και αθωώθηκε για την δολοφονία του Αντύπα. Ο θείος του Σκιαδαρέσης, πικραμένος για τον χαμό του ανιψιού του, πούλησε το τσιφλίκι του κι έφυγε.

Έτσι χάθηκε αυτός ο πραγματικός αγωνιστής και διαφωτιστής των κολίγων, η ψυχή της αγροτιάς του θεσσαλικού κάμπου, σε ηλικία μόλις 35 ετών. Με τον θάνατό του θα γίνει ο πρώτος μάρτυρας του αγροτικού ξεσηκωμού και ο πρώτος ουσιαστικά νεκρός της μεγάλης εξέγερσης του Κιλελέρ, που θα ξεσπάσει στην επέτειο των τριών χρόνων από τον βίαιο και άδικο χαμό του, στις 6 Μαρτίου 1910.

Η δράση του Μαρίνου Αντύπα στον θεσσαλικό κάμπο και η κατ’ εντολήν δολοφονία του απ’ τους τσιφλικάδες, μεταφέρθηκε με κάποιες παραλλαγές και στον κινηματογράφο, με την γνωστή ταινία «Το χώμα βάφτηκε κόκκινο», όπου τον Αντύπα υποδύεται ο Νότης Περγιάλης.

Σχετικά θέματα:

• Η πολιτική επιστήμη της χριστιανικής προπαγάνδας – Μερικές απαντήσεις στον «επιστήμονα» κύριο Κωνσταντίνο Χολέβα
• Γρηγόρης Λαμπράκης – Ένας ακόμη κατασκευασμένος ήρωας;
• Μαυρογιαλούρος, ΜΜΕ και προπαγάνδα
• Θέλει η προπαγάνδα να κρυφτεί και η χαρά δεν την αφήνει
• Ο αφορισμός των Κλεφτών και των Αρματολών της Πελοποννήσου από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1805
• Υποβοηθούμενη κρίση με Κανάκη και με Λάκη
• Ο αφορισμός της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνας από τον πατριάρχη Γρηγόριο Ε’
• Μητροπολίτης Ιωαννίνων Ιερόθεος – Ο πιστός ρασοφόρος «συνεργάτης» του Αλί Πασά
• Εκκλησία της Κρήτης προς ραγιάδες επαναστάτες: «Χριστιανοί! Ρίψατε τα όπλα!»
• Ο καπετάν Μιχάλης (Νίκος Καζαντζάκης)

Μια χιονισμένη μέρα του Φεβρουαρίου 1924, ένας νέος, αδύνατος μελαχρινός άνδρας έκανε την εμφάνισή του στο μέγαρο Σούτσενχαουζ στην πόλη Ράιντ της Ρηνανίας. Στην αίθουσα επικρατούσε πολιτικός πυρετός, καθώς οι ρήτορες του Γερμανικού Κομμουνιστικού Κόμματος (DKP) αγόρευαν με πάθος και ένταση. Ο αδύνατος άνδρας με τα εκφραστικά μάτια και το φτηνό, μάλλινο παλτό ανέβηκε στην έδρα και υπέβαλλε κάποιες ερωτήσεις στους ομιλητές. Μερικοί από το ακροατήριο γέλασαν. Ένας κομμουνιστής τού επιτέθηκε, φωνάζοντας οργισμένος: «Εκμεταλλευτή της εργατικής τάξης, καπιταλιστή!». Ατάραχος ο νεαρός άνδρας, άρπαξε ενστικτωδώς την ευκαιρία που αναζητούσε. Απευθύνθηκε με κοφτή αλλά σταθερή φωνή προς τον «εκπρόσωπο της εργατικής τάξης» και είπε: «Θα παρακαλούσα τον κύριο που με αποκάλεσε δίχως ντροπή “εκμεταλλευτή και καπιταλιστή”, να έλθει στην έδρα και να αδειάσει το πορτοφόλι του. Τότε θα δούμε ποιος από τους δύο μας έχει τα περισσότερα χρήματα». Ολοκληρώνοντας την ομιλία του έβγαλε το πορτοφόλι του και άδειασε τα λιγοστά κέρματα που είχε, στην έδρα. Ο κόσμος γέλασε, αλλά χάρισε τη συμπάθειά του στον νεαρό. Έτσι άρχισε η πολιτική διαδρομή του Γιόζεφ Γκέμπελς, του «εγκέφαλου» του Γ’ Ράιχ.

Ο Πάουλ Γιόζεφ Γκέμπελς ήρθε στον κόσμο την αυγή της 29ης Οκτωβρίου 1897 στην πόλη Ράιντ της Βόρειας Ρηνανίας. Ήταν ο τρίτος γιος του Φρίντριχ Γκέμπελς και της Μαρίας Ολντενχάουζεν, που κατάγονταν από την περιοχή του Άαχεν. Μεγάλωσε σε ένα αυστηρά καθολικό περιβάλλον. Σε ηλικία τεσσάρων ετών δέχθηκε το πρώτο χτύπημα της μοίρας. Προσβλήθηκε από πολιομυελίτιδα και απέκτησε αναπηρία στο δεξί του πόδι μέχρι το τέλος της ζωής του. Το γεγονός αυτό τον έκανε να κλειστεί στον εαυτό του και να αρχίσει από τα πρώιμα χρόνια του τις φιλοσοφικές και τις θρησκευτικές αναζητήσεις.

Η έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου τον Αύγουστο του 1914, τον βρήκε ανάμεσα στο πλήθος στην κεντρική πλατεία του Ράιντ να τραγουδά μαζί με τους άλλους τον γερμανικό εθνικό ύμνο. Παρασυρμένος από τον νεανικό ενθουσιασμό και ξεχνώντας τον μεταλλικό νάρθηκα στο δεξί του πόδι έσπευσε να καταταγεί εθελοντής στον στρατό, αλλά δεν έγινε δεκτός λόγω της αναπηρίας του.

Συναντώντας την απόρριψη σε κάθε του κίνηση, μετά το τέλος των σπουδών του, έζησε αρκετούς μήνες ως άνεργος. «Ζω μια ολόκληρη εβδομάδα με ένα γκούλντεν (σ.σ.: ολλανδικό νόμισμα). Ημέρες γεμάτες καταφρόνια και ανεργία», έγραφε στο ημερολόγιο του απελπισμένος. Κάπου τότε άκουσε για ένα μικρό κόμμα εργατών και έναν δυναμικό Αυστριακό ρήτορα. Οι φιλοσοφικές του αναζητήσεις έγιναν εντονότερες, και τις καταγράφει στο ημερολόγιο του: «4 Ιουλίου 1924. Μας λείπει στη Γερμανία ένα δυνατό και σταθερό χέρι. Να τελειώσουμε επιτέλους με τα πειράματα και τα περιττά. Να αρχίσουμε με τη σοβαρότητα και την εργασία. Να αποτινάξουμε την ιουδαϊκή συμμορία που δηλητηριάζει τη σκέψη του λαού μας. Η Γερμανία τείνει στον έναν, τον άνδρα, όπως το καλοκαίρι η γη διψά για βροχή! Θα σωθούμε μόνο με την τελευταία συγκέντρωση δύναμης, πίστης και αυτοθυσίας. Όλα αυτά μοιάζουν με θαυμαστά πράγματα, αλλά μήπως απορεί να μας σώσει τίποτε διαφορετικό;».

Ο θαυμασμός του Γκέμπελς για τον Χίτλερ και τη δύναμη που ασκούσε στις μάζες εκδηλώθηκε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του 1922, μετά τα γεγονότα του Κόμπουργκ. Την εποχή εκείνη διάφορες εθνικιστικές οργανώσεις της πόλης είχαν οργανώσει μια «γερμανική ημέρα» και κάλεσαν τον Χίτλερ για να μιλήσει δημόσια. Ο Χίτλερ μετέβη στο Κόμπουργκ με μια ειδική αμαξοστοιχία, συνοδευόμενος από 800 άνδρες των «Ταγμάτων Εφόδου» (SA). Η πλειονότητα των εργατών της πόλης τότε ήταν κομμουνιστές. Οι φιλήσυχοι αστοί τούς έτρεμαν κυριολεκτικά, επειδή στην ουσία δεν αναγνώριζαν ούτε Αρχές, ούτε Αστυνομία και είχαν μετατρέψει την πόλη σε μια «μικρή Μόσχα». Όταν οι κομμουνιστές πληροφορήθηκαν ότι επρόκειτο να φθάσει στην πόλη τους ο αρχηγός του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος, παρήγγειλαν στους οργανωτές της συγκέντρωσης ότι καλά θα έκαναν να ειδοποιούσαν τον Χίτλερ να μην παρήλαυνε επισήμως από τους δρόμους με τις σημαίες και τα λάβαρα του. Οι οργανωτές της «γερμανικής ημέρας», τρομοκρατημένοι, έτρεξαν στον σιδηροδρομικό σταθμό για να υποδεχθούν τον Χίτλερ και να του αναγγείλουν συγχρόνως την κομμουνιστική… απαγόρευση.

Ο Χίτλερ έμεινε έκπληκτος. Αδυνατούσε να καταλάβει πώς ήταν δυνατόν μια ολόκληρη πόλη να υφίσταται τόσο εξευτελιστικά την τρομοκρατία των κομμουνιστών. Διέταξε τότε τους άνδρες των «Ταγμάτων Εφόδου» να υψώσουν τις σημαίες και να παρελάσουν με ύφος προκλητικό, μέσα από τους κεντρικότερους δρόμους. Έξω από τον σταθμό ήταν ήδη συγκεντρωμένο ένα πλήθος που δεν έκρυβε τις εχθρικές του διαθέσεις. Η ηρεμία μάλιστα και η αποφασιστικότητα που ήταν ζωγραφισμένη στα πρόσωπα των εθνικοσοσιαλιστών εκνεύρισαν τους κομμουνιστές ακόμα περισσότερο. Οι πρώτοι ψίθυροι μεταβλήθηκαν σύντομα σε ύβρεις και δυνατές φωνές.

Η παράσταση όμως του «δεκανέα» είχε μόλις αρχίσει. Πρώτος προχωρούσε ο Χίτλερ. Ακολουθούσαν οι σημαίες και τα εθνικοσοσιαλιστικά λάβαρα. Και πιο πίσω, με βήμα στρατιωτικό, βάδιζαν οι άνδρες των «Ταγμάτων Εφόδου». «Φασίστες… Ληστές… Εδώ που ήρθατε, θα πεθάνετε!», ακούγονταν από παντού. Τα SA, όμως, αντί απάντησης, τραγούδησαν τον εθνικοσοσιαλιστικό ύμνο. Οι «Κόκκινοι» τότε δεν μπόρεσαν να συγκρατηθούν. Άρχισαν να εκσφενδονίζουν εναντίον των αντιπάλων τους πέτρες, καδρόνια, σίδερα -ό,τι έβρισκαν. Οι χιτλερικοί απάντησαν με αποφασιστικότητα. Αντιπετέθησαν και η σύρραξη επήλθε. Ύστερα από ένα τέταρτο της ώρας ο δρόμος είχε καθαρίσει. Δεν υπήρχε ούτε ένας «κόκκινος» αντίπαλος!

Την επόμενη μέρα οι κομμουνιστές, που δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν ακόμα την ήττα τους, αφού απηύθυναν κατά τη γνωστή τακτική τους μια γενική διαμαρτυρία στις διεθνείς οργανώσεις των μαρξιστών, ανήγγειλαν ότι στις 13:30 θα πραγματοποιούσαν μια μεγάλη αντιδιαδήλωση, για να διαμαρτυρηθούν εναντίον της «ληστρικής ομάδας των ναζί που είχε εισδύσει στην πόλη για να την τρομοκρατήσει». Το μεσημέρι, όμως, στον χώρο της διαδήλωσης τους περίμενε μια έκπληξη. Πρώτος βρισκόταν εκεί ο Χίτλερ με τους άνδρες του. Μάταια όμως περίμενε τους «Κόκκινους», για να αναμετρηθεί μαζί τους. Δεν προσήλθαν περισσότεροι από 100, που και αυτοί, μόλις συνειδητοποίησαν την αριθμητική μειονεξία, προτίμησαν να αποχωρήσουν. Ο Χίτλερ έμεινε κυρίαρχος στον τόπο της συγκέντρωσης.

Στα γεγονότα του Κόμπουργκ δόθηκε μεγάλη δημοσιότητα και ο Γκέμπελς κατάλαβε πλέον ότι ο μελλοντικός Φύρερ δεν μιλούσε μόνο ωραία, αλλά διέθετε αποφασιστικότητα και σιδερένια πυγμή. Στις 9 Δεκεμβρίου του 1925 προσχώρησε στο Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα NSDAP με αριθμό μέλους 8762, άρχισε προπαγανδιστική δραστηριότητα στην Ρηνανία και την Βεστφαλία.

Η μέθοδος του Γκέμπελς ήταν η πρόκληση και η κατοπινή παρουσίαση του NSDAP ως κινήματος μαρτύρων. Στις 27 Απριλίου 1930 ορίστηκε από τον Χίτλερ ως επικεφαλής της Προπαγάνδας του Ράιχ (Reichspropagandaleiter), αρμόδιος, δηλαδή, του NSDAP για τον Τύπο, τις κινηματογραφικές ταινίες, τη Ραδιοφωνία και την Εθνική Παιδεία. Άρχισε να διοργανώνει τις γνωστές του μαζικές εκδηλώσεις, στα πλαίσια των οποίων, σαν ομιλητής, συνοδευόταν στην αίθουσα από φρουρούς και σημαιοφόρους. Επειδή ήταν αδύνατο να μιλήσει ο ίδιος σε όλες τις εκδηλώσεις, δημιούργησε τμήμα ομιλητών, οι οποίοι ελάμβαναν ακριβείς οδηγίες και βρίσκονταν πάντα υπό αυστηρή παρακολούθηση κατά την διάρκεια των εκδηλώσεων στις οποίες αντιπροσώπευαν τον Γκέμπελς. Στόχος της δραστηριότητας του Γκέμπελς ήταν να οδηγήσει το NSDAP στην εξουσία με κάθε μέσο που επέτρεπε το δημοκρατικό Κράτος δικαίου και να ακυρώσει κατόπιν τη δημοκρατική συνταγματική δομή του.

Μισούσε τους Εβραίους, τους μπολσεβίκους της Ρωσίας, και τους ομοφυλοφίλους και έκανε τα πάντα για να τους εξοντώσει. Ως ανώτατο στέλεχος του Τρίτου Ράιχ παρίστατο σε όλες τις σημαντικές συνεδριάσεις και μετείχε σε όλες τις αποφάσεις. Στο προσωπικό του ημερολόγιο κατέγραφε «18 Φεβρουαρίου: Δεν πρέπει να δείξουμε κανένα έλεος στους παρείσακτους. Πρέπει να τους εξαλείψουμε, να τους καταστρέψουμε μέχρι τέλους».

Κινητοποίησε ολόκληρο το Κόμμα για τις κοινοβουλευτικές εκλογές στις 14 Σεπτεμβρίου 1930. Ανακοίνωσε δημοσίως το στόχο των Εθνικοσοσιαλιστών να αποκτήσουν 40 έδρες στη νέα Βουλή. Στα πλαίσια του προεκλογικού αγώνα, ο ίδιος και άλλοι εκλεγμένοι ομιλητές μίλησαν σε περισσότερες από 6.000 εκδηλώσεις, ενώ αμέτρητες αφίσες σε όλη τη Γερμανία έκαναν γνωστό το εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα. Ο αριθμός πωλήσεων των εφημερίδων του NSDAP πολλαπλασιάστηκε.

Στις 12 Δεκεμβρίου 1931, ο Γιόζεφ Γκέμπελς νυμφεύθηκε την Μάγδα Κβαντ, μια ευκατάστατη, όμορφη, διαζευγμένη γυναίκα, που ζούσε σ’ ένα άνετο διαμέρισμα στο Βερολίνο, με μηνιαία διατροφή 4.000 μάρκων, την οποία τής χορηγούσε ο πλούσιος βιομήχανος, πρώην σύζυγός της. Ο γάμος τους προκάλεσε αίσθηση, καθώς η Μάγδα Κβαντ ήταν μια γυναίκα, που της άρεσαν η πολυτελής ζωή και τα ταξίδια, πράγματα εντελώς ασύμβατα με τις περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες του Γκέμπελς. Μετά τον χωρισμό της με τον Κβαντ, η Μάγδα ανέλαβε εργασία, μέσω μιας φίλης, στα κεντρικά γραφεία του NSDAP στην Χεντεμανστράμπε. Ο Κβαντ της είχε χορηγήσει βέβαια μια πολύ καλή διατροφή, αλλά η πλήξη και η περιέργεια την οδήγησαν στη θέση της υπαλλήλου στο αρχείο εφημερίδων του NSDAP.

Κατά τη διάρκεια του προεκλογικού αγώνα στη Γερμανία τον Απρίλιο του 1932, ο καγκελάριος Μπρούνινγκ αρνήθηκε την πρόσκληση του Γκέμπελς για μια δημόσια ανοικτή αναμέτρηση. Ο προπαγανδιστής του NSDAP δεν πτοήθηκε. Προμηθεύτηκε τον τελευταίο προεκλογικό λόγο του Μπρούνινγκ σε δίσκο βινυλίου και τον άφησε να ακουστεί σε μια μεγάλη συγκέντρωση οπαδών του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος στο Βερολίνο. Έχοντας ως στόχο την επιβολή της θέλησης του στις μάζες και χρησιμοποιώντας τη ρητορική του δεινότητα, διέκοπτε την ομιλία του αντιπάλου του στο βινύλιο και έδινε τις κατάλληλες απαντήσεις. Το κοινό ξεφώνιζε από ενθουσιασμό. Λίγο αργότερα έγραφε ο Γκέμπελς στο ημερολόγιο του: «Ήταν μια φοβερή επιτυχία. Μερικοί από τους επιχειρηματίες οπαδούς μας ενθουσιάστηκαν τόσο που συγκέντρωσαν αυθόρμητα το ποσό των 100.000 μάρκων για τον προεκλογικό μας αγώνα».

Αποτέλεσμα των εκλογών: Ο Χίτλερ πήρε το 18 τοις εκατό των ψήφων, αποκτώντας έτσι 107 έδρες στο Ράιχσταγκ. Η δύναμη του Γκέμπελς αυξήθηκε, αφού από εδώ και εμπρός αρκετοί βιομήχανοι έκαναν μεγάλες δωρεές και χρηματοδοτούσαν, έτσι, την προπαγάνδα του.

Στις 30 Ιανουαρίου 1933 τελικά οι εθνικοσοσιαλιστές είχαν σημαντική επιτυχία: ο πρόεδρος του Ράιχ Χίντενμπουργκ κάλεσε τον Χίτλερ να αναλάβει την Καγκελαρία. Στις κατοπινές παρελάσεις της Sturmabteilung στο Βερολίνο, ο Γκέμπελς βρισκόταν πάντα πίσω από τον νέο καγκελάριο. Από το ημερολόγιό του διακρίνονται τα εξής αποσπάσματα: «Δημιουργήθηκε το νέο Ράιχ… Πετύχαμε τον στόχο μας. Η γερμανική επανάσταση αρχίζει».

Ο νέος υπουργός Προπαγάνδας και Λαϊκής Διαφώτισης ήταν ο εκπρόσωπος των πιο ριζοσπαστικών ιδεολογικών στοιχείων του Εθνικοσοσιαλισμού. Για τον Γκέμπελς ο όρος «προπαγάνδα» δεν είχε αρνητική σημασία, αλλά αφορούσε «την τέχνη να αντιλαμβάνεται κανείς την ψυχή ενός λαού και να επικοινωνεί με τα λαϊκά στρώματα με κατανοητή ορολογία και εκφράσεις». Το νεοσύστατο Υπουργείο στελεχώθηκε από νεαρά στελέχη του κόμματος με υψηλό επίπεδο μόρφωσης και διάθεση για προσφορά. Ο μέσος όρος ηλικίας τους δεν ξεπερνούσε τα 30 έτη, ενώ ο ίδιος ο υπουργός του ήταν μόλις 36 ετών. Η ανάληψη του πολιτικού ελέγχου όλων των μέσων ενημέρωσης, δηλαδή του ραδιοφώνου, του Τύπου, του κινηματογράφου καθώς και των πολιτιστικών δραστηριοτήτων «θωράκισε» το καθεστώς. Αξεπέραστο έργο προπαγάνδας θεωρείται σήμερα η πιο αντισημιτική ταινία όλων των εποχών, με τίτλο «Ο αιώνιος Εβραίος» («Der ewige Jude»), τα γυρίσματα της οποίας ολοκληρώθηκαν το 1940. Πρόκειται για ένα δημιούργημα του Γκέμπελς, ταινία-σταθμό, η δημόσια προβολή της οποίας απαγορεύεται μέχρι σήμερα. Στη Γερμανία επιτρέπεται να προβάλλεται μόνο σε ειδικά επιλεγμένο ακροατήριο και αποκλειστικά για επιστημονικούς σκοπούς.

Σταδιακά το κράτος έπρεπε να ενσωματωθεί στο κόμμα και η προπαγάνδα ήταν η βασική στρατηγική του Γκέμπελς. Στις 13 Απριλίου 1933, με πρωτοβουλία της Γενικής συνομοσπονδίας Γερμανών φοιτητών τοιχοκολλήθηκε μια αφίσα σ’ ολόκληρο το Βερολίνο με τον τίτλο «Ενάντια στο μη γερμανικό πνεύμα». Πίσω από αυτή την πρωτοβουλία κρυβόταν ο Γιόζεφ Γκέμπελς. Αφορούσε την καταστροφή όλων των αντιγερμανικών βιβλίων σε δημόσιες τελετές και τον εξοστρακισμό του μη γερμανικού πνεύματος από τις δημόσιες βιβλιοθήκες. Η κοινή γνώμη στο εξωτερικό έπρεπε να μάθει πως η Γερμανία του Χίτλερ είχε ξεπεράσει τις διχόνοιες του παρελθόντος και οι Γερμανοί ακολουθούσαν τον νέο «Μεσσία» τους με αφοσίωση και πίστη.

Ο Γκέμπελς χωρίς να είναι από τους αρχιτέκτονες του «Ολοκαυτώματος», γνώριζε λεπτομερώς γι’ αυτό και ήταν ο εισηγητής της «απο-εβραιοποίησης» των τριών μεγάλων πόλεων του Ράιχ: Βερολίνου, Βιέννης και Πράγας. Με την υποστήριξη του Ράινχαρντ Χάιντριχ έλαβε το πράσινο φως από τον Χίτλερ.

Ο Γκέμπελς παρέμεινε ένας από τους ελάχιστους Ναζί που είχαν άμεση πρόσβαση στον Χίτλερ. Όσο ο πόλεμος εξελισσόταν -και δυσμενώς για τη Γερμανία, ο Χίτλερ αραίωσε τόσο τις δημόσιες εμφανίσεις του όσο και την παρουσία του στο ραδιόφωνο. Το κενό αυτό κλήθηκε να καλύψει ο Γκέμπελς, ο οποίος έγινε έτσι το πρόσωπο και η φωνή του καθεστώτος στη χώρα.

Ο Γκέμπελς ήταν ο άνθρωπος στον οποίο ο Χίτλερ κληροδότησε την εξουσία λίγο προτού αυτοκτονήσει. Αρνείται να τον εγκαταλείψει, σημειώνοντας στο ημερολόγιό του: «…Πάντα υπάκουα στις εντολές του Φύρερ. Αυτή τη φορά όμως όχι. Αν έφευγα τώρα θα ήμουν αναγκασμένος να περάσω την υπόλοιπη ζωή μου νιώθοντας ντροπή και ότι δεν υπήρξα τίποτε περισσότερο από ένα χυδαίο τραμπούκο». Ο δόκτωρ παρίσταται ως μάρτυς στον γάμο του Χίτλερ με την Εύα Μπράουν. Υπαγορεύει την πολιτική του διαθήκη, ως συμπλήρωμα σε αυτήν του Φύρερ του. Στην πολιτική του διαθήκη ο Χίτλερ ονόμαζε τον Γκέμπελς «Reichskanzler des Großdeutsches Reiches» (Καγκελάριο του Κράτους της Μείζονος Γερμανίας), αξίωμα που ο δόκτωρ θα κρατήσει για μία μόνον ημέρα. Η σύζυγός του Μάγδα και τα παιδιά τους βρίσκονται και αυτοί εκεί, με την μητέρα τους να έχει αμετάκλητα αποφασίσει ολόκληρη η οικογένεια να μοιρασθεί την τύχη του Φύρερ της, καθώς «ζωή χωρίς Εθνικοσοσιαλισμό δεν είναι νοητή», σύμφωνα με την Μάγδα Γκέμπελς. Την επομένη της αυτοκτονίας του Χίτλερ και της συζύγου του, την 1η Μαΐου, η Μάγδα φονεύει τα παιδιά τους με δηλητήριο στον ύπνο τους και στη συνέχεια ανεβαίνουν και οι δύο στον κήπο της Καγκελαρίας, όπου ο Hauptsturmführer των SS Γκίντερ Σβέγκερμαν (Günther Schwägermann), κατ’ εντολήν του Γκέμπελς, τους εκτελεί με περίστροφο. Τα τελευταία λόγια του Γκέμπελς ήταν «Η Ιστορία θα μας καταγράψει ως τους μεγαλύτερους πολιτικούς που πέρασαν ποτέ ή τους χειρότερους εγκληματίες». Οι άνδρες της φρουράς αποπειρώνται να αποτεφρώσουν τις σορούς. Η βενζίνη που διαθέτουν, όμως, είναι σε ανεπαρκή ποσότητα για κάτι τέτοιο. Οι σοροί καίγονται, αλλά όχι μέχρις αδυναμίας αναγνωρίσεως. Οι Σοβιετικοί θα βρουν τα σώματα και θα τα αναγνωρίσουν -παίρνοντας και τις σχετικές φωτογραφίες.

Σχετικά θέματα:

• Ο Αγών μου (Αδόλφος Χίτλερ)
• 27 Απριλίου 1941 – Οι πρώτες δραματικές ώρες της γερμανικής Κατοχής στην Αθήνα
• Το εβραϊκό ολοκαύτωμα και οι έξι εκατομμύρια νεκροί
• Έλληνες και Εβραίοι το 1940
• Νέα καινοτομία της Google: Το ρομποτάκι που προλαμβάνει τον αντισημιτισμό
• Οι Εβραίοι: Όλη η αλήθεια (Κωνσταντίνος Πλεύρης)
• Ανεξαρτησία της Κρήτης, Κρητική Πολιτεία και Κρητική σημαία – Θρυαλλίδα, προβοκάτσια, ή φούσκα;
• Η πολιτική επιστήμη της χριστιανικής προπαγάνδας – Μερικές απαντήσεις στον «επιστήμονα» κύριο Κωνσταντίνο Χολέβα
• Το μίσος της «Χανουκά» για τον Ελληνισμό και η επιλεκτική «αμνησία» της «Χρυσής Αυγής»
• Μαυρογιαλούρος, ΜΜΕ και προπαγάνδα

Ο Κεμάλ Ατατούρκ είχε έντονα πληθωρική και μεγαλειώδη εικόνα για τον εαυτό του. Αυτό εξηγείται με την ιδιαίτερη πρώιμη σχέση που είχε ο Ατατούρκ με την μητέρα του. Μια μητέρα ψυχρή που τον άφησε συναισθηματικά πεινασμένο. Μια «καταβροχθιστική», όπως την αναφέρει ο Βολκάν, μάνα. Αυτό δίνει στο παιδί μια ροπή προς τις ιδέες μεγαλείου και τις δυνάμεις να σταθεί αργότερα πάνω από τις δυνάμεις που τον πλήγωσαν.

Ο Κεμάλ Ατατούρκ γεννήθηκε το 1881 στη Θεσσαλονίκη, οθωμανική τότε επαρχία. Αν ο Κεμάλ Ατατούρκ είχε κάποιες ιμπεριαλιστικές βλέψεις αυτές ήταν μόνο για την Θεσσαλονίκη! Ποτέ όμως δεν τις εξέφρασε δημοσίως. Ήταν η αγαπημένη πόλη της μάνας του και η οποία συχνά του εξέφραζε τη νοσταλγία της γι αυτήν. Η μάνα του η Ζουμπέιντε ήταν μια παραδοσιακή μουσουλμάνα και ήθελε να τον στείλει σε παραδοσιακό σχολείο. Ο πατέρας του όμως ο Αλί Ριζά ήταν προοδευτικός άνθρωπος και εκεί θα βρούμε τα «πρότυπα» του Κεμάλ Ατατούρκ. Οι γονείς του χτυπήθηκαν άσχημα από την μοίρα: Τρεις φορές είδαν να πεθαίνουν τα παιδιά τους πριν τη γέννηση του Κεμάλ Ατατούρκ. Ο Κεμάλ Ατατούρκ ήταν το 4ο παιδί και το κυριότερο: Ξανθός με γαλάζια μάτια!

Ο πατέρας του πέθανε, όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ (Μουσταφά λεγόταν τότε) ήταν 7 ετών και η μάνα του 27. Ο θάνατος του πατέρα του, ενώ το παιδί βρισκόταν στο αποκορύφωμα της οιδιπόδειας περιόδου, φόρτωσε το παιδί με ένα μεγάλο τραύμα. Κατά την οιδιπόδεια περίοδο, το παιδί ως γνωστόν, έχει αιμομικτικές τάσεις προς τον γονέα του αντίθετου φύλου, «επιθυμώντας» ταυτόχρονα την εξαφάνιση ή τον θάνατο του άλλου. Ο θάνατος του πατέρα του στη διάρκεια αυτής της περιόδου, κάνει το παιδί Κεμάλ Ατατούρκ, να αισθάνεται θριαμβευτής, αλλά ένοχος. Η υπερβολική αυτή ενοχή, παρεμποδίζει την διαδικασία της φυσιολογικής λήξης της περιόδου αυτής: Το παιδί περιμένει να τιμωρηθεί και έχει φόβους αντεκδίκησης.

Έτσι λοιπόν ο Κεμάλ Ατατούρκ, από τη σχέση του με τη μάνα του, ανέπτυξε 2 βασικές πλευρές στην αίσθηση για τον εαυτό του: Από τη μία ήταν στερημένος, εξαρτημένος από αυτήν και συναισθηματικά πεινασμένος, από την άλλη ήταν παντοδύναμος, αυτάρκης και ιδιαίτερος. Την απώλεια του πατέρα του την βίωσε διατηρώντας κι από κει 2 εικόνες: Η πρώτη εικόνα του πατέρα του ήταν αυτή του εξιδανικευμένου, ριψοκίνδυνου άνδρα της οθωμανικής μεθορίου (ήταν υλοτόμος στα σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με την ελληνική Θεσσαλία και του επιτίθεντο συχνά Έλληνες ληστές) και η άλλη αυτή του ξεπεσμένου, καταθλιπτικού πότη (τα έτσουζε ο πατέρας του). Παρακολούθησε λοιπόν στρατιωτικό σχολείο, που εκείνη την εποχή ακολουθούσε δυτικό τρόπο εκπαίδευσης. Ο ναρκισσιστικός χαρακτήρας του επιθυμούσε να φορέσει στολή. Ένας καθηγητής του του κόλλησε και το όνομα Κεμάλ που σημαίνει «τελειότητα».

Ο δεύτερος γάμος της μάνα του τον εξοργίζει. Άλλη μια επιβάρυνση για τον εικοσάχρονο τότε νεαρό, που μέχρι να τους σκοτώσει είχε σκεφτεί! Πάντως, από το Μοναστήρι που πήγαινε στη σχολή, επισκεπτόταν τη μάνα του στη Θεσσαλονίκη η οποία έκανε προσπάθειες να συμφιλιώσει το γιο της με τον πατριό του. Τι προσπάθειες; Υποχρέωνε τον άντρα της να σηκώνεται όρθιος όταν έμπαινε ο Κεμάλ! Το κόλπο άρχισε να πιάνει και ο Κεμάλ Ατατούρκ άρχισε να τον αποδέχεται. Προφανώς μια τέτοια πρωτοφανής για τα μουσουλμανικά δεδομένα συμπεριφορά, θα πρόσθετε κι άλλες ιδέες μεγαλείου στον νεαρό.

Η πληθωριστική ιδέα για τον εαυτό του, είχε συνεχώς την ανάγκη λατρείας και ναρκισσιστικής τροφοδοσίας. Αν αυτά δεν τα έβρισκε εύκολα, αυτό ήταν πλήγμα στην αυτοεκτίμησή του και τον έριχνε σε κατάθλιψη. Προσπαθώντας λοιπόν να προστατέψει το εαυτό του από τις βίαιες επιθέσεις των καταθλιπτικών συναισθημάτων και της χαμηλής αυτοεκτίμησης, αναζητούσε φρενιασμένα το θαυμασμό πολλών πορνών! Εντύπωση προκαλεί η αναφερόμενη από τους συγγραφείς πρόωρη εκσπερμάτωση: Σε ένα επίπεδο χρησιμοποιούσε τις γυναίκες σαν αντικείμενα που θα του πρόσφεραν την πολύτιμη γι αυτόν λατρεία, αλλά σε ένα άλλο, οι εικόνες που είχε γι αυτές, ήταν εικόνες «κακής μητέρας». Αυτό τις έκανε στόχο της επιθετικότητάς του. Άρα η πρόωρη εκσπερμάτωση ήταν μια μορφή συμπεριφοράς του τύπου «χτυπάω και φεύγω» και η οποία του επέτρεπε να να προστατεύει τον εαυτό του από γυναίκες που στην αρχή του φαίνονταν επιθυμητές, στη συνέχεια όμως του «ξίνιζαν», γίνονταν δηλαδή κακές. Φυσικά για όλες αυτές τις έκλυτες γυναίκες, αυτός ήθελε να ήταν ο «πρώτος»! Από τον παθιασμένο έκλυτο αυτό βίο, παραλίγο να χάσει το πρώτο έτος στη Σχολή Πολέμου. Εκεί γνωρίζει και τον φίλο του Αλί Φουάτ, ο οποίος τον εισάγει στις απολαύσεις της ρακής. Τελικά κατορθώνει να τελειώσει 21 ετών τη Σχολή και να βγει ανθυπολοχαγός. Φυσικά έστειλε μια φωτογραφία με την επίσημη στολή του στη μητέρα του για να τον θαυμάζει!

Τα καταθλιπτικά επεισόδια συνεχίζονται, μόνο τώρα που εναλλάσσονται με αισθήματα μεγαλείου: Στις φαντασιώσεις του, είχε το ρόλο του προσώπου που κρατούσε την εξουσία στα χέρια του. Ήταν ο ήρωας των επερχόμενων περιπετειών και ο σωτήρας της ταραγμένης περιόδου. Στις συζητήσεις με τους φίλους του για την μελλοντική κυβέρνηση, μοίραζε υπουργεία και θέσεις! Όταν τον ρωτούσαν ποιος θα ήταν ο δικός του ρόλος, αυτός απαντούσε με μεγαλοπρεπές ύφος: «Εγώ θα είμαι αυτός που θα σας δώσει αυτές τις θέσεις»!

Για τις ανατρεπτικές ιδέες του, παίρνει μια μετάθεση που στην ουσία ήταν εξορία, στη Συρία. Εκεί πάντως βρήκε ευκαιρία να ασχοληθεί με τα μεταρρυθμιστικά του σχέδια και να εμπλακεί σε μυστικές δραστηριότητες. Ιδρύει την οργάνωση Vatan ve Hurriyet Cemiyeti (Σύνδεσμος για την Μητέρα Πατρίδα και την Ελευθερία). Όμως η κατάθλιψη και οι αϋπνίες τον βασάνιζαν. Η ατμόσφαιρα της Δαμασκού, μια ατμόσφαιρα τελείως αραβική και μουσουλμανική, τον έπνιγε. Καταφέρνει να ξεφύγει και φτάνει στη Θεσσαλονίκη. Εκεί η μάνα του αμφισβητεί τις ενέργειές του εναντίον του Σουλτάνου, εκφράζοντας το φόβο της για την ζωή του. Την καθησύχασε. Προσπαθεί να δεί τον Σουκρού Πασά, που στο μυαλό του τον έβλεπε ως σωτήρα και τον είχε ως εξιδανικευμένο πατέρα. Όταν αυτός τον αγνόησε, παρόλο που έγινε κομμάτια, με την επιμονή του, κατάφερε να τον συναντήσει, το μόνο όμως που εισέπραξε ήταν μια παρότρυνση να φύγει και να μην τον ξαναενοχλήσει. Έχοντας φάει τέτοια απόρριψη και με τα όνειρά του γκρεμισμένα, γυρνάει στο σπίτι και υποχρεώνεται να ακούει τη γκρίνια της μάνας του. Δεν χάνει όμως τον χρόνο του και ιδρύει μια τοπική οργάνωση του Συνδέσμου για την Μητέρα Πατρίδα και την Ελευθερία (ΣΜΠΕ). Συμμετέχει ο κολλητός του Νασί. Ξαναγυρνάει στη Συρία και τελικά καταφέρνει το 1907 να πάρει νόμιμη μετάθεση για τη Θεσσαλονίκη, στο Γενικό Επιτελείο. Εκεί τα πράγματα είχαν αλλάξει: Είχε ιδρυθεί η νεοτουρκική Επιτροπή για την Ενότητα και την Πρόοδο (ΕΕΠ). Νέες προσωπικότητες κρατούσαν την «αντιπολίτευση» στα χέρια τους και ο Κεμάλ Ατατούρκ έψαχνε να βρει θέση εκεί. Θέση φυσικά ήσσονος σημασίας : ο ΣΜΠΕ είχε επισκιαστεί από την ΕΕΠ! Κι άλλο σκαμπίλι…
Τελικά τον ξαναστέλνουν εξορία, αυτή τη φορά στην Τρίπολη της Λιβύης. Κανείς δεν τον περίμενε εκεί και ένας βαρκάρης τον πέταξε κυριολεκτικά στη στεριά. Κρίμα, γιατί είχε φορέσει την στολή του και περίμενε υποδοχές και τιμές…

Τον Απρίλιο του 1907 οργανώνονται έντονα κινήματα εναντίον του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ και ενώ ο Κεμάλ Ατατούρκ συμμετέχει σε αυτά, επισκιάζεται από τον Εμβέρ ο οποίος παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο. Ο Σουλτάνος τα μαζεύει και φεύγει για ουζάκια στη Θεσσαλονίκη και ως ανδρείκελο στη θέση του τοποθετείται ο αδερφός του Μεχμέτ Ε’. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία είναι στα τελευταία της… Η πραγματική εξουσία περιέρχεται πια στα χέρια των ηγετών της ΕΕΠ, συμπεριλαμβανομένων του βασικού αντίζηλου του Κεμάλ Ατατούρκ, του Εμβέρ και των Τζεμάλ και Ταλάτ… Η «κόντρα» με τον Εμβέρ είναι αναπόφευκτη. Του αρνούνται προαγωγή και ο εθνικός ήρωας μεθάει στα καφέ και στα καζίνα (ήταν και χαρτοπαίκτης και «τζογαδόρικη» φυσικά προσωπικότητα) ενώ βγάζει λόγους στους φίλους του σχετικά με την αληθινή φύση του μεγαλείου…

Στις 28 Μαρτίου 1913 οι Βούλγαροι καταλαμβάνουν εν μέσω φρικαλεοτήτων σε βάρος του μουσουλμανικού πληθυσμού την Αδριανούπολη και όλα αλλάζουν γρήγορα: Η οθωμανική κυβέρνηση σέρνεται σε διαπραγματεύσεις, υπογράφεται η συνθήκη του Λονδίνου τον Ιούνιο του 1913, ξεσπούν επεισόδια βίας στην Κωνσταντινούπολη, δολοφονείται ο ηγέτης της οθωμανικής κυβέρνησης Μαχμούτ Σεβκέτ και η ΕΕΠ κηρύσσει δικτατορία, η οποία θα οδηγούσε την Οθωμανική Αυτοκρατορία στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο πλευρό της Γερμανίας. Οι Εμβέρ, Ταλάτ και Τζεμάλ, είναι πλέον η τριανδρία που κυβερνά το οθωμανικό κράτος. Ο Εμβέρ, κατά τη διάρκεια των Β’ Βαλκανικών πολέμων, ανακαταλαμβάνει την Αδριανούπολη, πόλη σημαντική για τους Οθωμανούς και γίνεται πανίσχυρος πλέον κυβερνήτης, με μόνο τον Κεμάλ να τον αμφισβητεί… Για αυτό και τον…απομακρύνει στη Σόφια!

Από κει, ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ συνεχίζει να κάνει κριτική στον Εμβέρ και κυρίως για την επιλογή του να ταχθεί με τους Γερμανούς (κάτι σαν τον Βενιζέλο με τον Κωνσταντίνο). Οι επιτυχίες του όμως στη διάρκεια του πολέμου (διότι στα στρατιωτικά ήταν μεγάλο κεφάλι) και ιδίως η μάχη στην Καλλίπολη ενάντια στους Άγγλους (1915), τον προάγει σε συνταγματάρχη. Μετά την μάχη, ο τότε υπουργός Ναυτικών Τσόρτσιλ, παύεται από την κυβέρνηση. Το κόστος για τους συμμάχους σε ζωές και υλικό είναι τεράστιο: 214.000 άνδρες (120.000 οι Τούρκοι, μαζί με τους τραυματίες)! Ο Κεμάλ Ατατούρκ αρχίζει να ηρωοποιείται κα να γίνεται γνωστός και στην Ευρώπη. Παρόλα αυτά στην Κωνσταντινούπολη, προς μεγάλη του απογοήτευση, δεν τον υποδέχονται με φανφάρες και δημοσιότητα! Στην Πόλη βρίσκει τη μάνα του (που φυσικά είχε εγκαταλείψει την απελευθερωμένη από τους Έλληνες Θεσσαλονίκη). Μαθαίνει ότι ο άντρας της είχε πεθάνει στη Θεσσαλονίκη. Τότε μπαίνει στη ζωή του μια τραγική γυναίκα, η Φίκριγιε, μια νεαρή μουσουλμάνα, συγγενής του μακαρίτη θετού του πατέρα. Όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ εγκαταστάθηκε στο νέο του σπίτι, στην περιοχή Σισλί της Κωνσταντινούπολης, έγινε εραστής της Φίκριγιε.

Η γενναιότητά του στον πόλεμο είναι μη αμφισβητήσιμη. «…Πόσο μεγάλη ευχαρίστηση είναι να εκθέτεις το στήθος σου στα πυρά και στον θάνατο και να ‘σαι μαζί με τους ανθρώπους που εκτιμάς…», έγραφε σε μια ερωμένη του, την Κορίν. Την περίοδο εκείνη, στο στρατόπεδο, απέκτησε και τη συνήθεια των δείπνων με φίλους και συναδέλφους αξιωματικούς τους οποίους και προκαλούσε με ζωηρές και πνευματώδεις συζητήσεις, παρέα με τον αχώριστο σύντροφό του, τη ρακή… Τότε ήταν που ξαναβρέθηκε με τον Ισμέτ Ινονού σαν διοικητής του. Ο Ισμέτ ήταν ένας από τους υποστηρικτές του σε ένα συνέδριο της ΕΕΠ όπου ο Κεμάλ υπεστήριξε ότι οι στρατιωτικοί δεν θα έπρεπε να αναμιγνύονται στην πολιτική. Ήταν το alter ego του. Η αργόσυρτη φύση του Ισμέτ, συμπλήρωνε την ανορθόδοξη ευφυΐα του Κεμάλ Ατατούρκ. Ο Ισμέτ ήταν πιστός και αφοσιωμένος σύζυγος, ο Κεμάλ Ατατούρκ ήταν σεξουαλικά πολυμεικτικός. Ο Ισμέτ ήταν εγκρατής, ο Κεμάλ Ατατούρκ έπινε πολύ. Ο πρώτος ήταν ψυχαναγκαστικός, προσεκτικός, σοβαρός, εξαρτημένος από τις ιδέες των άλλων και ευκολότερα αναγνώσιμος απ’ ότι ο διοικητής του. Ο Μουσταφά Κεμάλ, είχε τόση πίστη στο δικό του πεπρωμένο, που χωρίς καμιά εξάρτηση από τη σκέψη των άλλων, δρούσε βασιζόμενος στα δικά του συμπεράσματα. Ο Κεμάλ Ατατούρκ ήταν διοικητής της Δεύτερης Στρατιάς.

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1927, γράφει στον Εμβέρ, που τότε ήταν υπουργός Πολέμου, ένα τολμηρό γράμμα, όπου υποστήριζε ότι οι δεσμοί ανάμεσα στην οθωμανική κυβέρνηση και τον τουρκικό λαό βρίσκονταν σε μεγάλη δοκιμασία. Περιέγραφε τη διαφθορά των κυβερνητικών υπαλλήλων, κατηγορούσε τους πάντες για δωροληψίες. Όπως και την κατάρρευση του διοικητικού μηχανισμού, των δικαστηρίων και της οικονομίας. Υποστήριζε την αποφυγή παράτασης του πολέμου, ο οποίος οδηγούσε την Τουρκία να γίνει κατ’ ουσίαν γερμανική αποικία. Η ενέργεια ήταν (και είναι) πρωτοφανής για αξιωματικό. Φυσικά η κυβέρνηση δεν ευχαριστήθηκε και ο Κεμάλ Ατατούρκ υπέβαλλε την παραίτησή του. Οι αρχές στην Πόλη, δεν την έκαναν δεκτή, αλλά αυτός επέμενε και επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, αυτοτιτλοφορούμενος ως «ανυπότακτος διοικητής»! Μάλιστα, δεν έμενε στο σπίτι της μάνας του, αλλά στο ξενοδοχείο Πέρα Παλάς, στην Ευρωπαϊκή περιοχή της Κωνσταντινούπολης. Τον έστειλαν ακόλουθο με μια αποστολή στη Γερμανία, όπου εκεί πείστηκε ακόμα περισσότερο ότι οι Γερμανοί δεν θα κέρδιζαν τον πόλεμο.

Γυρνώντας, ασχολήθηκε με την υγεία του. Είχε ένα χρόνιο νεφρικό πρόβλημα, που τον απασχολούσε με κρίσεις. Μάλλον οφειλόταν σε μια ατελώς θεραπευμένη παλιά βλεννόρροια που είχε κολλήσει από τη νεότητά του. Πονούσε πολύ και έφυγε για τη Βιέννη για θεραπεία. Αρχίζει να κρατά ημερολόγιο. Εκεί ξετυλίγεται η ναρκισσιστική του προσωπικότητα: «…Αν αποκτήσω μεγάλη εξουσία και δύναμη, σκέφτομαι ότι θα επιφέρω με ένα πραξικόπημα –ξαφνικά σε μια στιγμή-, την επιθυμητή επανάσταση στη κοινωνική μας ζωή…. Γιατί να κατέβω στο επίπεδο των κοινών ανθρώπων; Θα τους κάνω ν’ ανέβουν στο δικό μου επίπεδο… Εγώ δεν πρόκειται να μοιάσω σε αυτούς. Αυτοί θα μοιάσουν σε μένα…», έγραφε.

Διορίζεται στρατιωτικός διοικητής στη Συρία, τον Αύγουστο του 1918. Στη διαδρομή γι εκεί, βλέπει την φτώχεια και την ερήμωση από τους πολέμους και σφίγγεται η καρδιά του. Στη Συρία αντιμετώπισε τον Βρετανό στρατηγό Άλεμπι. Δεν έχασε καμία μάχη, οι Τούρκοι όμως έχασαν τον πόλεμο και στις 30 Οκτωβρίου, υπέγραψαν τη συνθήκη του Μούδρου. Η ηγετική τριάδα των Εμβέρ, Ταλάτ και Τζεμάλ, το σκάνε με γερμανικό πλοίο από την Μαύρη θάλασσα. Ο Μουσταφά ονειρεύεται να γίνει υπουργός πολέμου, μιας και το καινούριο υπουργικό συμβούλιο, είχε αρκετούς που τον θαύμαζαν. Δεν έγινε όμως και ο Ιζέτ Πασάς τον καθησύχασε λέγοντάς του ότι θα τον χρησιμοποιήσει αργότερα. Ο ίδιος (ο Ιζέτ) έγινε Υπουργός πολέμου και πήρε τον Ισμέτ υφυπουργό!

Σε αποχαιρετιστήριο γεύμα προς τιμήν των Γερμανών αξιωματικών, ο Μουσταφά διακηρύσσει ότι ο πόλεμος εναντίον των συμμάχων μπορεί να είχε τελειώσει, αλλά ο πόλεμος για την τουρκική ανεξαρτησία μόλις άρχιζε. Όταν μετά από διαφωνίες και διαβουλεύσεις ο Ιζέτ παραιτήθηκε, ο Κεμάλ Ατατούρκ κινήθηκε παρασκηνιακά για την επαναφορά του (πάει κι παλιά επιχειρηματολογία του ενάντια στην ανάμειξη του στρατού στη πολιτική!) και την άρνηση ψήφου εμπιστοσύνης στον νέο πασά τον Τεβφίκ. Το σοκ από την ψηφοφορία ήταν μεγάλο. Ο Τεβφίκ βγήκε πανηγυρικά. Οι βουλευτές αγνόησαν τον Κεμάλ. Το κοινοβούλιο διαλύθηκε αργότερα. Ο Κεμάλ Ατατούρκ συνέχισε να ονειρεύεται και με τον Αλί Φουάτ συνέλαβαν την ιδέα να ξεκινήσουν ένα εθνικιστικό κίνημα από την Ανατολία με εγκατάσταση μιας νέας κυβέρνησης στην Άγκυρα.

Τα νέα που έφταναν στην Κωνσταντινούπολη από τα άλλα μέρη της αυτοκρατορίας, ήταν καταθλιπτικά. Οι αραβικές χώρες είχαν καταληφθεί από τους Βρετανούς και τους Γάλλους. Τμήματα της Ανατ. Ανατολίας είχαν καταληφθεί από ομάδες Αρμενίων και στα παράλια της Μ. Ασίας, εμφανίζονταν οι Έλληνες οι οποίοι με την υποστήριξη του Βρετανού Λόιντ Τζορτζ ονειρεύονταν την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας… Όταν οι Έλληνες πάτησαν στη Σμύρνη με 20.000 στρατιώτες, την 15η Μαΐου 1919, ο Κεμάλ, ταξίδευε με πλοίο στη Σαμψούντα. Η 19η Μαΐου 1919 ήταν η ημέρα άφιξής του εκεί και η ημερομηνία αυτή ήταν ορόσημο για τον Κεμάλ (το 1936 και προκειμένου να «προσαρμόσει» την ιστορία με τα συναισθήματά του, δήλωσε σαν επίσημη ημερομηνία γέννησής του την 19η Μαΐου!). Τα νέα για την απόβαση των Ελλήνων, διέτρεξαν σαν ηλεκτρικό ρεύμα όλη την Τουρκία, ξεσηκώνοντας ένα ισχυρό κύμα έχθρας ανάμεσα στους Τούρκους, οι οποίοι ανασκουμπώθηκαν για να αντιμετωπίσουν τον πανάρχαιο αντίπαλό τους. Δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι η ψυχολογική απάντηση των Τούρκων θα ήταν διαφορετική αν στη θέση των Ελλήνων οι σύμμαχοι αποβίβαζαν άλλα στρατεύματα! Τα επεισόδια που ξεκίνησε ο Τούρκος δημοσιογράφος (πάλι δημοσιογράφος!) Χασάν Ταχσίν στη Σμύρνη πυροβολώντας τους Έλληνες στρατιώτες ήταν μόνο το πρελούδιο στα έκτροπα και τις φρικαλεότητες εκατέρωθεν που ακολούθησαν μέχρι και το ’22.

Εν τω μεταξύ, από την Σαμψούντα ο Κεμάλ Ατατούρκ έκανε την πρώτη του διακήρυξη διαμαρτυρόμενος για την αδράνεια της κυβέρνησης, προσπαθώντας να ξεσηκώσει τον κόσμο, που η αλήθεια ήταν ότι παρέμενε, μακριά από τα τεκταινόμενα στη Σμύρνη, απαθής. Τότε ήταν που δέχτηκε για πρώτη φορά και την επίσκεψη μιας ομάδας Ρώσων μπολσεβίκων, μια επαφή που αργότερα αποδείχτηκε ανεκτίμητη. Η κυβέρνηση έβγαζε φιρμάνια σύλληψής του, αλλά ο Κεμάλ Ατατούρκ γυρνούσε από πόλη σε πόλη επευφημούμενος από τον κόσμο, ενώ στους τοίχους υπήρχαν αφίσες που τον ανακήρυσσαν στασιαστή και επικίνδυνο προδότη! Ο κόσμος τον χαιρετούσε σαν ήρωα που έφερνε μαζί του την υπόσχεση της νίκης. Η ίδια υποδοχή και στο Ερζερούμ, πόλη αρχαία του Βυζαντίου που την πήραν οι Τούρκοι το 1011.

Στις 4 Ιουλίου 1919, ο νέος σουλτάνος τον κάλεσε να επιστρέψει στην Πόλη μα ο Κεμάλ Ατατούρκ αρνήθηκε. Και γιατί άλλωστε; Εξελισσόταν γρήγορα από μόνος του σε μια ανώτατη αρχή. Στις 8 Ιουλίου παραιτήθηκε από τον στρατό, αλλά το τηλεγράφημα της αποστρατείας του ήρθε νωρίτερα και δέχτηκε άλλο ένα πλήγμα στο ναρκισσισμό του. Όμως βρήκε στήριξη από τα στρατεύματα της περιοχής. Μειωμένος τώρα στο status ενός ιδιώτη, έπρεπε να βασιστεί στα δικά του εσωτερικά αποθέματα, προκειμένου να πετύχει το στόχο του: Τη σωτηρία του τουρκικού έθνους.

Εν τω μεταξύ, στη συνδιάσκεψη για την ειρήνη στο Παρίσι, τον Ιούνιο του 1919, οι ταπεινώσεις συνεχίστηκαν. Ο Γάλλος Κλεμανσό αντιμετώπισε τον Νταμάντ Φερίντ Πασά με ανηλεή τρόπο. Αφού δήλωσε ότι οι Τούρκοι ήταν βάρβαροι, έστειλε τον μεγάλο βεζίρη πίσω στην Τουρκία με άδεια χέρια. Κι ας είχε ο πασάς στη συνδιάσκεψη ξεφτιλιστεί, θεωρώντας την είσοδο της Τουρκίας στον πόλεμο ως ένα έγκλημα και ας παραδέχτηκε την αλήθεια ότι οι Οθωμανοί είχαν διαπράξει εγκλήματα πολέμου! Έφτασε στο σημείο να κατηγορεί στους συμμάχους και την ΕΕΠ. Όλα αυτά όμως, εμψύχωσαν το στρατόπεδο του Μουσταφά. Σε συνέδριο στη Σεβάστεια, τον Σεπτέμβριο, ο Μουσταφά εκλέγεται πρόεδρος της Εταιρείας για την Υπεράσπιση των Δικαιωμάτων (ΕΥΔ) και ο Ραούφ αντιπρόεδρος. Ο Ραούφ όμως προσπάθησε να αποτρέψει την εκλογή του Μουσταφά, ανησυχώντας για την απολυταρχική προσωπικότητά του, πρότεινε δε, στη θέση του προέδρου δημοκρατικότατα, να εναλλάσσονται διαφορετικά άτομα. Ο Κεμάλ, εν είδει Χίτλερ, δήλωσε ότι η εναλλαγή αυτή πολλών ατόμων στην ηγεσία, θα αποδεικνυόταν ατυχής. Μπορεί όμως και να ‘χε δίκιο. Από τότε άρχισε υπόγειος ανταγωνισμός Κεμάλ-Ραούφ. Ένας Αρίφ και ένας Ρεφέτ, συμπλήρωναν την ομάδα του.

Ο αγώνας ενάντια στην κυβέρνηση σκληραίνει και ο Μουσταφά προειδοποιεί ότι αν δεν ακουστεί, θα κόψει όλες τις τηλεγραφικές γραμμές μεταξύ Πόλης και Άγκυρας. Το ωραίο ήταν ότι ο θρασύς Μουσταφά, ισχυριζόταν ότι ενεργούσε εν ονόματι του συνεδρίου, αλλά στην ουσία τα ‘κανε όλα μόνος του. Σιγά μην είχε καιρό για δημοκρατικές λεπτολογίες! Στις 2 Οκτωβρίου, η κυβέρνηση πέφτει τελικά και τον Νταμάντ Φερίντ αντικατέστησε ο Αλί Ριζά Πασάς που στην αρχή φάνηκε διαλλακτικός. Διαφώνησαν όμως ως προς την έδρα της Κυβέρνησης, με τον Μουσταφά να επιμένει να είναι στην Ανατολία. Σε μια προσπάθεια να τον ηρεμήσουν, του ξαναδίνουν τη στολή του. Ο Κεμάλ, συνοδευόμενος από την παρέα του και τον προσωπικό γιατρό του τον Ρεφίκ Σαϊντάμ οδεύει τώρα προς την Άγκυρα. Τον καημένο τον στρατιωτικό γιατρό τον έσερνε πάντα κοντά του για να αντιμετωπίζει τις παθολογικές και νευρωσικές κρίσεις του. Στην Άγκυρα τον υποδέχονται ως ελευθερωτή του έθνους. Η χαρισματική προσωπικότητά του, προσφέρει στους οπαδούς της ένα συνδυασμό ανδρικών και γυναικείων ιδιοτήτων, αντιπροσωπεύοντας έτσι ένα γονέα δύο φίλων. Ο έντονα ανδροπρεπής Μουσταφά είχε λεπτά, σχεδόν ντελικάτα χέρια και πόδια και η φωνή του είχε μια υποψία θηλυκότητας. Έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για την προσωπική του εμφάνιση (νάρκισσος γαρ). Από την άλλη μεριά, την ηγεσία την πήρε με ένα τρόπο επιθετικό, διατάζοντας τους άλλους να τον ακολουθήσουν. Αν και δεν ήταν ιδιαίτερα ψηλός (1,75μ), τα κατάφερνε πάντα να βρίσκεται σε περίβλεπτη θέση, ούτως ώστε να φαίνεται ψηλότερα από τους άλλους. Τα ξανθά του μαλλιά, ασυνήθιστα για Τούρκο, συμβόλιζαν τον «πατέρα-ήλιο» που θα έκαιγε τους εχθρούς. Κανείς δεν μπορούσε να τον κοιτάξει στα μάτια για πολύ ώρα και η προσπάθεια αυτή λέγεται ότι δημιουργούσε ένα περίεργο αίσθημα. Σε αυτό βέβαια συνέβαλλε και το γεγονός ότι είχε ελαφρό στραβισμό.

Από τον Ιανουάριο του 1920, βουλευτές από την Κωνσταντινούπολη τον επισκέπτονταν. Ήθελε νa ‘χει επιρροή σε κάποιους μιας και δεν τον εμπιστεύονταν όλοι. Ταυτόχρονα οι Έλληνες αποβίβαζαν κι άλλα στρατεύματα στη Σμύρνη, στη Κωνσταντινούπολη κατέπλεαν όλο και περισσότερα συμμαχικά πλοία αλλά οι Γάλλοι, άρχισαν να ρίχνουν νερό στο κρασί τους, βλέποντας το εθνικιστικό κίνημα του Κεμάλ Ατατούρκ με κάποια συμπάθεια. Το ίδιο και οι Ιταλοί που δεν χώνευαν την προώθηση των Ελλήνων στη Μικρά Ασία. Οι Βρετανοί ανησύχησαν και άρχισαν να προετοιμάζουν μια πλήρη κατοχή της Κωνσταντινούπολης με σύλληψη των μελών του Κοινοβουλίου. Άλλη ευκαιρία δεν ήθελε ο Κεμάλ και κάλεσε τους βουλευτές να εγκαταλείψουν την Πόλη και να έλθουν στην Άγκυρα. Όταν αυτό το έκαναν πράξη οι Άγγλοι, ο Μουσταφά σε αντίποινα, διέταξε τη σύλληψη όλων των Βρετανών αξιωματικών στην Ανατολία. Οι Σύμμαχοι ζητάνε από τον Σαλίχ Πασά (που είχε αντικαταστήσει τον Αλί Ριζά) να αποκηρύξει τον Κεμάλ, αυτός αρνείται και παραιτείται. Ο Σουλτάνος επαναφέρει τελικά τον Νταμάντ Φερίντ ως μεγάλο βεζίρη. Η πρώτη πράξη της νέας Κυβέρνησης ήταν να διαλύσει το τελευταίο οθωμανικό κοινοβούλιο και να προκαλέσει τη διακήρυξη εξεχόντων Οθωμανών θρησκευτικών ηγετών ότι ο Μουσταφά Κεμάλ κι οι συνεργάτες του ήταν άπιστοι και θα έπρεπε να τουφεκιστούν μόνο με την εμφάνισή τους!

Αρπάζει πάλι την ευκαιρία ο Κεμάλ, καταδικάζει την παράνομη διάλυση του Κοινοβουλίου και στις 20 Ιανουαρίου του 1920 συνέρχεται στην Άγκυρα νέο κοινοβούλιο με 190 βουλευτές από τους οποίους οι 100 ήταν και μέλη του παλιού που διέφυγαν τη σύλληψη από τους συμμάχους και κατέφυγαν στην Άγκυρα. Το κοινοβούλιο ονομάστηκε Μεγάλη Εθνοσυνέλευση και φυσικά είχε πρόεδρο επιτέλους τον Κεμάλ! Η Άγκυρα είχε γίνει και επίσημα η πρωτεύουσα του εθνικιστικού κινήματος και το προπύργιο του Κεμάλ. Το προσωπικό αρχηγείο του ήταν λιτό και φτωχικό χωρίς ηλεκτρικό. Ένας καναπές, λίγες πολυθρόνες, ένα γραφείο και μια ξυλόσομπα. Ο γιατρός από κοντά. Ο Κεμάλ κάπνιζε πολύ και την περίοδο αυτή απείχε από το ποτό, πίνοντας όμως, πολλούς καφέδες. Ο Σουλτάνος βγάζει φιρμάνι στις 24 Μαΐου για θανατική καταδίκη του Κεμάλ. Ταυτόχρονα βγαίνει φετβάς (θρησκευτικό διάταγμα από τον πρώτο τη τάξει θρησκευτικό ηγέτη) που επικυρώνει τη διαταγή. Όποιος μουσουλμάνος έβλεπε τον Μουσταφά θα έπρεπε να τον σκοτώσει. Στον κατάλογο προστέθηκαν ο Αλί Φουάτ, ο Ισμέτ και κάποιοι άλλοι, όπως η Χαλιντέ Εντίπ που είχε γίνει γνωστή για τους πύρινους λόγους που έβγαλε όταν οι Έλληνες αποβιβάστηκαν στη Σμύρνη. Είχε σύζυγο έναν δρ. Αντνάν, καθηγητή Ιατρικής στο πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης και του οποίου η αρχική εντύπωση για τον Κεμάλ, ήταν ότι επρόκειτο για έναν «αναιδή προπέτη». Ένα άλλο πράγμα που έκανε εντύπωση στον δόκτορα, ήταν το χέρι του Κεμάλ που «δεν έμοιαζε καθόλου ανδρικό» διαφέροντας από το «φαρδύ χέρι του μαχόμενου Τούρκου»! Η Χαλιντέ δε, έγραφε: «…Η ψυχή του (του Κεμάλ) έχει δύο πλευρές, σαν το φανάρι ενός φάρου. Μερικές φορές αστράφτει και σου δείχνει αυτό που θέλεις να δεις, με σχεδόν εκτυφλωτική καθαρότητα. Μερικές φορές πάλι, απομακρύνεται και χάνεται στο σκοτάδι… Και σκεφτόμουν: Αυτός ο άνθρωπος είναι, είτε απελπιστικά μπερδεμένος, ή πολύ περίπλοκος για να τον καταλάβεις με την πρώτη φορά». Κατέληγε δε στο συμπέρασμα, ότι ο Κεμάλ Ατατούρκ φαινόταν να μην έχει για τίποτα σταθερές πεποιθήσεις. Αυτούς που τον περιέβαλλαν, τους μεταχειριζόταν με τον ίδιο τρόπο: Τους δεχόταν όσο τον εξυπηρετούσαν, και τους πέταγε για να έχει κοντά του άλλους, συχνά πολύ διαφορετικούς, που όμως, ίσως να του ήταν πιο χρήσιμοι.

Τα δείπνα το βράδυ με τους φίλους του ήταν ρουτίνα. Στιγμιαία κυνικός, μετά ευχάριστος, στη συνέχεια ανιαρά σοβαρός, ενίοτε ντροπαλός, έθελγε παρ’ όλα αυτά το «κοινό» του. Ξαναγράφει η Χαλιντέ: «…Μέσα από όλα τα γεγονότα και τα συμβάντα που θυμόταν από το παρελθόν, του περνούσε μια φλέβα πικρόχολης ειρωνείας για πολλές γνωστές προσωπικότητες. Δεν έδειχνε έλεος απέναντι σε κανένα όνομα. [...] Αναρωτιέμαι αν υπήρχε κανένας διάσημος άνδρας για τον οποίο να είχε ο Μουσταφά Κεμάλ κάτι καλό να πει…». Όταν συνήλθε η Μεγάλη Εθνοσυνέλευση, ο Κεμάλ Ατατούρκ επέλεξε τον Ισμέτ για αρχηγό του επιτελείου πράγμα που πίκρανε τους «κολλητούς» του στρατηγούς Καζίμ, Αλί Φουάτ, Ρεφέτ και Αρίφ (ο Αρίφ ήταν ο «δίδυμος αδερφός του» που δεν τον άφηνε στιγμή μόνο). Για να συμπληρώσουμε και το ιατρικό ιστορικό του Κεμάλ, να πούμε ότι εκείνο το διάστημα υπέφερε και από ελονοσία. Επίσης άρχισε να υποφέρει από αιφνίδιες προσβολές «κατάθλιψης».

Σε ότι αφορά τον κομμουνισμό, ο Μουσταφά ασκούσε ανοικτή κριτική εναντίον του. Αυτό όμως δεν τον εμπόδισε να τους «χρησιμοποιήσει» : Τον Μάρτιο του 1921 υπέγραψε μια συνθήκη που εξασφάλιζε στους Τούρκους σταθερή προμήθεια ρωσικών όπλων. Τα όπλα που θα χρησιμοποιούσαν στον «πόλεμο της ανεξαρτησίας». Τον Ιούνιο του ’21, φτάνει στην Άγκυρα και η Φίκριγιε, που ήταν συγγενής του όπως είπαμε, από τον θετό του πατέρα. Η Φίκριγιε ήταν 22 ετών, ψηλή και όμορφη, έμοιαζε με τη Γκρέτα Γκάρμπο. Είχε σκεπτικά και λυπημένα μάτια και καστανές μπούκλες. Ήταν 18 χρόνια νεότερη του Κεμάλ από τον οποίο ζήτησε να είναι η οικονόμος του και αυτός δέχτηκε. Η Φίκριγιε τον ερωτεύθηκε και έβαλε σκοπό της ζωής της να τον ευχαριστήσει. Ο Κεμάλ τα δεχόταν αυτά, αλλά η Φίκριγιε έκανε ένα λάθος: Αγάπησε έναν νάρκισσο και τα άτομα αυτά επενδύουν συναισθηματικά στους άλλους με έναν παροδικό τρόπο, ενώ οι δεσμοί που κάνουν, τείνουν να είναι βραχύβιοι. Η πτώση της Φίκριγιε, ήταν προβλέψιμη και συγκλονιστική (θα το δούμε παρακάτω).

Το καλοκαίρι του ’20, υπήρχαν πολλές εξεγέρσεις που ο Κεμάλ Ατατούρκ καταπολέμησε ανελέητα και με σκληρότητα, οι δε Έλληνες εισχωρούσαν σε βάθος στην Μ. Ασία. Όμως εκείνη την εποχή ο Κεμάλ δεν είχε καμία διάθεση να δράσει και πολλοί τον θεώρησαν και ανίκανο. Όταν στις 10 Αυγούστου του 1920 υπογράφηκε η Συνθήκη των Σεβρών, ένα νέο κύμα ταπείνωσης, οργής και αγανάκτησης, απλώθηκε σε όλη την Ανατολία. Όταν στις 8 Ιουλίου κατελήφθη η Προύσα από τους προελαύνοντες Έλληνες, στην Άγκυρα έπεσε πανικός. Πως γινόταν να έχει πέσει η Προύσα τόσο γρήγορα; Υπήρξε μια κατακραυγή για την ηγεσία του Μουσταφά Κεμάλ. Σαν ένδειξη πένθους, κρέμασαν μια μαύρη κορδέλα στο βήμα της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης. Θα την έβγαζαν μόνο αν απελευθερωνόταν η Προύσα. Και μιας και οι δυνάμεις του Αλί Φουάτ είχαν αποτύχει να αναχαιτίσουν τους γενναίους Έλληνες, άρχισαν να συζητάνε για το ενδεχόμενο οργάνωσης ανταρτοπόλεμου. Ο Κεμάλ δεν είχε υπομονή με αυτούς που αποτύγχαναν. Είχε έρθει ο καιρός να παραμερίσει τον Αλί Φουάτ. Ένας χαρακτήρας σαν του Κεμάλ δεν είχε κανένα πρόβλημα να ξεφορτωθεί ένα πρώην φίλο και συνεργάτη χωρίς ιδιαίτερη συναισθηματική επιβάρυνση και χωρίς ενοχές… Του αναγγέλλει λοιπόν ότι τοποθετείται στη Μόσχα σαν πρεσβευτής.

Μπορεί τα πράγματα να ήταν άσχημα για τον Κεμάλ και τους εθνικιστές, αλλά ήταν ακόμα χειρότερα για τον Σουλτάνο και την κυβέρνησή του. Η ελληνική επίθεση στην Ανατολία είχε σχεδιαστεί για να πειστεί ο Σουλτάνος να υπογράψει τη συνθήκη ειρήνης. Αυτή η επίθεση, ήταν όμως μόνο ένα μέρος του σχεδίου του Βενιζέλου. Το άλλο που κατάφερε ο επιφανής πολιτικός, ήταν μια γρήγορη επίθεση στη Θράκη και η κατάληψη της Αδριανούπολης στις 26 Ιουλίου. Μόνο οι Ρώσοι το 1876 και οι Βούλγαροι κατά τους Βαλκανικούς πολέμους είχαν φτάσει τόσο κοντά στην Κωνσταντινούπολη! Στις 10 Αυγούστου ο Σουλτάνος υπέγραψε τη Συνθήκη των Σεβρών. Ο Κεμάλ κάνει γνωστό ότι δεν αναγνωρίζει τη συνθήκη. Το αδιέξοδο, δημιουργεί εντάσεις στο στρατόπεδο των Συμμάχων. Η Γαλλία κι η Ιταλία, ήδη ανήσυχες από την προέλαση των Ελλήνων στην Ανατολία, προσπαθούν να βρουν τρόπους να διευθετήσουν τις διαφορές τους με την κυβέρνηση του Μουσταφά Κεμάλ και να βγουν από τη σύγκρουση τόσο με την τιμή τους, όσο και με την οικονομική τους θέση άθικτες. Ο Λόιντ Τζορτζ, εξακολουθεί να δίνει πλήρη διπλωματική υποστήριξη στους Έλληνες, αλλά αυτά που κυρίως χρειάζονταν -άνδρες και υλικό- δεν μπορεί να δώσει (ή δεν θέλει). Μόνο τα μυαλά των Ελλήνων είχαν πάρει αέρα και προσπαθούσαν να πάρουν στο πεδίο της μάχης ακόμα περισσότερα από αυτά που τους παραχωρήθηκαν με τη συνθήκη των Σεβρών…

Σκληρά πιεσμένος στα δυτικά από τους Έλληνες και στα ανατολικά από την ίδρυση αρμενικού κράτους, ο Μουσταφά έψαχνε για πηγές ανεφοδιασμού. Τις βρήκε όπως είπαμε στους Ρώσους με τους οποίους τον ένωνε η αντίθεση στη δημιουργία αρμενικού κράτους. Στρατιωτικά η ελληνική πολιτική κατάσταση είχε εκφυλιστεί: Ο Βενιζέλος είχε διωχθεί από την εξουσία με ένα εκλογικό αποτέλεσμα που έδειχνε ότι οι Έλληνες είχαν κουραστεί από τις μαζικές στρατολογήσεις και που δεν έφερναν κάποια νέα, μόνιμη εδαφική κτήση. Τον Οκτώβριο του ’20 ο βασιλιάς Αλέξανδρος πέθανε από τις επιπλοκές ενός δαγκώματος από έναν οικόσιτο πίθηκο. Αυτό άνοιξε τον δρόμο για ένα δημοψήφισμα που επανέφερε στο θρόνο τον Κωνσταντίνο. Γερμανόφιλος, είχε ελάχιστες γνωριμίες μεταξύ των συμμάχων. Άλλο που δεν ήθελαν οι Γάλλοι και οι Ιταλοί, οι οποίοι απέσυραν οποιαδήποτε υποστήριξη στους Έλληνες. Ο Λόιντ Τζορτζ, απέμεινε μόνος, αλλά κι αυτός όλο και πιο απρόθυμος. Αφού εκκαθάρισε ο Κωνσταντίνος ότι καλό βενιζελικό ανθρώπινο δυναμικό είχε ο στρατός, αποφάσισε να το παίξει…Μέγας Αλέξανδρος. Αρχές Ιανουαρίου 1921, βάζει στόχο το Εσκί Σεχίρ. Υπερτριπλάσιοι οι Τούρκοι, κάτω από την ηγεσία του Ισμέτ, κερδίζουν μια καθοριστική νίκη: Την πρώτη μάχη στο Ινονού (αργότερα, το 1934, όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ επέβαλλε με νόμο στους Τούρκους να έχουν επώνυμα, προέτρεψε τον Ισμέτ να πάρει το επίθετο Ινονού, σε ανάμνηση της νίκης εκείνης).

Αφού οι σύμμαχοι σοκαρίστηκαν από την ήττα, κάλεσαν στο Λονδίνο σε συνδιάσκεψη Έλληνες και Τούρκους προκειμένου να συζητήσουν τη συνθήκη των Σεβρών. Στη συνδιάσκεψη, που έγινε τον Φεβρουάριο του ’21, οι Τούρκοι αντιπροσωπεύτηκαν από δύο αντιπροσωπείες! Αυτή του Κεμάλ Ατατούρκ που επέμενε να είναι ο μόνος αρχηγός και του Σουλτάνου. Οι Τούρκοι απαίτησαν απόσυρση των Ελλήνων από τη Σμύρνη, αποκατάσταση της τουρκικής κυριαρχίας στα Στενά και απόσυρση όλων των συμμαχικών στρατευμάτων από την Πόλη. Ο Λόιντ Τζορτζ όμως εμμένοντας στο φιλελληνισμό του, πίστευε ότι οι Έλληνες θα προήλαυναν με ευκολία μέχρι την Άγκυρα. Η συνδιάσκεψη διακόπηκε. Ακολούθησε μια δεύτερη σύγκρουση στο Ινονού στις 23 Μαρτίου. Το τηλεγράφημα του Ινονού στον Φεβζί Πασά ανέφερε: «Ο εχθρός εγκατέλειψε το πεδίο της μάχης στα στρατεύματά μας. Το πεδίο της μάχης είναι σκεπασμένο με τα πτώματα χιλιάδων Ελλήνων…».

Στον νότιο τομέα όμως, ο Ρεφέτ απέτυχε και φυσικά ο ΚΑ τον απομάκρυνε από το μέτωπο, κάνοντάς τον υπουργό Άμυνας στην Άγκυρα, όπου θα τον είχε του χεριού του. Ο Ισμέτ πήρε πλέον όλη τη διεύθυνση του μετώπου. Οι Έλληνες συνέχιζαν να ζουν μέσα στην αυταπάτη και απτόητοι από τις ήττες αλλά και χωρίς βοήθεια από τους συμμάχους, δεν είχαν καμιά διάθεση να αποσυρθούν από την Ανατολία. Ο Κωνσταντίνος, πηγαίνει στο μέτωπο, γενόμενος έτσι ο πρώτος χριστιανός ηγεμόνας που πάτησε την Μ. Ασία από την εποχή των σταυροφοριών. Σχεδιάζει επίθεση από το νότο στο Αφιόν και την Κιουτάχεια και ακολούθως στο Εσκί Σεχίρ. Στις 10 Ιουνίου επιτίθενται με μεγαλύτερη επιτυχία. Εκεί, στην Κιουτάχεια, παίρνει την απόφαση μετά από σύσκεψη με τους στρατηγούς του, να συνεχίσουν προς την Άγκυρα. Σίγουροι για το τέλος των Τούρκων, οι Έλληνες παρακολουθούσαν τα κύματα των προσφύγων που κατέφευγαν στο εσωτερικό της χώρας. Το μίσος τεσσάρων αιώνων τουρκοκρατίας, απελευθερώθηκε από τους τοπικούς ελληνικούς πληθυσμούς που απελευθερώνονταν από τον τουρκικό ζυγό και οι οποίοι ξέσπαγαν το μίσος τους στους μεχμέτηδες. Η Άγκυρα είχε καταληφθεί από πανικό και ο Ισμέτ είχε πέσει σε βαριά κατάθλιψη. Ο Μουσταφά Κεμάλ, όμως διατάζει γενική υποχώρηση, διαβλέποντας με το στρατιωτικό μυαλό του ότι οι Έλληνες δεν θα άντεχαν για πολύ μόνοι, με προβλήματα τροφοδοσίας και τόσες απώλειες. Η απόφαση προκάλεσε σύγχυση στην Μεγάλη Εθνοσυνέλευση. Ο Μουσταφά μόνος όρθιος, ζητάει από την Εθνοσυνέλευση 3μηνης διάρκειας ΑΠΟΛΥΤΗ εξουσία. Τελικά του περνάει και στις 5 Αυγούστου, γίνεται ο απόλυτος δικτάτορας. Κατορθώνει να εμψυχώσει τους Τούρκους. Οι ταινίες επικαίρων της εποχής εκείνης δείχνει χιλιάδες Τούρκους να δουλεύουν σαν τα μυρμήγκια προετοιμάζοντας την άμυνά τους. Άνθρωποι όλων των ηλικιών, βοϊδάμαξες, καμήλες, κάρα και γαϊδούρια επιστρατεύτηκαν στον αγώνα για να βοηθήσουν τα τρένα που μετέφεραν πυρομαχικά, στρατεύματα και εφόδια στο μέτωπο. Το στρατηγείο στήθηκε στο Πολατλί, κοντά στο σημείο που ο Μέγας Αλέξανδρος έκοψε τον Γόρδιο δεσμό. Η απόσταση Εσκί Σεχίρ – Άγκυρας είναι 200 χιλ. και το Πολατλί βρίσκεται στη μέση. Την μέρα που έφτασε κει ο Μουσταφά, είχε ένα ατύχημα: καθώς άναβε ένα τσιγάρο, το άλογό του τρόμαξε, τον έριξε στο έδαφος και έσπασε ένα πλευρό. Εκείνη την περίοδο είχε φουντώσει η δεισιδαιμονία του και πίστευε ότι στο σημείο που είχε πέσει και έσπασε το πλευρό του, θα έσπαγε και .. η άμυνα των Ελλήνων! Χώρια που είχε προσκολληθεί σε μια πράσινη σημαία που είχε φέρει από τη Λιβύη και την είχε κάνει φυλακτό.

Στις 23 Αυγούστου, οι Έλληνες επιτέθηκαν. Η μάχη κράτησε μέχρι τις 13 Σεπτεμβρίου. Το βουητό της Μάχης του Σαγγάριου, ακουγόταν μέχρι την Άγκυρα, πανικός είχε καταλάβει όλη την πόλη και οι κάτοικοί της είχαν αρχίσει να φεύγουν. Οι βουλευτές αποφάσισαν να παραμείνουν στην πόλη. Ο Μουσταφά είχε δώσει εντολή να υπερασπιστεί κάθε σπιθαμή εδάφους. Χιλιάδες σκοτώθηκαν, αλλά οι Τούρκοι νίκησαν και οι Έλληνες υποχώρησαν στη δυτική όχθη του Σαγγάριου. Θριαμβευτής ο Κεμάλ, επέστρεψε στην Άγκυρα όπου του δόθηκε ο τίτλος του Γαζή (=πολεμιστής εναντίον των απίστων) και του Στρατάρχη. Μετά τη μάχη στον Σαγγάριο, ο Δρ Αντνάν σχολίασε σε ένα φίλο του: «Από δω και στο εξής δεν θα μπορούμε να τον σταματήσουμε»! Οι Γάλλοι μετά τη μάχη αυτή, εγκαταλείπουν πλήρως τους Έλληνες και στις 20 Οκτωβρίου υπογράφουν συνθήκη με την εθνικιστική κυβέρνηση. Ο Βρετανός Υπουργός Εξωτερικών, λόρδος Κέρζον, τρόμαξε και διαμαρτυρήθηκε στους Γάλλους, αλλά μάταια. Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ πρότεινε συμβιβασμό με τον Κεμάλ (πάντα φιλέλληνας αυτός ο Τσόρτσιλ!), αλλά δεν πέρασε. Αδύναμοι οι Βρετανοί να βοηθήσουν στρατιωτικά τους Έλληνες αλλά και μη θέλοντας να αποσυρθούν από την Ανατολία, το μόνο που μπορούσαν να τους προσφέρουν ήταν η συμπάθειά τους. Έμενε ένας χρόνος ακόμα μέχρι να επικρατήσει ολοκληρωτικά ο Μουσταφά.

Η Φίκριγιε είχε εγκατασταθεί στο σπίτι του σαν «κυρία». Ήταν εξαιρετικά αγαπητή, αλλά η υγεία της ήταν κακή. Η φυματίωση είχε προχωρήσει, είχε χλωμιάσει και αδυνατίσει ακόμα περισσότερο. Ήρθε και η μάνα του από την Πόλη. Η Φίκριγιε προσπαθούσε να την ευχαριστήσει κι αυτήν, αλλά υπέφερε από το γεγονός ότι δεν ήταν κατάλληλη να παντρευτεί τον Μουσταφά. Όταν του έκανε ένα υπαινιγμό για γάμο, ο Μουσταφά της δήλωσε ότι ήταν ήδη παντρεμένος: Η νύφη ήταν το τουρκικό έθνος! Η μάνα του όμως, του γκρίνιαζε συνέχεια υπέρ του Σουλτάνου και εναντίον του εθνικιστικού κινήματος. Ήταν σε συνεχή κόντρα με τον γιο της. Ο καθένας έπρεπε να κρατάει σε απόσταση τον άλλο. Ο Μουσταφά όμως ήταν ανίκανος να παραμείνει ολοκληρωτικά έξω από την τροχιά της.

Μετά την νίκη στον Σαγγάριο, οι Τούρκοι θα περνούσαν έναν ολόκληρο χρόνο προετοιμάζοντας την αντεπίθεσή τους. Η δικτατορική εξουσία του Κεμάλ είχε ανανεωθεί ήδη για δύο τρίμηνα και όταν ζήτησε και τρίτο, ξεσηκώθηκε έντονη αντίδραση. Άνδρες κι από τα δύο στρατόπεδα ήρθαν στην Εθνοσυνέλευση ζωσμένοι με τα όπλα τους! Η μαγική ρητορική του όμως και η εύστοχη κίνησή του να κάνει τον Ραούφ πρωθυπουργό, έσωσαν τα πράγματα. Ο Γαζής παρέμεινε πρόεδρος.

Εκείνη την εποχή αρχίζει να πίνει τακτικά. Τα δείπνα και οι συγκεντρώσεις κρατούσαν ώρες, πίνοντας γουλιά-γουλιά ρακί και συνοδεύοντάς το με στραγάλια. Η αγαπημένη του πρόποση ήταν το «τσιν-τσιν» που το είχε ξεσηκώσει από τους Άγγλους. Οι συγκεντρώσεις αυτές έγιναν αργότερα γνωστές ως το «τραπέζι του Προέδρου». Στο βάθος, πάντα η Φίκριγιε, περίμενε υπομονετικά τον εραστή της να έρθει κοντά της όποτε τη χρειαζόταν. Δεν φορούσε φερετζέ και είχε γίνει παράδειγμα για τις γυναίκες των εθνικιστών. Ο Κεμάλ συνέχιζε να επισκέπτεται στο διπλανό σπίτι τη μάνα του με έναν τελετουργικό τρόπο, ενώ στο σπίτι του φιλοξενούσε γυναίκες από τη δύση. Οι συχνές παρουσίες του Κεμάλ Ατατούρκ στους χορούς της πρεσβείας της Σοβιετικής Ένωσης, είχαν γίνει αντικείμενο επικρίσεων εκ μέρους των ορθόδοξων μουσουλμάνων και των πολιτικών του αντιπάλων. Ο Μουσταφά απολάμβανε βότκα, κρασί και γυναίκες, εξοργίζοντας ένα σημαντικό μέρος της κοινής γνώμης. Όμως, ο Κεμάλ δεν είχε βγάλει το στόχο του από το μυαλό του. Ο χρόνος της προετοιμασίας του έφτανε στο τέλος του. Οι Έλληνες, θεωρώντας ότι κρατούσαν γερά το Αφιόν Καραχισάρ, περίμεναν να χτυπήσει στο Εσκί Σεχίρ. Με έξυπνες παραπλανητικές κινήσεις, χτύπησε ξαφνικά στο Αφιόν. Ο αιφνιδιασμός ήταν ολοκληρωτικός. Το Αφιόν έπεσε εύκολα και στις 29 Αυγούστου ο Κεμάλ Ατατούρκ συναντήθηκε μέσα στην πόλη με τον Ισμέτ και τον Φεβζί για περαιτέρω σχέδια. Ένα επεισόδιο εκείνη τη νύχτα δείχνει τις περίπλοκες διεργασίες του μυαλού του Κεμάλ. Προχωρώντας στο σκοτάδι ήταν κουρασμένοι και μπήκαν σε ένα φτωχικό σπιτάκι στο οποίο ζούσε ένα ηλικιωμένο ζευγάρι. Παρά τον φόβο τους, τον δέχτηκαν και ο Γαζής αφού κοιμήθηκε στο πάτωμα, τους είπε το πρωί: «Δεν έχω ούτε πατέρα ούτε μητέρα (παρόλο που ζούσε!). Θα γινόσασταν γονείς μου;» Ο Βολκάν ερμηνεύει ως εξής: Ο Μουσταφά έφτιαξε σε αυτό το ζευγάρι των ηλικιωμένων μια «καλή» μάνα Τουρκάλα και έναν «καλό» Τούρκο πατέρα, οι οποίοι συμβολικά αντιπροσώπευαν το τουρκικό έθνος. Αναλαμβάνοντας ο ίδιος το ρόλο του γιου τους, αναλάμβανε το ρόλο του σωτήρα γιου, ο οποίος έσωζε το έθνος αλλά και την πενθούσα μητέρα.

Όταν όλα τέλειωσαν, στις 31 Αυγούστου, όλοι όσοι είδαν τον Κεμάλ, περιέγραφαν έναν άνθρωπο σε κατάσταση σοκ. Βλέποντας τα πτώματα και την ερήμωση, εξομολογήθηκε στον υπασπιστή του Αλί, ότι μισούσε τον πόλεμο και αναλογιζόταν με φιλοσοφική διάθεση τα ελαττώματα του ανθρώπινου είδους και ιδιαίτερα τα ελαττώματα των Ελλήνων (και είναι και πολλά!). Αμετακίνητος όμως βγάζει ημερήσια διαταγή: «Κύριοι, στόχος σας είναι η Μεσόγειος!».

Και ενώ ο Μουσταφά με στολή απλού φαντάρου, παρότρυνε τους στρατιώτες του στη μάχη να πεθάνουν για την πατρίδα τους, ο δικός μας ο Χατζηανέστης, διοικούσε από ένα…γιοτ στην παραλία της Σμύρνης, 500 χιλιόμετρα μακριά! Ο στρατηγός Χατζηανέστης βρισκόταν υπό το κράτος παραληρηματικών ιδεών, μια από τις οποίες ήταν ότι το σώμα του ήταν φτιαγμένο από…γυαλί!!! Λένε ότι μερικές φορές αρνιόταν να σηκωθεί το πρωί από το κρεβάτι του, φοβούμενος ότι θα σπάσει! Είναι γνωστή η σύγχυση που απέπνεαν και δημιουργούσαν οι διαταγές του. Στο μέτωπο, τη διοίκηση των επιχειρήσεων είχε ο στρατηγός Τρικούπης. Ήρθε η στιγμή κατά την οποία οι δύο Έλληνες στρατηγοί, μαζί με 50 άλλους αξιωματικούς και 150 στρατιώτες, οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στις 2 Σεπτεμβρίου μπροστά στον Κεμάλ Ατατούρκ. Περίμεναν όλο άγχος έξω από τη σκηνή του Μουσταφά, ντυμένοι τόσο κομψά, που ένας Τούρκος είπε ότι «θα μπορούσαν να πηγαίνανε και σε χορό»! Οι Τούρκοι στρατιώτες που τους φύλαγαν ήταν ντυμένοι άθλια, δίχως κουμπιά και με σκοινιά αντί για ζώνες στα παντελόνια τους. Η αντίθεση ήταν συγκλονιστική. Ο Κεμάλ Ατατούρκ, ανάμεσα στο Φεβζί και τον Ισμέτ, τους δέχτηκε. Ήταν ο μόνος που καταδέχτηκε να τους σφίξει το χέρι. Όταν μάλιστα ο Τρικούπης πήγε να υποκλιθεί, αυτός τον εμπόδισε. Του πρόσφερε καφέ και τσιγάρο. Ο Τρικούπης σχολίασε ότι δεν είχε συνειδητοποιήσει πόσο νέος ήταν ο Μουσταφά. Η συζήτηση κράτησε κάμποση ώρα. Οι Έλληνες είχαν εντυπωσιαστεί από το γεγονός ότι ο Μουσταφά κατηύθυνε τη μάχη όντας ο ίδιος στην πρώτη γραμμή. Στο τέλος ο Μουσταφά είχε την καλοσύνη να ρωτήσει τον Τρικούπη αν υπήρχε κάτι που θα μπορούσε να κάνει γι αυτόν. Ο Έλληνας στρατηγός ζήτησε να ενημερωθεί η γυναίκα του ότι ήταν αιχμάλωτος και ο Μουσταφά υποσχέθηκε ότι θα το κάνει.

Υπό το κράτος της σύγχυσης, ο ελληνικός στρατός άρχισε άτακτη υποχώρηση, που δυστυχώς συνοδεύτηκε από βαρβαρότητες. Έφευγαν αφήνοντας πίσω τους μια τρομακτική ερήμωση. Στο δρόμο από το Αφιόν στη Σμύρνη, υπάρχουν δύο μεγάλες πόλεις: το Ουσάκ και η Μαγνησία. Το ένα τρίτο του Ουσάκ και όλα εκτός από 500 από τα 18.000 οικοδομήματα της Μαγνησίας, καταστράφηκαν από φωτιές κόλασης. Οι Τούρκοι μπήκαν στη Σμύρνη στις 9 Σεπτεμβρίου και ο Μουσταφά στις 10. Από κει και πέρα τα γεγονότα της Σμύρνης είναι γνωστά. Προσπαθώντας να επιβάλλει κάποια τάξη ο Μουσταφά έδωσε διαταγή να μην πειράξει κανείς τους άμαχους. Η κατάσταση όμως ήταν εκτός ελέγχου. Ο Μουσταφά συναντήθηκε με τον Βρετανό εκπρόσωπο και τον επέπληξε, λέγοντάς του ότι χωρίς τους Βρετανούς οι Έλληνες δεν θα αποβιβάζονταν στην Ανατολία. Και πάνω στη σύγχυση, εμφανίζεται με το έτσι θέλω μπροστά στον Μουσταφά η Λατιφέ, κόρη πλούσιου επιχειρηματία της Σμύρνης. Ήθελε να του πει πόσο τον θαύμαζε και να τον ευχαριστήσει που τους «ελευθέρωσε». Δεν φορούσε φερετζέ, σπούδαζε νομικά στη Γαλλία και καλάρεσε στον Μουσταφά.

Ο Μουσταφά ήταν στα κέφια του. Καθόταν στο καινούριο του αυτοκίνητο, λάμποντας σαν θεός, φορώντας ένα ανοιχτό γκρίζο σακάκι που τον συνέδεε με τον γκρίζο λύκο του τουρκικού μύθου. Ο μύθος αναφέρεται σε μια τουρκική φυλή η οποία είχε χαθεί μέσα σε μια κοιλάδα, από την οποία δεν μπορούσε να βρει διέξοδο προς τον έξω κόσμο. Οι άνθρωποι, άρχισαν να πληθύνονται, αλλά δεν μπορούσαν να φύγουν, μέχρι που εμφανίστηκε ένας γκρίζος λύκος που τους έδειξε μια διέξοδο για τον έξω κόσμο. Ο γκρίζος λύκος έγινε τουρκικό εθνικό σύμβολο και έδωσε στον Κεμάλ ένα ακόμα προσωνύμιο (αλλά και στη γνωστή παρακρατική εθνικιστική ομάδα). Παρά την εικόνα του γκρίζου λύκου, με τις συμπαραδηλώσεις της αγριότητας και της ταχύτητας, ο Μουσταφά είχε το αυτοκίνητό του γεμάτο λουλούδια, υποβάλλοντας έτσι τη λάμψη μιας αθώας νύφης που πηγαίνει προς τη γαμήλια γιορτή. Ο Κεμάλ Ατατούρκ, συνδυάζοντας αρσενικά και θηλυκά χαρακτηριστικά, πρόσφερε στους Τούρκους οπαδούς του, μια πλήρως ικανοποιητική γονική εικόνα!

Όταν έφτασε στο σπίτι στην περιοχή Καρσίγιακα, που προοριζόταν για το αρχηγείο του, ο Μουσταφά είδε ότι είχαν απλώσει στα σκαλιά μια ελληνική σημαία για να περπατήσει πάνω της. Λέγεται, ότι αυτό τον εξόργισε: Ήταν πολύ προσεκτικός για να επιτρέψει στον εαυτό του να περπατήσει πάνω στη σημαία του εχθρού. Όταν του είπαν ότι αυτό το σπίτι είχε επιλεγεί γι’ αυτόν, διότι εκεί είχε μείνει ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ο οποίος μπαίνοντας στο σπίτι είχε πατήσει πάνω σε μια τουρκική σημαία, ο Μουσταφά ηρέμησε και δήλωσε ότι δεν είχε σκοπό να επαναλάβει το λάθος του βασιλιά Κωνσταντίνου. Μια σημαία, είπε, αντιπροσωπεύει την τιμή ενός έθνους και δεν θα πρέπει να τσαλαπατιέται. Έτσι, μετά από εντολή του, σήκωσαν την ελληνική σημαία από κάτω και πέρασε. Την χαρά των στιγμών ήρθε να διακόψει η φοβερή πυρκαγιά που ξέσπασε και η οποία ανάγκασε τον Κεμάλ να καταφύγει στο σπίτι της…Λατιφέ. Εκεί παρέμεινε για πάνω από 20 μέρες φιλοξενούμενος. Αρνήθηκε όμως να της επιτρέψει να έρθει μαζί του στην Άγκυρα. Εκεί, βλέπετε, περίμενε η Φίκριγιε! Προκειμένου να αναπτυχθεί η σχέση του με τη Λατιφέ, έπρεπε πρώτα να αντιμετωπίσει την Φίκριγιε…

Στην Άγκυρα τον υποδέχτηκαν φυσικά σαν ήρωα. Η καταστροφή έφερε ανακατατάξεις παντού: Στην Ελλάδα ο Πλαστήρας έκανε το γνωστό κίνημα για να τιμωρηθούν οι υπαίτιοι της καταστροφής, ο Κωνσταντίνος αντικαταστάθηκε με τον Γεώργιο Β’, οι Γάλλοι υποστήριξαν ανοιχτά τον Κεμάλ, οι Ιταλοί το έπαιζαν ουδέτεροι, ενώ ο Λόιντ Τζορτζ, αρνιότανε να πιστέψει την ήττα των Ελλήνων. Μέχρι και ο Τσόρτσιλ, που είχε υποστηρίξει τους Τούρκους, χολώθηκε με την ταπείνωση της ήττας και υποστήριζε στο Υπουργικό Συμβούλιο την ανάσχεση του Κεμάλ. Τελικά όλοι αποφάσισαν να πάνε σε συνδιάσκεψη στα Μουδανιά. Η συμφωνία σταματούσε τις εχθροπραξίες και έδινε τη Θράκη στους Τούρκους μέχρι τον ποταμό Έβρο.

Ας δούμε τώρα πως εξελίσσεται η σχέση του Κεμάλ με την Φίκριγιε και τη Λατιφέ. Όπως είδαμε, όταν ήταν στην Σμύρνη, εντυπωσιάστηκε με την Λατιφέ, αλλά αν είχε σκοπό να την παντρευτεί, έπρεπε να διώξει την Φίκριγιε της οποίας η φυματίωση δεν ήταν πια μυστικό. Ο Κεμάλ, αποστρεφόταν την αρρώστια σε σχέση με οποιονδήποτε άνθρωπο και η αποστροφή αυτή γινόταν ακόμα πιο έντονη όταν επρόκειτο για μια άρρωστη γυναίκα, η οποία χωρίς αμφιβολία του θύμιζε την πενθούσα μητέρα του της παιδικής ηλικίας. Χωρίς λοιπόν να το πολυσκεφτεί και γυρνώντας από την Άγκυρα, αντί να ξεκαθαρίσει τα αισθήματά του (αν υπήρχαν!), παροτρύνει τη Φίκριγιε να πάει στην Ελβετία για θεραπεία. Πείθει και τους γιατρούς (!) να συμφωνήσουν να πάει σε ένα μοντέρνο σανατόριο για φυματικούς. Παράλληλα στέλνει τηλεγράφημα στη Λατιφέ να έρθει να τον συναντήσει στην Προύσα όπου θα γινόντουσαν εορτασμοί για την συμφωνία των Μουδανιών! Ενώ όμως η Φίκριγιε είχε, έστω και απρόθυμα δεχτεί, τελευταία στιγμή, άλλαξε γνώμη. Του ζήτησε να πάνε μαζί στην Προύσα στον εορτασμό πριν φύγει! Στέλνει ο Κεμάλ…ακυρωτικό τηλεγράφημα στη Λατιφέ, αυτή είχε κατενθουσιαστεί με την πρόσκληση, είχε ετοιμαστεί κ.λπ. και μόλις το παίρνει, παγώνει. Σκέφτηκε με απελπισία ότι ήταν άρρωστος, αλλά μαθαίνει ότι ο Κεμάλ ήταν στην Προύσα και απελπίζεται, δεδομένου ότι είχε μάθει και για την Φίκριγιε. Ο Κεμάλ Ατατούρκ πάει στην Προύσα με τη Φίκριγιε, συνοδευόμενος από τον Καζίμ και τον Ρεφέτ. Εκεί βρήκε τον Ισμέτ και τον Φεβζί. Στον Ισμέτ ανέθεσε το ρόλο του διαπραγματευτή στην επερχόμενη συνδιάσκεψη της Λωζάννης.

Στην Προύσα μετά τις εορταστικές εκδηλώσεις μπροστά σε 10.000 άτομα, φιλοξενήθηκε από τον δήμαρχο. Το δωμάτιο της Φίκριγιε ήταν δίπλα από το δικό του. Το βράδυ, αφού όλοι είχαν κοιμηθεί, η Φίκριγιε πήγε στο δωμάτιό του όπου και έπαθε υστερική κρίση. Φέρεται ότι είπε στον Κεμάλ Ατατούρκ ότι ήξερε ότι θα πεθάνει και ότι ήθελε να περάσει όσους μήνες ζωής της απέμεναν δίπλα στον άνθρωπο που είχε αγαπήσει με πάθος. Χαμπάρι ο Κεμάλ… Της το αρνείται και έτσι εξηγείται η κρίση της. Τελικά η Φίκριγιε συμμορφώνεται. Έχοντας βγάλει τη Φίκριγιε από τον δρόμο του, ο Μουσταφά άρχιζε να σχεδιάζει τι θα κάνει με τη Λατιφέ…

Στις 27 Οκτωβρίου 1922 η κυβέρνηση του σουλτάνου και η Κυβέρνηση της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης παίρνουν τις προσκλήσεις για τη Λωζάνη (τι να κάνουν οι σύμμαχοι, αναγνώριζαν 2 κυβερνήσεις!). Ενώ ο σουλτάνος κάνει το μοιραίο λάθος να πάει μια κοινή αντιπροσωπεία στη Λωζάνη (ήταν έμμεση αναγνώριση του Κεμάλ), ο τελευταίος, διακήρυσσε ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν νεκρή και την θέση της είχε πάρει ένα νέο τουρκικό έθνος. Ξεκίνησαν συζητήσεις επί συζητήσεων, συνεδριάσεις κ.λπ., διαδικασίες που εκνεύριζαν τον Κεμάλ, ο οποίος έθεσε τέρμα σε αυτές με την απίστευτη δήλωση, ότι αν δεν περάσει το δικό του «θα πέσουν μερικά κεφάλια»! Την διατύπωσε ατάραχος, σαν δικτάτορας, και πράγματι εκείνη την περίοδο θα το έκανε με μεγάλη ευκολία! Την 1η Νοεμβρίου η Εθνοσυνέλευση αποδέχεται και ψηφίζει την κατάργηση του σουλτανάτου, βρίσκει υποστηρικτές και στην Κωνσταντινούπολη και τελικά η κυβέρνηση του Σουλτάνου πέφτει! Ο ίδιος παίρνει μυστικά τον δρόμο της εξορίας για τη Μάλτα. Ο Μεχμέτ Στ’ ήταν ο τελευταίος Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι ισλαμιστές αντίπαλοι του Κεμάλ σκύλιασαν. Παραδόσεις αιώνων είχαν γκρεμιστεί. Μάλιστα πρότειναν νόμο που έλεγε ότι την δυνατότητα εκλογής στη Βουλή θα είχαν μόνο όσοι είχαν γεννηθεί μέσα στα τότε σύνορα της χώρας. Φυσικά ο νόμος φωτογράφιζε τον Κεμάλ που είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη που τώρα ήταν ελληνική. Το νομοσχέδιο καταψηφίστηκε μετά από ένα παθιασμένο λόγο του στο κοινοβούλιο.

Παράλληλα με όλα αυτά, ο Κεμάλ δούλευε την «υπόθεση Λατιφέ». Στέλνει τη μάνα του στη Σμύρνη να μείνει με την Λατιφέ και την οικογένειά της. Φυσικά η μάνα του αντιπάθησε την Λατιφέ από την πρώτη στιγμή που την είδε! Το έκρυψε όμως μέσα σε μια ατμόσφαιρα ψεύτικων φιλοφρονήσεων. Η δαιμόνια Ζουμπέιντε κατάλαβε ότι αυτό που ένοιωθε η Λατιφέ ήταν ένα ξεμυάλισμα για τον σωτήρα της χώρας, παρά ένα αίσθημα γνήσιας αγάπης για τον Κεμάλ. Επίσης έλεγε στο περιβάλλον της ότι δεν έβλεπε καμιά ομορφιά πάνω της και επιπλέον τη θεωρούσε πολύ κοντή! Οι μέρες που πέρασαν στο αρχοντικό οι δύο γυναίκες θα πρέπει να ήταν μαρτύριο και για τις δύο. Ας μη ξεχνάμε ότι η Λατιφέ ήταν δυτικοτραφής και σπουδαγμένη ενώ η Ζουμπέιντε αμόρφωτη μουσουλμάνα. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις δύο γυναίκες ήταν αδυσώπητος. Η Ζουμπέιντε άντεξε δέκα μέρες και μετά ζήτησε να επιστρέψει στην Άγκυρα. Υπέφερε όμως από πόνους και ο γιατρός της το απαγόρευσε. Γρήγορα η υγεία της επιδεινώθηκε. Διαβάστε τώρα τη συνέχεια και την συμπεριφορά του Κεμάλ. Ο πιστός Αλί πάει στην Άγκυρα και φέρνει τα νέα στον Κεμάλ ότι η μάνα του είναι άσχημα. Ξεκινάει ο Κεμάλ με το τρένο για τη Σμύρνη. Στο δρόμο ο Αλί παίρνει κρυπτογραφημένο τηλεγράφημα από τη Σμύρνη που έλεγε ότι η Ζουμπέιντε πέθανε. Λίγο πριν ξημερώσει τον φωνάζει ο Κεμάλ και τον ρωτάει αν έχει νέα. Ο Αλί προσπαθεί να βρει τον τρόπο και του λέει ότι πήραν ένα τηλεγράφημα, αλλά το αποκρυπτογραφούν εκείνη την ώρα. Ο Κεμάλ του είπε τότε: «Ξέρω, πέθανε η μάνα μου». Μόλις του έφεραν το τηλεγράφημα, αποφάσισε να μην πάει στην Σμύρνη! Ειδοποίησε να κηδευτεί όπως έπρεπε και αλλάζει την κατεύθυνση του τρένου για το Ισμίτ! Εκεί πέρασε 2 εβδομάδες εκφωνώντας λόγους και μετά πήγε στη Σμύρνη! Ίσως η καθυστέρηση αυτή να ήταν ο τρόπος του να διαψεύσει τον θάνατό της ή ένας τρόπος να αντιμετωπίσει την απώλειά της (ή απλώς σκοτίστηκε! Ο Βολκάν, σαν ειδικός το βλέπει αυτό σαν μια τεράστια ικανότητα να αντιμετωπίζει εξοντωτικά συγκινησιακά σοκ. Ο λαός το λέει αναισθησία πάντως!). Πάνω στον τάφο της μάνας του βγάζει κι άλλον λόγο και αμέσως μετά του συστήνεται εκεί ο πατέρας της Λατιφέ και ξεκινάνε μαζί για το αρχοντικό τους. Εκεί ο Μουσταφά, αφού αντάλλαξε μερικές τυπικές κουβέντες με τη Λατιφέ, την παίρνει παράμερα και της αναγγέλλει ότι θέλει να παντρευτούν αμέσως! Η τελετή θα γινόταν σε στενό κύκλο και κόντρα στη μουσουλμανική παράδοση. Όταν ο κατής (δικαστής) που ήρθε να τους παντρέψει τον ρώτησε σύμφωνα με το έθιμο, το ύψος της προίκας που πρόσφερε για να πάρει τη Λατιφέ, ο Κεμάλ απάντησε: «10 δηνάρια!» (το μικρότερο ποσό δηλαδή που σύμφωνα με το Ισλάμ ήταν επιτρεπτό για προίκα!). Ο Κεμάλ και δύο φίλοι του μόνο, έβαλαν τα γέλια. Ο Κεμάλ χλεύαζε τη μουσουλμανική διαδικασία. Το τυπικό αυτό του γάμου, έγινε για ένα διάστημα το μοντέλο που ακολουθούσαν αυτές οι ιεροτελεστίες στην τουρκική δημοκρατία μέχρι που αργότερα καταργήθηκαν οι αναφορές σε προίκες κ.λπ.

Σύντομα όμως ο Κεμάλ θα αντιμετώπιζε τις «καταβρωχθιστικές» ιδιότητες της Λατιφέ. Η ζωή του όπως ήταν φυσικό έπρεπε να αλλάξει. Μαθημένος στρατιώτης, περιτριγυριζόταν από ορντινάτσες και υπασπιστές. Αυτός ο τρόπος ύπαρξης, έμπαινε τώρα σε δοκιμασία από την παρουσία μιας συζύγου. Όλοι αυτοί πριν μπουν στο υπνοδωμάτιο του αρχηγού, έπρεπε να πάρουν την άδεια της Λατιφέ. Η ίδια παράβλεπε συχνά το μουσουλμανικό τυπικό και αντί να αποκαλεί τον άντρα της «πασά μου» τον αποκαλούσε Κεμάλ. Κάμποσοι επίσης από το περιβάλλον του, θύμωσαν με τον γάμο, μένοντας πιστοί στην περιφρονημένη Φίκριγιε. Ο Κεμάλ, φαίνεται ότι ουδέποτε είδε την Λατιφέ σαν άτομο, αλλά σαν τεκμήριο της επιτυχίας του. Το ίδιο όμως και η Λατιφέ, που αισθάνθηκε μεγάλη ικανοποίηση που παντρεύτηκε τον εξιδανικευμένο ήρωά της… Παρόλο που ο Κεμάλ δεν γνώριζε παρά ελάχιστα τα μέλη της οικογενείας της, έδειξε αυταρχική όπως πάντα συμπεριφορά. Άρχισε να κυριαρχεί στο σπίτι, π.χ. παράγγελνε ρακί στο δείπνο αντί για το συνηθισμένο σε αυτούς κρασί. Όταν ο πεθερός του τόλμησε να παραπονεθεί ότι του αρνιούνται το ρόλο του οικοδεσπότη, ο Κεμάλ του είπε να κάτσει κάτω και τον διαβεβαίωσε ότι θα τα φρόντιζε όλα μόνος του.

Αφού μεσολάβησε μια ταραχώδης περίοδος εσωτερικών αντιμαχιών και αγώνων, υπογράφηκε και η Συνθήκη της Λωζάνης στις 24 Ιουλίου. Οι οικογενειακές προστριβές συνεχίζονταν. Η λατρεία που έδειχνε ο κόσμος στον Κεμάλ, ενοχλούσε τώρα την Λατιφέ. Μια φορά έδειξε την οργή της όταν υποχρεώθηκε να μπει στο αυτοκίνητο μετά τον Κεμάλ και να καθίσει στα αριστερά του. Αυτός της υπενθύμισε το πρωτόκολλο στις επίσημες εμφανίσεις, αλλά η ίδια ήταν βαθιά ταπεινωμένη από την παράλειψή του να της φερθεί με τη δέουσα αβρότητα. Όταν έβλεπε τις γυναίκες να στέκονται μπροστά του με δέος, την έτρωγε ο φθόνος. Η μονοκρατορία του εν τω μεταξύ δημιουργούσε προβλήματα: Ο αντιπρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης και φίλος του Αλί Φουάτ παραιτείται σε ένδειξη διαμαρτυρίας γι’ αυτό. Μόνο λίγοι πλέον από τους παλιούς του συντρόφους παρέμεναν στο πλευρό του τώρα που ήταν στο κατώφλι της ειρήνης. Στις εκλογές του Αυγούστου εκλέγεται η Λατιφέ η γυναίκα του Ισμέτ και η Χαλιντέ, πράγμα αδιανόητο για την Τουρκία, μέχρι τότε.

Ξαναγυρνώντας στα προσωπικά του, θα δούμε τώρα πως κορυφώνεται το δράμα με τη Φίκριγιε. Η Φίκριγιε βρισκόταν σε ένα σανατόριο στο Μόναχο όταν έμαθε ότι ο αγαπημένος της είχε παντρευτεί τη Λατιφέ. Λιποθύμησε και όταν συνήλθε, έκλαιγε για ώρες. Ψημένη μέσα στη δράση, ζήτησε να της δώσουν εξιτήριο. Με το ζόρι το πήρε και αφού φορτώθηκε δώρα που είχε αγοράσει για να τα δώσει στον Κεμάλ όταν θα γύριζε θεραπευμένη στην Τουρκία, μπήκε στο τρένο. Ανάμεσα στα δώρα ήταν και ένα πιστόλι. Φτάνοντας στην Άγκυρα, πάει κατ’ ευθείαν στο σπίτι του ζεύγους. Η Λατιφέ μένει κατάπληκτη ακούγοντας τον Αλί να την αναγγέλλει, αλλά στάθηκε στο ύψος της περίστασης και παρότρυνε τον Κεμάλ να την δεχτεί. Μπαίνοντας η Φίκριγιε ήταν σαν παράλυτη και ανίκανη να πιστέψει αυτό που έβλεπε. Όσο ετοιμαζόταν το τραπέζι ο Κεμάλ της είπε ότι δεν θα έπρεπε να ανησυχεί για τα οικονομικά, ότι θα ετοίμαζε γι αυτήν ένα σπίτι στην Κωνσταντινούπολη κ.λπ. Η Φίκριγιε, μέσα στο σπίτι που μέχρι πριν λίγο καιρό ήταν η οικοδέσποινα, θα πρέπει να ένοιωσε βαθιά ταπεινωμένη. Ανίκανη να παραιτηθεί από την διεκδίκηση του ήρωα, δεν μπόρεσε επί 3 μέρες να φύγει. Η Λατιφέ είχε γίνει έξαλλη και εξέφρασε ανοιχτά την οργή της. Την 4η μέρα η Φίκριγιε φεύγει. Ο Αλί θυμάται μια σκηνή μετά την αναχώρησή της: Ο Κεμάλ, χαλαρός, έπαιζε με κάτι κουτάβια. Φωνάζοντας την Λατιφέ να τα δει είπε: «Κοίτα Φίκριγιε, πόσο ωραία παίζουν!». Η Λατιφέ σχεδόν λιποθύμησε! Φεύγοντας από το σπίτι η Φίκριγιε, έμεινε σε ένα ξενοδοχείο και πριν φύγει για Κωνσταντινούπολη, αποφάσισε ότι έπρεπε να δει τον «πασά» της για άλλη μια φορά. Στην εξώπορτα βρίσκει έναν υπασπιστή, ο οποίος επιμένει ψυχρά ότι είναι αδύνατον να της επιτρέψει να δει τον Κεμάλ χωρίς ραντεβού. Διωγμένη από το μέρος που κάποτε είχε θεωρήσει σπίτι της, ναύλωσε ένα κάρο που το έσερνε ένα άλογο για να την πάει πίσω στο κέντρο της πόλης. Καθώς το κάρο κατέβαινε το λόφο, άκουσε ένα πυροβολισμό. Η Φίκριγιε είχε αυτοπυροβοληθεί. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο όπου λίγο μετά εξέπνευσε. Ο Κεμάλ πήρε τηλέφωνο όταν ήδη ήταν νεκρή. Τώρα ανάμεσα στο ζεύγος, στεκόταν μια νεκρή γυναίκα…

Ο Κεμάλ σαν ναρκισσιστική προσωπικότητα, δεν είχε την ικανότητα να πενθεί. Ήταν ανίκανος να νοιώσει τα αισθήματα λύπης και θλίψης που ταιριάζουν στο πένθος, γιατί προσπαθώντας να διατηρήσει τον μεγαλειώδη του εαυτό, συντηρούσε την αυταπάτη ότι δεν είχε καθόλου την ανάγκη την αναπαράσταση της νεκρής Φίκριγιε. Την εποχή του θανάτου της μάνας του, συνέχισε να ασχολείται με εθνικές υποθέσεις. Στον λόγο του πάνω από τον τάφο της είχε μιλήσει με αναφορές πάνω στον εθνικό αγώνα και καθόλου για προσωπικά συναισθήματα απώλειας. Έτσι και τώρα. Πέρα από την ανικανότητά του να πενθήσει τη Φίκριγιε, ήταν και η παρουσία της Λατιφέ ένα επιπλέον εμπόδιο. Ξέχωρα από αυτά, ο χαμός της Φίκριγιε θα ήταν μια ακόμα αφαίμαξη της ενέργειάς του σε βάρος των αποθεμάτων που χρησιμοποιούσε στη σχέση με τη γυναίκα του. Το ζεύγος απομακρύνθηκε ακόμα περισσότερο μεταξύ του.

Το επόμενο στην ατζέντα του Κεμάλ ήταν η κατάργηση του χαλιφάτου. Αν ήθελε να βγάλει την Τουρκία από τον Μεσαίωνα, θα έπρεπε να μειώσει την επιρροή του Ισλάμ. Στις 3 Μαρτίου του 1924, ψηφίστηκε ο νόμος. Την επόμενη μέρα ο χαλίφης όλων των μουσουλμάνων, αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον τίτλο του και να φύγει από την Τουρκία. Η οθωμανική δυναστεία, είχε πραγματικά τελειώσει.

Το φθινόπωρο του ’24 υπήρχε μια γενικά αναγνωρισμένη ευθυγράμμιση του Καζίμ, του Ραούφ, του Ρεφέτ και της Χαλιντέ με τον άνδρα της τον δρ. Αντνάν, απέναντι σε μια δεύτερη ομάδα της οποίας τα πλέον διαπρεπή μέλη, ήταν ο Ισμέτ και ο Φεβζί. Μη έχοντας άλλους εξωτερικούς εχθρούς ο Κεμάλ, είδε στην πρώτη ομάδα ένα εχθρό. Διαβάζοντας γραπτά του και βλέποντας πως αντιμετώπιζε την κατάσταση, μπορεί να διακρίνει κανείς την τάση του να βλέπει πλέον την ομάδα αυτή με παρανοϊκό τρόπο. Τους έβλεπε δηλαδή να συνωμοτούν εναντίον του και να σχεδιάζουν την πτώση του. Τελικά οι φίλοι του αναγκάστηκαν να συσπειρωθούν και να ιδρύσουν ένα νέο κόμμα, το Προοδευτικό Κόμμα. Επικεφαλής ήταν ο Καζίμ, αντιπρόεδροι ο Ραούφ και ο Αντνάν και Γενικός Γραμματέας ο Αλή Φουάτ. Εκείνη την εποχή ο Κεμάλ «ξαναβρίσκει» έναν κολλητό, ένα «δίδυμο αδερφό», τον Νουρί. Γνωρίζονταν από τότε που παιδιά έπαιζαν στους δρόμους της Θεσσαλονίκης και αργότερα παρακολουθούσαν μαζί την στρατιωτική σχολή. Η κόρη του Νουρί σε συνέντευξη της όταν ήταν πενήντα ετών, μίλησε για τον Κεμάλ και την Λατιφέ. Η οικογένειά της δεν είχε εντυπωσιαστεί με την Λατιφέ. Έλεγαν ότι ήταν μια κοντή, κακομαθημένη γυναίκα με απότομους και επιθετικούς τρόπους. Δεν είχε την ικανότητα να χαϊδέψει και να καθησυχάσει ένα παιδί ή ένα μικρό ζώο και αντίθετα του φερόταν με σκληρότητα. Ο Νουρί είχε μια αφύσικη ικανότητα να αντιλαμβάνεται τις εσώτερες ανάγκες του φίλου του Κεμάλ και επέτρεπε στο Κεμάλ Ατατούρκ, προκειμένου να στηρίξει ο τελευταίος το αίσθημα μεγαλείου του, να τον χρησιμοποιεί. Η συμπεριφορά του Κεμάλ όταν βρισκόταν στην παρέα του με τον Νουρί, ήταν τελείως διαφορετική και εντελώς χαλαρή, από αυτή που έδειχνε σε άλλες συναντήσεις για κρατικές υποθέσεις. Με τον Νουρί, καθόταν με το ένα πόδι πάνω στ’ άλλο και συζητούσε για το πώς θα ξανάπαιρναν τα Βαλκάνια και ιδιαίτερα τη Θεσσαλονίκη. Με τους αξιωματούχους του κράτους και τους πολιτικούς καθόταν κρατώντας το σώμα του σε μια υπεροπτική στάση, δίνοντας μια αυστηρή και συγκρατημένη αίσθηση κοσμιότητας. Τα καθημερινά βραδινά γλέντια συνεχίζονταν και η Λατιφέ θύμωνε πολύ που η αντροπαρέα την παραμέριζε σαν οικοδέσποινα και έδειχνε να την προσβάλλει η παρουσία αυτή των ανδρών κάθε βράδυ στο σπίτι της. Μάλιστα μια φορά, παρουσία του Κεμάλ, προειδοποίησε τον Νουρί να μη ξαναέρθει στο σπίτι τους αν δεν συνοδευόταν από την γυναίκα του και ότι αν δεν συμμορφωνότανε, θα τον έδιωχνε. Ο Νουρί απάντησε: «Όπως θέλετε μαντάμ, αλλά αν με διώξετε από την μπροστινή πόρτα, εγώ θα ξανάρθω από την πίσω!». Οι δύο άνδρες πήγαιναν συχνά για κυνήγι στο Ανιτ Τεπέ, στο λόφο που βρίσκεται σήμερα το μνημείο με την τέφρα του Ατατούρκ. Ο Κεμάλ ήταν στοργικός με τα παιδιά του Νουρί (γινότανε εύκολα στοργικός σε παιδιά και ζώα, μιας και αυτές οι δύο κατηγορίες δεν απειλούσαν τον μεγαλειώδη του εαυτό!). Όταν ένα σκυλί δάγκωσε τον Κεμάλ, παρόλο που επέτρεψε να το σκοτώσουν, το πένθησε και δεν το ξέχασε ποτέ… Στον Νουρί εξομολογούνταν τα πάντα, όπως το ότι αισθανόταν άσχημα που είχε ψεύτικα δόντια(!) και ότι είχε μείνει πιστός στη Λατιφέ. Η Λατιφέ συνέχιζε να οργίζεται και μάλιστα το έκανε με ένα χαρακτηριστικό τρόπο. Όταν θύμωνε, πήγαινε στον επάνω όροφο και χτυπούσε δυνατά με τα πόδια της το πάτωμα! Ένα διάλειμμα στην ανταγωνιστική σχέση τους είχε να κάνει με ένα επεισόδιο πόνου και εφίδρωσης του Κεμάλ, που ίσως ήταν ένας καρδιοσπασμός. Είναι φανερό ότι ο Κεμάλ, υπέφερε από κρίσεις υποχονδριακού ιδεασμού, ένα τυπικό σύμπτωμα ναρκισσιστικών προσωπικοτήτων. Όπως και να ‘χε, το επεισόδιο μαλάκωσε τη σχέση τους, η Λατιφέ τον «φρόντισε» και αργότερα προσποιήθηκε και η ίδια ένα δικό της επεισόδιο για να διαπιστώσει αν ο Κεμάλ θα έδειχνε το ίδιο ενδιαφέρον. Αυτός έδειξε πράγματι κάποιο ενδιαφέρον, αλλά ξέχασε να φωνάξει γιατρό και η Λατιφέ θίχτηκε.

Η αρμονία που πέτυχαν με την «αρρώστια» του Κεμάλ, δεν διήρκεσε πολύ. Θύελλες στο σπίτι, θύελλες και στην πολιτική. Οι Κούρδοι ξεσηκώθηκαν για το ζήτημα της Μοσούλης και ο Κεμάλ αναγκάστηκε να συνεννοηθεί με τους Βρετανούς. Συμφώνησαν να παραπέμψουν το θέμα στην Κοινωνία των Εθνών. Οι αντιπρόσωποί της επισκέφτηκαν την κατοικούμενη από Κούρδους Μοσούλη και κατέληξαν γρήγορα στην διαπίστωση ότι οι κάτοικοί της ήταν ικανοποιημένοι από το καθεστώς αυτονομίας που είχαν πετύχει με τους Βρετανούς στο Ιράκ. Επιπλέον οι τούρκικοι ισχυρισμοί, ότι οι Κούρδοι ήταν Τούρκοι, απορρίφτηκαν. Τελικά τον Ιούνιο του 1926, η Βρετανία, η Τουρκία και το Ιράκ, υπέγραψαν μια συμφωνία που αναγνώριζε τη μεταβίβαση της Μοσούλης στο Ιράκ (μια ήττα για την Τουρκία όπως ισχυρίζονται οι σύγχρονοι ιστορικοί). Η κουρδική εξέγερση ξέσπασε την εποχή που γίνονταν οι διαπραγματεύσεις. Ο Κεμάλ θεωρούσε υποκινητή της εξέγερσης το Προοδευτικό Κόμμα. Ζήτησε μάλιστα από τους ηγέτες τους να διαλύσουν το κόμμα τους και να τον υποστηρίξουν στην αντιμετώπιση της εξέγερσης. Αυτοί αρνήθηκαν να διαλυθούν αλλά συμφώνησαν να στηρίξουν την καταστολή. Μάταια όμως. Παρ’ όλη την συμφωνία για την Μοσούλη, η εξέγερση είχε εξαπλωθεί σε καμιά δωδεκαριά επαρχίες. Καταπνίγηκε στο αίμα και ο αρχηγός των Κούρδων Σεΐχ Σαΐντ απαγχονίστηκε μπροστά στο κεντρικό τζαμί του Ντιαρμπαρκίρ. Η εξέγερση ήταν μια αφορμή για τον Κεμάλ να αποσπάσει από τη Εθνοσυνέλευση ιδιαίτερες εξουσίες. Φασιστικά, έκλεισε εφημερίδες, εκδότες εξορίστηκαν και ταλαιπωρήθηκαν, ένα περιοδικό με μαρξιστικές τάσεις έκλεισε και αρθρογράφοι του φυλακίστηκαν. Στο αποκορύφωμα της χουντοκρατίας, διακόπηκε και η δράση του Προοδευτικού Κόμματος την 3η Ιουνίου 1925.

Σε παρέες του ο Κεμάλ έλεγε πλέον ότι ίσως είχε κάνει λάθος που παντρεύτηκε. Το καλοκαίρι του ’25 φαινόταν ότι οποιαδήποτε βελτίωση στο γάμο του, ήταν απίθανη. Ο Κεμάλ άρχισε όλο και συχνότερα να ξενοκοιμάται. Ένα βράδυ που αστειευόταν με τους φίλους του, ακούστηκε η φωνή της Λατιφέ που τον επίπληττε. Του απευθυνόταν φωνάζοντάς τον Κεμάλ και λέγοντάς του να έρθει αμέσως πάνω και να σταματήσει να μειώνει τον εαυτό του επιδιδόμενος σε οικειότητες με τους άνδρες του. Αυτό το επεισόδιο ήταν για τον Κεμάλ η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Ζήτησε από τον Αλί και τον Σαλίχ να ετοιμαστούν για να φύγουν την επόμενη μέρα μαζί του. Μετά μίλησε με τον Ισμέτ στο τηλέφωνο και του είπε ότι χώριζε τη γυναίκα του. Ζήτησε να ετοιμαστεί μια δημόσια ανακοίνωση του διαζυγίου του και το πρωί μαζί με τους φίλους του έφυγε για ταξίδι. Ο Κεμάλ Ατατούρκ είχε τη δυνατότητα να χωρίσει τη Λατιφέ δυνάμει του παλιού ισλαμικού νόμου, που έδινε στο σύζυγο το μονομερές δικαίωμα να διώχνει τη γυναίκα του. Ο νέος αστικός κώδικας που καταργούσε αυτή την διαδικασία θα ψηφιζόταν 6 μήνες αργότερα(!). Ο γάμος του, όταν διαλύθηκε τον Αύγουστο του 1925, είχε διαρκέσει 2 χρόνια, έξι μήνες και 4 μέρες.

Το διαζύγιό του, έθετε τώρα σε κίνηση τους ψυχολογικούς τροχούς που θα του έδιναν τη δυνατότητα να δράσει τολμηρά. Θα εκσυγχρόνιζε το τουρκικό έθνος. Ένα πρώτο επαναστατικό βήμα, ήταν να καταργήσει το φέσι, και να το αντικαταστήσει με το σύνηθες καπέλο που φορούσαν οι Δυτικοί. Πριν το 1826, το παραδοσιακό μουσουλμανικό κάλυμμα της κεφαλής ήταν το τουρμπάνι. Διευκόλυνε τους πιστούς όταν ακουμπούσαν το κεφάλι τους στο έδαφος κατά τη διάρκεια της προσευχής και πρόσφερε προστασία από τον ήλιο.

Ρήσεις όπως «Ο Θεός και οι άγγελοι δίνουν την ευλογία τους κατά την προσευχή της Παρασκευής σε αυτούς που φορούν τουρμπάνι» και «Το τουρμπάνι είναι αυτό που χωρίζει την πίστη από την μη πίστη», είναι δύο από αυτές που επιβεβαιώνουν την ιερότητα αυτού του ειδικού καλύμματος. Μια σημαντική αλλαγή έγινε το 1826 μετά την κατάργηση των Γενιτσάρων. Οι Γενίτσαροι, από το τέλος του 16ου αιώνα και μετά, είχαν γίνει εστία έκφρασης μιας μόνιμης δυσαρέσκειας. Δεν ήθελαν να συμμετέχουν σε εκστρατείες μακριά από τις ανέσεις της Κωνσταντινούπολης, απαιτούσαν συνεχώς από την Κυβέρνηση ιδιαίτερα δώρα και εύνοιες και οργάνωσαν μια σειρά από ανταρσίες, με τελικό αποτέλεσμα να υπονομευθεί η στρατιωτική τους ισχύς. Ο Μαχμούτ Β’ αποφάσισε στις 15 Ιουνίου 1826 να καταργήσει τα γενιτσαρικά τάγματα. Αυτοί αντιστάθηκαν, αλλά πιστά στον Σουλτάνο στρατεύματα, άνοιξαν πυρ εναντίον τους και έτσι οι Γενίτσαροι σβήστηκαν από την ιστορία. Αντιμέτωπος τώρα ο Μαχμούτ με την αναγκαιότητα οργάνωσης ενός νέου στρατιωτικού κατεστημένου που θα εβασίζετο πάνω σε ευρωπαϊκές στρατιωτικές αρχές, εισήγαγε ένα νέο κάλυμμα κεφαλής για το στρατό του, το φέσι. Μέχρι τότε, το φορούσαν οι κάτοικοι της Βορείου Αφρικής και οι Έλληνες χριστιανοί που κατοικούσαν στα οθωμανοκρατούμενα νησιά της Μεσογείου. Το 1829 έγινε υποχρεωτικό και σε όλους τους Οθωμανούς υπαλλήλους. Γρήγορα, έγινε το οικουμενικό σύμβολο του Ισλάμ.

Έναν αιώνα μετά από την αφομοίωσή του από την ισλαμική κουλτούρα, ο Μουσταφά πρότεινε το ξερίζωμα του φεσιού. Ήθελε να κάνει τους συμπατριώτες του να μοιάζουν αρκετά εξευρωπαϊσμένοι, υιοθετώντας ευρωπαϊκά ρούχα. Ο Μουσταφά, παρά τις σφαλιάρες από τους συμμάχους, υποστήριζε ότι «υπάρχει μόνο ένας πολιτισμός» ο πολιτισμός των Ευρωπαίων. Ξεκινώντας από την Κασταμονή, άρχισε μια περιοδεία ανά την χώρα, προσπαθώντας να παρουσιάσει στους Τούρκους το καπέλο και να τους πείσει για την ανάγκη της υιοθεσίας της δυτικής ενδυμασίας. Η επιλογή της Κωσταμονής δεν ήταν τυχαία. Όπως στην αντεπίθεσή του στην Μικρά Ασία επέλεξε να αντιμετωπίσει τους Έλληνες στην ισχυρότερή τους θέση, έτσι και τώρα ξεκινούσε το πρόγραμμά του για την ενδυματολογική μεταρρύθμιση από ένα τόπο που ήταν περιβόητος για την ακραία, συντηρητική, ισλαμική νομιμοφροσύνη του. Ο Μουσταφά φορούσε γκρι κουστούμι, πουκάμισο-γραβάτα και ένα λευκό καπέλο Παναμά χωρίς κορδέλα. Πηγαίνοντας εκεί θα περνούσε από την περιοχή που το 1402 είχε γίνει η περίφημη μάχη ανάμεσα στον Βαγιαζίτ Β’ και τον εισβολέα Μογγόλο Ταμερλάνο ο οποίος διέλυσε τους Οθωμανούς. Ο Μουσταφά θαύμαζε τον Ταμερλάνο, θεωρώντας τον έναν από τους μεγαλύτερους στρατιωτικούς ηγέτες στην παγκόσμια ιστορία, με τον οποίο μάλιστα οι Τούρκοι ήξεραν ότι «συγγενεύουν» μιας και είναι κι αυτοί μογγολικά φύλα.

Στην περιοδεία του παρέσυρε τα συγκεντρωμένα πλήθη.
«Είναι δυνατόν ένα έθνος να είναι πολιτισμένο, αν δεν ντύνεται πολιτισμένα;», κραύγαζε και το πλήθος απαντούσε:
«Ποτέ, ποτέ!» και συνέχιζε:
«Θέλετε να σας λένε απολίτιστους;».
«Ποτέ, ποτέ!» τα πλήθη από κάτω.
«Για να δει κανείς το κόσμημα να λάμπει, πρέπει να το καθαρίσει από τη λάσπη», έλεγε. «Το καθάρισμα αυτό σημαίνει παπούτσια στα πόδια, παντελόνια, πουκάμισα με γραβάτα, σακάκια και φυσικά, ένα καπέλο που θα σας προστατεύει από τον ήλιο… Υπάρχουν αυτοί που λένε ότι αυτό το απαγορεύει ο θρησκευτικός νόμος. Θα τους πω ότι είναι αδαείς και απερίσκεπτοι και θα τους ρωτήσω, αν το να φοράει κανείς φέσι, που είναι το κάλυμμα της κεφαλής των Ελλήνων, το επιτρέπει ο θρησκευτικός νόμος, τότε γιατί δεν επιτρέπει το να φοράει κανείς καπέλο;» (έβαλε τα μεγάλα …μέσα, αναφέροντας τους προαιώνιους εχθρούς τους!). Ταυτόχρονα έβγαζε λόγους και για τη γυναικεία χειραφέτηση.

Η περιοδεία του αυτή, συνέπιπτε με την 3η επέτειο του μεγάλου του θριάμβου απέναντι στους Έλληνες. Εν τούτοις, δεν της έδωσε καμία σημασία. Ήταν απορροφημένος σε ένα άλλο είδος εκστρατείας. Βρισκόταν σε έναν ανένδοτο αγώνα ενάντια στην αγραμματοσύνη και την οπισθοδρόμηση, ένα πόλεμο που τον διεξήγαγε με διαλέξεις και ομιλίες.
Σε ένα άλλο λόγο του, τα ‘βαλε με τις δεισιδαιμονίες, όπως θεωρούσε τα λαϊκά ήθη και έθιμα του Ισλάμ: «Το να περιμένει κανείς βοήθεια από τους νεκρούς, είναι κάτι για το οποίο θα πρέπει να ντρέπεται μια πολιτισμένη κοινότητα». 10 μέρες κράτησε η περιοδεία του, και όταν γύρισε στην Άγκυρα, μια έκπληξη τον περίμενε: Ο κόσμος τον υποδέχτηκε, φορώντας παναμάδες!

Ακολούθησαν ψηφίσματα:
Στις 2 Σεπτεμβρίου απαγορεύτηκε να φοράνε θρησκευτική ενδυμασία όσοι δεν είχαν θρησκευτικό αξίωμα. Στις 25 Νοεμβρίου 1925, απαγορεύθηκε επίσημα το φέσι. Τον ίδιο μήνα, διαλύθηκαν τα δερβίσικα τάγματα. Η βίαιη διάλυσή τους και το ότι τα έθεσαν εκτός νόμου, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, αλλά ο Μουσταφά κινήθηκε γρήγορα και αποφασιστικά και διέλυσε τις όποιες εξεγέρσεις. Φοβηθείς από αυτές τις αντιδράσεις, υπήρχε ένα σημείο του παρελθόντος, που απέφυγε να το καταργήσει με νόμο: Ο φερετζές. Συνέχισε όμως να καταφέρεται εναντίον του και προσπάθησε μέσω της πειθούς να τον ξεριζώσει από την τουρκική ζωή.

Μετά το διαζύγιό του δεν ξαναπαντρεύτηκε, αλλά δεν του έλειψε η γυναικεία συντροφιά, διότι υιοθέτησε μια σειρά από…κόρες! Ηλικίες; Από 12 έως 18… Μόνο προς το τέλος της ζωής του υιοθέτησε ένα μικρό κοριτσάκι, την Ουλκού, η οποία έγινε το κέντρο της προσοχής του. Έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στη μόρφωσή τους και στον εξευρωπαϊσμό τους. Δεν έγινε ποτέ γνωστό με πόσες από αυτές είχε σεξουαλικές σχέσεις…

Ταξίδευε ακατάπαυστα και συνέχιζε να συγχρωτίζεται με τον κόσμο, προκειμένου να περάσει τις μεταρρυθμίσεις του. Γύρω στον Μάιο του 1927 και ενώ βρισκόταν καθ΄οδόν προς τη Σμύρνη, ένα τηλεγράφημα του έφερε τα νέα για μια συνωμοσία που είχε εξυφανθεί με στόχο τη δολοφονία του και το ότι οι επίδοξοι δολοφόνοι του είχαν συλληφθεί. Η αθανασία του είχε αρχίσει να απειλείται. Ένας όμορφος νεαρός αξιωματικός του ναυτικού, ο Ζίγια Χουρσίντ, είχε πληρώσει 3 κοινούς σεσημασμένους τύπους για να τον δολοφονήσουν. Υπήρχαν όμως και άλλα μέλη στην ομάδα του αξιωματικού, μεταξύ των οποίων και ο παλιός «δίδυμος» αδερφός του Αρίφ από την εποχή του πολέμου της ανεξαρτησίας. Ήταν πληγωμένος, διότι παραγκωνίστηκε από τον Μουσταφά (ενώ περίμενε να γίνει πασάς). Υπήρχε επίσης και ένας Σουκρού, βουλευτής της Σμύρνης. Αυτό ήταν το έναυσμα για να δείξει ο Μουσταφά τον πιο σκληρό εαυτό του: Μαζί με τον Ζίγια, τον Αρίφ και τον Σουκρού, συνελήφθησαν και πολλοί βουλευτές, παρά τη βουλευτική τους ασυλία (ψιλά γράμματα για τον Κεμάλ αυτά!). Όλη η ηγεσία του Προοδευτικού Κόμματος επίσης (Καζίμ, Ρεφέτ, Αλί Φουάτ, Ραούφ, Χαλιντέ, δρ. Αντνάν, όλοι κατηγορήθηκαν για συνωμοσία!). Το ίδιο κι ο Τζαβίντ, ένας σημαντικός οικονομολόγος, που είχε χρηματίσει υπουργός οικονομικών στην κυβέρνηση του Εμβέρ. Το μέγεθος της παράνοιας του Κεμάλ, φαίνεται από το εξής που γράφουν οι συγγραφείς: Το 1919, ο Καζίμ είχε αρνηθεί να υπακούσει στη διαταγή του Σουλτάνου και να συλλάβει τον Κεμάλ και μάλιστα είχε διακηρύξει τη νομιμοφροσύνη του σε αυτόν. Ο Κεμάλ τον χρειάστηκε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο για να ξεκινήσει τον εθνικιστικό αγώνα. Τώρα βρισκόταν πίσω από τα κάγκελα! Ο Ισμέτ προσπάθησε να τον απαλλάξει, αλλά ο Κεμάλ ήταν αμετάπειστος. Όταν είχε φτάσει στη Σμύρνη, του έφεραν μπροστά του τον Ζίγια. Του υπενθύμισε τους δεσμούς που τους είχαν ενώσει παλιότερα στον αγώνα και τον ρώτησε γιατί ήθελε να τον δολοφονήσει και ότι δεν θα περίμενε ποτέ μια τέτοια προδοσία από αυτόν. Ο Ζίγια του απάντησε: «Ο κόσμος είναι γεμάτος από πράγματα που δεν τα περιμένουμε πασά μου!». Γεμάτος μέλι ο Κεμάλ του μιλούσε τόσο ευγενικά που ο Ζίγια νόμισε ότι θα τον συγχωρούσε! Ο Κεμάλ, όμως πίσω από την…ανωτερότητά του, δεν μασούσε! «Ως άνθρωπος δεν είμαι εκδικητικός, αλλά το ζήτημα αφορά τα δικαστήρια». Εννοούσε το φοβερό Δικαστήριο της Ανεξαρτησίας, του οποίου πρόεδρος ήταν ο…Φαλακρός Αλί με τ’ όνομα, ένας δήμιος δικαστής που δεν του γλύτωνε κανείς! Για άλλη μια φορά ο Κεμάλ έδειχνε τον βασικό του μηχανισμό: Ευγενικός και γεμάτος κατανόηση για τον επίδοξο δολοφόνο του, αλλά η προέκτασή του (το Δικαστήριο της Ανεξαρτησίας), ήταν σίγουρο ότι θα τον έστελνε…αδιάβαστο!

Όταν άρχισαν οι δίκες, υπήρχε μια ευρείας κλίμακας γενική δυσαρέσκεια, διότι οι περισσότεροι κατηγορούμενοι είχαν υπάρξει φίλοι του, υποστηρικτές του και θαυμαστές του! Όταν οι κατηγορούμενοι Καζίμ, ο Ρεφέτ και ο Αλί Φουάτ μπήκαν στην αίθουσα του δικαστηρίου, αυτοί που ήταν παρόντες, σηκώθηκαν όρθιοι και τους χειροκρότησαν. Οι Ζίγια, Σουκρού και Αρίφ καταδικάστηκαν σε θάνατο δι απαγχονισμού. Ο Αρίφ κατά τη διάρκεια της διαδικασίας παρέμενε σίγουρος, ότι ο «δίδυμος αδερφός» του θα τον συγχωρούσε. Όταν ήρθε η ώρα να υπογράψει την απόφαση ο Κεμάλ, άφησε για λίγο το τσιγάρο του και χωρίς κανένα συναίσθημα έβαλε την υπογραφή του. Ήταν ένας φρικτός θάνατος για τον Αρίφ, έναν άνθρωπο που είχε υπάρξει πιστός του Κεμάλ, μοιράστηκε μαζί του κινδύνους και μια σχέση μεγάλης εγγύτητας… Μετά την εκτέλεσή του ο Κεμάλ δεν ανέφερε ποτέ ξανά το όνομά του. 13 άτομα απαγχονίστηκαν. Οι Καζίμ, Ρεφέτ, Αλί Φουάτ και μερικοί άλλοι αθωώθηκαν. Τα νέα διαδόθηκαν γρήγορα στη Τουρκία και ο κόσμος ξεχύθηκε στους δρόμους πανηγυρίζοντας και ζητωκραυγάζοντας: «Ζήτω η δικαιοσύνη! Ζήτω οι πασάδες μας!». Ωστόσο η δίκη χώρισε οριστικά τον Κεμάλ από τους παλιούς του φίλους. Οι Ραούφ και Αντνάν καταδικάστηκαν σε 12ετή εξορία και ο Τζαβίντ σε θάνατο. Η καταδίκη του Τζαβίντ στέρησε την Τουρκία από ένα μεγάλο οικονομολόγο και πολλές δυτικές χώρες έκαναν έκκληση για την απελευθέρωση του. Εις μάτην… Τα Δικαστήρια της Ανεξαρτησίας, που είχαν φτάσει να λειτουργούν ως κράτος εν κράτει, καταργήθηκαν τελικά τον Μάρτιο το 1927 με προσπάθειες του Ισμέτ.

Εντύπωση προκαλεί η μέχρι τότε «αδυναμία» του Κεμάλ να επισκεφτεί την Κωνσταντινούπολη, που δεν την είχε ποτέ συμπεριλάβει στις περιοδείες του. Φαίνεται ότι αυτό είχε να κάνει με την «ψυχογεωγραφία» της Πόλης και τη συμβολική σημασία που είχε γι’ αυτόν. Πρόκειται για μια πόλη του μύθου και της ιστορίας. Ιδρύθηκε από Έλληνες Μεγαρείς τον 7ο αιώνα π.Χ και οι οποίοι την ονόμασαν Βυζάντιο από τον Βύζα, τον ηγέτη τους. Το 196 π.Χ. επί Σεπτιμίου Σεβήρου, ξανακτίστηκε και ονομάστηκε Αντωνίνα. Όταν ο Μέγας Κωνσταντίνος μετέφερε εκεί την πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 330 π.Χ, την ονόμασε Νέα Ρώμη. Λίγο αργότερα, ονομάστηκε Κωνσταντινούπολη. Μετά το 1453 που έπεσε στα χέρια των Τούρκων, πήρε διάφορα ονόματα: Πόλη της Ευδαιμονίας, Πόλη του Ισλάμ (Ισλαμπόλ), Σταμπόλ και τέλος Ιστανμπούλ, που είναι μια παραφθορά της ελληνικής έκφρασης «ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΟΛΙΝ». Το 1926 υιοθετήθηκε το Ιστανμπούλ ως επίσημο όνομα της πόλης. Η Πόλη μπορεί να αντιπροσώπευε 2 σημαντικά στοιχεία για τον Κεμάλ. Ως θηλυκή οντότητα, η Πόλη ενσάρκωνε μια οιδιπόδεια μητέρα, απέναντι στην οποία ο Κεμάλ είχε αιμομικτικές τάσεις. Όταν ερχόταν στην Πόλη, ερχόταν αντιμέτωπος με τον οιδιπόδειο πατέρα. Η Ιστανμπούλ όμως αντιπροσώπευε τόσο την καλή, όσο και την κακή μητέρα, όπως και τη σύγκρουση που προκαλούσε αυτή η σχάση μέσα του. Η ναρκισσιστική του προσωπικότητα των ωθούσε να εξωτερικεύει στην Ιστανμπούλ τις εσωτερικές του ψυχολογικές διεργασίες. Για αυτόν τον λόγο δεν μπορούσε να την επισκεφτεί, παρά μόνο αν ήταν έτοιμος να τις αντιμετωπίσει. Ο ίδιος, έγραφε για την Πόλη: «…Η Ιστανμπούλ, το Βυζάντιο, διατηρεί πάντα την ετερογένεια στη φύση της και στον χαρακτήρα της σαν να ‘ναι η μοίρα της να ‘ναι έτσι. Από καιρό σε καιρό όμως, από εποχή σε εποχή, η φύση αυτής της ποικιλομορφίας αλλάζει. Γι αυτόν τον λόγο δεν πρέπει ποτέ κανείς να απελπίζεται με το πραγματικό πρόσωπο που δείχνει η Ιστανμπούλ. Αν μένει κανείς στην Ιστανμπούλ, η απελπισία είναι φυσικό επακόλουθο. Αυτοί όμως που μπορούν να κοιτάξουν από ψηλά, να δουν την πόλη από απόσταση και να έχουν μια σωστή εικόνα της, δεν έχουν ανάγκη να απελπίζονται…». Έχει κανείς το αίσθημα, ότι ο Κεμάλ, περιγράφει την Πόλη σαν μια γυναίκα, σαν τη μητέρα της πρώτης παιδικής του ηλικίας, η οποία είναι σε πένθος, αλλά χαμογελάει ευχαριστημένη βλέποντάς τον. Φοβάται ότι θα τον καταβροχθίσει και νοιώθει ότι θα πρέπει να κρατηθεί σε απόσταση.

Όταν τελικά την 1η Ιουλίου 1927 έφτασε στην πόλη για πρώτη φορά μετά από 8 χρόνια, τα πλήθη πίεζαν κατά κύματα να χαιρετίσουν τον ήρωά τους. Η Ιστανμπούλ δεν είχε δει κάτι παρόμοιο. Μαζί του ήταν ο Κιλίτς Αλί, Ο Νουρί, ο Σαλίχ, μερικές από τις…υιοθετημένες κόρες του και φυσικά ο πιστός του γιατρός Ρεφίκ, έτοιμος πάντα να τον βοηθήσει με τις παθολογικές και τις νευρωσικές του κρίσεις. Κατέληξε στο φανταχτερό παλάτι το Ντολμά-Μπαξέ. Μεταξύ αυτών που τον υποδέχτηκαν ήταν και η αδερφή του Μακμπουλέ. Περίμενε ότι θα έμενε στο σπίτι της αλλά ο Κεμάλ…μεγαλειωδώς της θύμισε ότι τώρα πια ανήκει στο Έθνος και ότι είναι «σκιά του Θεού επί της γης». Την κράτησε σε απόσταση και έφτασε σε σημείο να βάλει ανθρώπους να παρακολουθούν τον άντρα της μπας και «κεφαλαιοποιήσει» τη συγγενική του σχέση.

Αφού υιοθέτησε άλλη μια ξανθιά γαλανομάτα 18άρα, τη Νεμπιλέ, στρώθηκε στη συγγραφή του «Μεγάλου Λόγου» του. Επρόκειτο για τη προσωπική του καταγραφή των γεγονότων που είχα διαδραματιστεί από το 1919 έως το 1927, η δική του ιστορία του τουρκικού εθνικού αγώνα. 3 μήνες έγραφε συνέχεια. Για να εκφωνηθεί ο «Μεγάλος Λόγος», χρειάστηκαν 6 μέρες. Ο Κεμάλ Ατατούρκ στεκόταν στο βήμα μπροστά στη Συνέλευση του Λαϊκού Κόμματος στην Άγκυρα, έξι ώρες κάθε μέρα. 36 ώρες μιλούσε.

Αφού βάλθηκε να κάνει ευρωπαϊκή πόλη την Άγκυρα, φωνάζοντας Γερμανούς και Αυστριακούς πολεοδόμους και αρχιτέκτονες, ξεκίνησε την περίφημη γλωσσολογική μεταρρύθμισή του. Νωρίς στην ιστορία τους, όταν ζούσαν στην Κεντρική Ασία, οι Τούρκοι χρησιμοποιούσαν το αλταϊκό αλφάβητο, το οποίο είχε 30 γράμματα και έμοιαζε με το κινεζικό ιδεογραφικό αλφάβητο. Όταν εξισλαμίστηκαν, υιοθέτησαν το αραβικό αλφάβητο, προσθέτοντας κάποια γράμματα από το περσικό. Στην πορεία διαμορφώθηκε μια κατάσταση σαν τη δικιά μας με την καθαρεύουσα και την δημοτική. Τα τουρκικά της μορφωμένης ελίτ και τα λαϊκά τουρκικά του κοσμάκη. Ο Κεμάλ ονειρευόταν ένα αλφάβητο με λατινικούς χαρακτήρες. Ίδρυσε επιτροπές και εργάστηκε μαζί τους για να δημιουργηθούν κάποια καινούρια γράμματα. Φυσικά η αντίδραση ήταν έντονη και οργίλη. Τον Μάιο του 1928 καταργεί το ισχύον σύστημα μέτρων και σταθμών και εισάγει το δυτικό (μέτρα, κιλά κ.λπ.). Στις 9 Αυγούστου, ανακοινώνει την κατάργηση του παλιού και την εισαγωγή του νέου αλφάβητου. Βγάζει λόγους σαν κι αυτόν: «…Η πλούσια και αρμονική μας γλώσσα θα μπορεί τώρα να εμφανίζεται γραμμένη με νέα τουρκικά γράμματα. Θα πρέπει να απελευθερωθούμε από κείνα τα ακατανόητα σημάδια που κράτησαν για αιώνες τα μυαλά μας πιασμένα με σιδερένια μέγγενη. Θα πρέπει να μάθετε τα νέα τουρκικά γράμματα γρήγορα. Διδάξτε τα στους συμπατριώτες σας, γυναίκες και άνδρες, αχθοφόρους και βαρκάρηδες. Θεωρήστε το σαν ένα πατριωτικό και εθνικό καθήκον… Το έθνος του οποίου το 90% είναι αναλφάβητοι, είναι ντροπή… Το λάθος είναι εκείνων που δεν μπόρεσαν να καταλάβουν τον χαρακτήρα των Τούρκων και του έδεσαν το μυαλό με αλυσίδες. Τώρα ήρθε η ώρα να εξαλείψουμε τα λάθη του παρελθόντος. Αυτά τα λάθη θα τα διορθώσουμε…». Ακολούθησαν επευφημίες και σε μια επιπλέον φανφάρα, ο Κεμάλ Ατατούρκ σηκώθηκε όρθιος μπροστά στον κόσμο και προτείνοντας το γεμάτο ρακί ποτήρι του, είπε: «Στο παρελθόν, αυτοί οι διπλοπρόσωποι απατεώνες (η οθωμανική ελίτ), χωμένοι μέσα στους απόπατούς τους, έπιναν κρυφά χίλιες φορές περισσότερο. Εγώ δεν είμαι απατεώνας. Πίνω στην τιμή του Έθνους μου». Ήταν ένα ακόμα χτύπημα στην μουσουλμανική παράδοση η οποία απαγορεύει το αλκοόλ. Καθώς ο ήρωάς μας έπινε ανοικτά, τον ακολούθησε και το πλήθος.

Σύντομα έπαιξε και τον ρόλο του γυμνασιάρχη! Γυρνούσε στα σχολεία και έλεγχε τους μαθητές και τους δασκάλους αν είχαν αφομοιώσει τη γλωσσική μεταρρύθμιση, τους έκανε ερωτήσεις και πολλές φορές τους έφερνε σε δύσκολη θέση. Οι χοτζάδες, οι μουλάδες και οι δερβίσηδες, άρχισαν ειδικά μετά αυτό το τελευταίο χτύπημα του αλφάβητου, να τον βλέπουν σαν την ενσάρκωση του διαβόλου! Τον Δεκέμβριο του ’30, ξέσπασε στη Σμύρνη ένα κύμα θρησκευτικού φανατισμού, που τον αιφνιδίασε.

Αφού πέρασαν κι αυτά, ας δούμε τι γινότανε στα θέματα εξωτερικής πολιτικής. Η Ρωσία ήταν πλέον κομμουνιστική χώρα. Ο Κεμάλ φυσικά δεν ήθελε να ακούσει κουβέντα για κομμουνισμό. Άσχετα από αυτό, η Ρωσία παρέμεινε φιλική προς την Τουρκία και το ’25 οι δύο χώρες υπέγραψαν συνθήκη φιλίας. Οι σχέσεις με τη Ελλάδα ήταν ψυχρές, αλλά «εξομαλυμένες» (ως συνήθως!). Το 1925 τοποθετήθηκε ο πρώτος Τούρκος πρεσβευτής στην Αθήνα και το 1930 υπογράφηκε μια συνθήκη φιλίας μεταξύ των δύο λαών. Η Γαλλία έπαψε να είναι πλέον η πιο ευνοούμενη ξένη χώρα στην Τουρκία και απέσυρε το ενδιαφέρον της. Οι μουσουλμανικές χώρες κοιτούσαν με λοξό μάτι την Τουρκία που την κυβερνούσε ένας άνδρας που αντιστρατευόταν το παραδοσιακό ισλαμικό κατεστημένο. Οι Άραβες ιδιαίτερα, την κατηγορούσαν ότι είχε εμποδίσει την ανάπτυξή τους, από τότε που κατέλαβε τη καρδιά της Αραβίας το 1517 (δεν είχαν κι άδικο). Τα ονόματα του Χίτλερ και του Μουσολίνι άρχισαν να γίνονται γνωστά. Το αμερικανικό κραχ του ’29, έφτασε και εδώ και σε συνδυασμό με φτωχές σοδειές, προκάλεσαν την δυσφορία των αγροτών που ξέχασαν τις νίκες του Κεμάλ και κοίταζαν πώς να επιβιώσουν. Μήπως ο Θεός τους τιμωρούσε που ακολούθησαν τον «διάβολο» Κεμάλ; Οι παλιοί θρησκευτικοί δρόμοι ήταν μια παρηγοριά. Μια άλλη ήταν η ληστεία. Το φαινόμενο ξαναφούντωσε και απασχόλησε την Κυβέρνηση.

Οι Ευρωπαίοι άρχισαν να τον επικρίνουν για την επιμονή του στην ύπαρξη ενός μόνο κόμματος. Σκέφτηκε λοιπόν ότι ίσως τώρα να ήταν ωφέλιμο να υπάρχει και άλλο ένα κόμμα, αρκεί να…το έχει του χεριού του! (εδώ αρχίζουν τα απίστευτα!). Βρίσκει ένα παλιό του φίλο από την Μακεδονία, ο οποίος είχε διατελέσει και Πρωθυπουργός του, τον Φετχί και τον πείθει να ιδρύσει το Ελεύθερο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα (ΕΡΚ). Προκειμένου να δώσει και κύρος στο νέο «κόμμα», ζητάει από τον στενό του φίλο Νουρί, να γίνει Γενικός Γραμματέας! Μεταξύ των ιδρυτικών μελών ήταν και η…αδερφή του Μακμπουλέ. Κανείς δεν πίστευε το τι συνέβη όταν ο Φετχί πήγε στη Σμύρνη για να εκφωνήσει λόγο. 50.000 άνθρωποι αντί να τον γιουχάρουν όπως φοβόταν, τον επευφημούσαν, ζητώντας του να σώσει τον λαό!!! Σε κάθε λόγο του στις κοντινές πόλεις γινότανε το ίδιο και συγκεντρωμένοι ανέμιζαν τις πράσινες σημαίες του Ισλάμ και απαιτούσαν μεταξύ άλλων την επιστροφή του φεσιού και της αραβικής γραφής! Ο Φετχί βέβαια εξέφρασε την απογοήτευσή του απέναντι σε αυτή την συναισθηματική παλινδρόμηση, αλλά είχε γίνει ήδη σαφές ότι με τη υποστήριξή τους στο ΕΡΚ, ο λαός είχε εκφράσει μια βαθιά αντιπολιτευτική διάθεση στον Μουσταφά Κεμάλ.

Στις επόμενες, εθνικής κλίμακος εκλογές, συμμετείχε και το ΕΡΚ το οποίο πέτυχε μια μεγαλειώδη νίκη, που όμως είχε κηλιδωθεί από εκτεταμένη χρήση βίας και νοθείας. Η ειρωνεία είναι ότι το ΕΡΚ είχε κερδίσει στην Σαμψούντα, την πόλη–σύμβολο του Κεμάλ για τον αγώνα της ανεξαρτησίας! Ο Φερχί παίρνει τα πάνω του και το Νοέμβριο του ’30, εξαπολύει επίθεση εναντίον της κυβέρνησης του Ισμέτ μέσα στην Εθνοσυνέλευση, κατηγορώντας τους για τη βία και τη νοθεία. Παρόντος του μεγάλου προέδρου, η Βουλή καταψήφισε τον Φετχί με ψήφους 225-10! Ο Φετχί απρόθυμος πια να παίζει τον ρόλο του αχυράνθρωπου, διαλύει το κόμμα στις 17 Νοεμβρίου! Ο Μουσταφά μετά αυτά τα έντονα γεγονότα, συνειδητοποιεί ότι δεν πήγαιναν τα πάντα καλά στη χώρα. Αποφάσισε να ξαναβρεθεί κοντά στον λαό και να εγκαταλείψει το ένδοξο κουκούλι του και το περιβάλλον των συκοφαντών μέσα στο οποίο είχε βολευτεί και ξεκίνησε τρίμηνη περιοδεία (στην ουσία γυρνούσε στα σχολεία και συνέχιζε να τρομοκρατεί τους δασκάλους των οποίων οι μαθητές υστερούσαν στα της γλωσσικής μεταρρύθμισης!).

Την 23η Δεκεμβρίου 1930, ένα άσχημο γεγονός συνέβη στη Μενεμένη, η οποία βρίσκεται κοντά στη Σμύρνη. Εκεί υπήρχε ένας νεαρός αξιωματικός, που λεγόταν Μουσταφά Φεχμί Κουμπιλάι. Το όνομά του θύμιζε τον Κουμπλάι Χαν, τον μεγάλο Μογγόλο κατακτητή με τον οποίο ανά τους αιώνες οι Τούρκοι θεωρούν ότι έχουν δεσμούς. Αυτός ο μοντέρνος Κουμπλάι θεωρούσε τον εαυτό του αυτοδικαίως κατακτητή και ταυτιζόταν με τις ιδέες του Κεμάλ. Στις 23 Δεκεμβρίου κάποιοι άνδρες από το δερβίσικο τάγμα του Νακσί-Μπεντί (την ίδια ομάδα που είχε ξεκινήσει την Κουρδική εξέγερση του 1925), έφτασαν στην κεντρική πλατεία της Μενεμένης κατά τη διάρκεια της πρωινής προσευχής και άρχισαν να επιπλήττουν τους ανθρώπους που προσεύχονταν. Ένας από αυτή την ομάδα, ήταν και ο Σεΐχ Μεχμέτ που θεωρούσε τον εαυτό του…προφήτη. Οι δερβίσηδες θα ήταν και κάτω από την επήρεια ουσιών ή μεγάλης νηστείας. Ο Σεΐχ πήρε τη πράσινη σημαία από το τζαμί και ζήτησε από τους προσευχόμενους να τον ακολουθήσουν, απαιτώντας την επιστροφή στο φέσι, την αραβική γραφή και τον φερετζέ. Ήθελε την πτώση της άθεης δημοκρατίας. Εκείνη τη στιγμή έτυχε να περνάει από τη πλατεία ο Κουμπιλάι με μερικούς από τους άνδρες του και ενοχλημένος από τα «αντιγαζικά» τους θρησκευτικά αισθήματα, τους διέταξε να διαλυθούν. Αυτοί αρνήθηκαν και ο αξιωματικούς διέταξε να τους ρίξουν άσφαιρα πυρά. Βλέποντας οι φανατικοί ότι κανείς τους δεν σκοτώθηκε, άρχισαν να φωνάζουν δια του Σεΐχ ότι ήταν…άγιοι και κανείς δεν μπορεί να τους σκοτώσει. Η αναταραχή κλιμακώθηκε και η όλη σκηνή εξελίχθηκε σε μια δολοφονική τρέλα. Έπιασαν τον Κουμπιλάι και τον αποκεφάλισαν. Κρέμασαν το κεφάλι του στον ιστό της πράσινης σημαίας και άρχισαν να παρελαύνουν στην πόλη. Έφτασαν ενισχύσεις όμως οι οποίες σκότωσαν τον αρχηγό των δερβίσηδων και έκαναν εκτεταμένες συλλήψεις. Πολλοί καταδικάστηκαν και απαγχονίστηκαν. Όταν έμαθε τα νέα από τη Μενεμένη ο Κεμάλ, εξοργίστηκε. Διέταξε να καεί η πόλη και να ξαναχτιστεί! Το τάγμα δεν διαλύθηκε αλλά ο Μουσταφά χρησιμοποίησε τα γεγονότα της Μενεμένης προκειμένου να συσπειρώσει τη χώρα εναντίον του θρησκευτικού φανατισμού.

Παρακινημένη από τις ακάματες προσπάθειες του Μουσταφά να την μετατρέψει σε σύγχρονη πρωτεύουσα, η πόλη στις αρχές του ’30, ξεχείλιζε από δραστηριότητα. Σε κάποιους κύκλους ο χορός έγινε της μόδας. Όλο και περισσότερες γυναίκες παρευρίσκονταν στα γκαλά όπου η κύρια ατραξιόν ήταν ο Γαζής (Κεμάλ Ατατούρκ). Ο ίδιος έπαιρνε μεγάλη ευχαρίστηση και ικανοποίηση βλέποντας τους Τούρκους να χορεύουν και να υιοθετούν «πολιτισμένους» τρόπους. Είχε γίνει πια 50 ετών και απολάμβανε τα χρυσά του χρόνια. Πηγαίνοντας για το πρόβλημα των δοντιών του στον Εβραίο οδοντίατρό του Σάμι Γκούντσμπεργκ, έμαθε πολλά από αυτόν για τον χιτλερικό αντισημιτισμό και για τη δεινή θέση στην οποία είχαν βρεθεί οι Εβραίοι της Γερμανίας. Σκέφτηκε ότι θα ήταν προς όφελος της Τουρκίας να δώσει άσυλο σε προικισμένους Εβραίους που με τη σειρά τους θα βοηθούσαν στην ανάπτυξη της νέας Τουρκίας. Πράγματι, πολλοί Γερμανοεβραίοι και άλλοι κατατρεγμένοι από την τρέλα του Χίτλερ μετανάστευσαν στη δεκαετία του 1930 στην Τουρκία, μεταξύ αυτών επιστήμονες και καλλιτέχνες. Τεράστια οφέλη από την άφιξη Ευρωπαίων, είχαν και η αρχαιολογία και η ιατρική. Πολλοί όμως από αυτούς τους επιστήμονες απογοητεύτηκαν από την έλλειψη δυνατοτήτων και ευκαιριών στη Τουρκία και έφυγαν. Έμειναν βέβαια αρκετοί και στην αρχή της δεκαετίας του ’50, κάποια από τα τμήματα της ιατρικής σχολής στην Πόλη και την Άγκυρα, είχαν ακόμα επικεφαλής Γερμανοεβραίους καθηγητές.

Ένα άλλο προϊόν εισαγωγής της περιόδου εκείνης, ήταν και η φροϋδική θεωρία, την οποία εισήγαγε μια Γερμανίδα, η Ρουθ Βάιγκερτ. Η ίδια δεν ήταν Εβραία, ήταν όμως ο άνδρας της Οσκαρ Βάιγκερτ. Ο ίδιος, ήταν αντιπρόσωπος της Γερμανίας στο γραφείο της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας που έδρευε στη Γενεύη. Ο ρόλος του στην Τουρκία ήταν να βγάλει την εργασία από το φεουδαρχικό καθεστώς που βρισκόταν. Έφερε μαζί του ιδέες όπως το οκτάωρο, οι διακοπές των εργαζόμενων, οι αποζημιώσεις για τα εργατικά ατυχήματα, η ασφάλιση. Η Βάιγκερτ έκανε μια ενδιαφέρουσα ανάλυση για το θέμα του φερετζέ. Χωρίς τους φερετζέδες (έλεγε), οι οποίοι τους έδιναν μια ιδιότυπη μορφή ασφάλειας, οι γυναίκες αισθάνθηκαν ένα ιδιαίτερο άγχος από το γεγονός ότι τώρα ήταν «εκτεθειμένες». Ο Μουσταφά Κεμάλ θα πρέπει να είχε διαισθανθεί τη μεγάλη δύναμη που έχει μια γυναίκα που είναι καλυμμένη (και επομένως μυστηριώδης) και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ένας από τους ψυχολογικούς λόγους που ήθελε την απελευθέρωση των γυναικών, ήταν η ασυνείδητή του ανάγκη να στερήσει τη μητέρα του και όλες τις γυναίκες από τη δύναμή τους. Η αναλύτρια, έκανε επίσης την παρατήρηση ότι η αυτοκτονία δεν ήταν ποτέ τόσο συνήθης μεταξύ των γυναικών της Τουρκίας, όσο στη δεκαετία του ’30. Ο δρ. Ιτσεντίν, ένας Τούρκος γιατρός, μετέφρασε τα σημαντικότερα έργα του Φρόυντ στα τουρκικά. Έτσι, μαζί με το γιο-γιο, το ταγκό και το τσάρλεστον, μπήκε και η φροϋδική θεωρία στο ρεύμα των δυτικών ιδεών και πραγμάτων που θα είχαν μεγάλες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη νέα Τουρκία.

Εκείνη επίσης την εποχή, ο Κεμάλ Ατατούρκ εργαζόταν πυρετωδώς προκειμένου να εδραιώσει ένα είδος δικής του επιστημονικής θεωρίας, ένα μεγάλο μέρος της οποίας θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ψευδοεπιστήμη (προσφιλές άθλημα και σήμερα στην Τουρκία, βλέπε τις θεωρίες περί καταγωγής, την οικειοποίηση του Ομήρου κ.ά.). Προσπαθούσε λοιπόν ο Κεμάλ να βρει μια θεωρία που θα έκανε τους συμπατριώτες του να νοιώθουν περήφανοι. Η περιφρόνηση που είχε δει ότι είχαν οι Ευρωπαίοι προς τους Τούρκους, ήταν σίγουρα ένα κίνητρο που τον ωθούσε να δράσει, όπως επίσης ήταν και ένα «υβριστικό απόσπασμα» από ένα γαλλικό βιβλίο γεωγραφίας που δείξανε στον Κεμάλ και στο οποίο φυσικά υπήρχε ο ισχυρισμός ότι οι Τούρκοι ανήκουν στην κίτρινη φυλή. Είχε καταλήξει λοιπόν σε δύο συλλήψεις: Η πρώτη ήταν η θεωρία της …«ηλιακής γλώσσας» και η δεύτερη, η θέση για την εθνική ιστορία. Στη σύλληψη της ηλιακής θεωρίας, είχε επηρεαστεί από έναν Βιεννέζο φιλόλογο ο οποίος υποστήριζε ότι οι πρώτοι ήχοι που εξέφερε ο πρωτόγονος άνθρωπος, είχαν προκληθεί από το δέος που είχε αισθανθεί απέναντι στον ήλιο. Έτσι λοιπόν ο Γαζής άρχισε να υποστηρίζει ότι τα αποκαθαρμένα τουρκικά, απαλλαγμένα από τις αραβικές και περσικές επιρροές, ήταν η πρώτη γλώσσα του αρχέγονου ανθρώπινου είδους! Έτσι τα τουρκικά ήταν ο πατέρας και η μητέρα όλων των άλλων γλωσσών! Στενά συνδεδεμένη με τη θεωρία της ηλιακής γλώσσας, ήταν και η σύλληψή του για την εθνική ιστορία. Ο βασικός ισχυρισμός του ήταν ότι, αφού όλοι οι άνθρωποι ξεκίνησαν ως Τούρκοι, όλα κατά βάση τα ανθρώπινα επιτεύγματα ήταν τουρκικά. Ο Βολκάν καταλήγει φυσικά ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα μύθο για τη δημιουργία του κόσμου, στενά συνδεδεμένο με τη μεγαλομανία του Κεμάλ Ατατούρκ. Αφού γέλασε και το παρδαλό κατσίκι με τις θεωρίες του, τελικά τις εγκατέλειψε.

Η ζωή για τον Κεμάλ Ατατούρκ είχε οργανωθεί γύρω από ένα είδος ρουτίνας, σηκωνόταν συνήθως μεταξύ 2 και 4 μετά το μεσημέρι. Έπινε τον πρώτο του τουρκικό καφέ, φορώντας τη ρόμπα του. Ξυριζόταν, έκανε ένα μπάνιο, μασάζ και έπαιρνε το πρωινό του. Στη συνέχεια εργαζόταν στο γραφείο του πάνω σε πολιτικά ή πολιτιστικά ζητήματα. Διάβαζε πολύ, υπογραμμίζοντας με ένα μολύβι ότι θεωρούσε σημαντικό. Μην έχοντας πανεπιστημιακή εκπαίδευση, το διάβασμά του δεν ήταν πειθαρχημένο και συστηματικό. Η σχολαστικότητά του ήταν εμφανής και στον τρόπο που είχε στυλιζάρει τις συναντήσεις στα περίφημα δείπνα του. Οι προσκεκλημένοι έμπαιναν κατ’ αρχήν στο δωμάτιο του μπιλιάρδου. Το μπιλιάρδο ήταν από τα αγαπημένα του παιχνίδια. Δεν εμφανιζόταν παρά μόνο όταν οι προσκεκλημένοι του είχαν ήδη πιεί τα πρώτα ποτά. Το ποτό που συνήθως σερβίριζαν ήταν το ρακί, συνοδευόμενο από μεζέδες, στραγάλια, ελιές, χούμους και φέτα. Έπιναν ρακί για μια ώρα τουλάχιστον πριν σερβιριστεί το δείπνο που ήταν απλά πιάτα. Ήταν ένας άνθρωπος «της νύχτας». Οι αντοχές του στο ποτό και το ξενύχτι ξεπερνούσαν τους πάντες. Έπινε πάνω από ένα λίτρο ρακί κάθε νύχτα! Αυτό είχε φυσικά συνέπειες, όσο κι αν ήλεγχε τον τρόπο που έπινε. Κάποιες από τις συμπεριφορές του στο τραπέζι, δείχνουν προς τη κατεύθυνση της τοξίκωσης (αλκοολισμού) και παλινδρόμησης. Δεν του άρεσε να υπάρχουν μεθυσμένοι στο τραπέζι ή να συμπεριφέρονται ανόητα εξ’ αιτίας του ποτού, όμως του άρεσε να αστειεύεται και να κοροϊδεύει όσο δεν ήταν ο ίδιος στόχος. Η ανοχή του στα αρνητικά γι’ αυτόν σχόλια, ήταν πολύ περιορισμένη. Πολλές φορές έπιανε και με την παρέα του το τραγούδι. Τραγουδούσε τραγούδια από την παιδική του ηλικία στη Μακεδονία.

Ο χαρακτήρας του ήταν τέτοιος που είχε την τάση να περιφρονεί τους αδύναμους. Ταυτόχρονα όμως, αισθανόταν υποχρεωμένος να σέβεται τα σύνορα πέρα από τα οποία δεν μπορούσε να επεκτείνει τη δύναμή του σε βάρος άλλων ανθρώπων. Δεν δίστασε ποτέ σε κάθε ευκαιρία, να προχωρήσει όσο μακρύτερα μπορούσε, έλεγχε όμως την πραγματικότητα και σταματούσε όταν έπρεπε. Αυτό ήταν που τον διέκρινε από ένα σύγχρονό του όπως ο Χίτλερ, ο οποίος δεν ήξερε που να σταματήσει τις προσπάθειές του να αποκαθάρει τη χώρα του. Δεν υπήρξε ποτέ κήρυκας των παντουρανικών ιδεωδών, τα οποία καλούσαν για ένωση τους απανταχού της γης Τούρκους. Σαν αρχή του είχε το «Ειρήνη στο σπίτι, ειρήνη και έξω απ’ αυτό». Ήταν η περίοδος που αισθανόταν ότι είχε γίνει ο εξιδανικευμένος πατέρας. Είχε έτσι καταφέρει να ολοκληρώσει όχι μόνο τον αποχωρισμό από την μητέρα του, αλλά και να πετύχει τον οιδιπόδειο θρίαμβο. Αυτά τον οδήγησαν το 1934 να αλλάξει και πάλι το όνομά του. Μέχρι εκείνη τη χρονιά, οι Τούρκοι δεν είχαν επώνυμα. Αυτή η ανατολίτικη παράδοση, που μερικές φορές δημιουργούσε δυσκολίες να διακριθεί ο ένας Μουσταφά ή Μεχμέτ από έναν άλλον, είχε οδηγήσει σε σύγχυση. Ακολουθώντας το δυτικό στυλ, ο Μουσταφά αποφάσισε οι Τούρκοι να αποκτήσουν επώνυμο. Ταυτόχρονα, θα έπρεπε να πάψουν να χρησιμοποιούνται τίτλοι όπως πασάς, ή γαζής ή εφέντης ή ονόματα που δείχνανε ευγενή καταγωγή. Οι άνδρες θα έπρεπε να προσφωνούνται ως Bay («Κύριος») και οι γυναίκες, παντρεμένες ή όχι, ως Bayan («Κυρία»). Ο νόμος ψηφίστηκε και στις 24 Νοεμβρίου 1934 ψηφίστηκε άλλος ένας ειδικός νόμος που έδινε στον Γαζή Μουσταφά Κεμάλ το επίθετο Ατατούρκ που σημαίνει «πατέρας Τούρκος». Στην αδερφή του δόθηκε το όνομα Αταντάν που σημαίνει «συγγενής του πατέρα». Ο Ατατούρκ έδωσε στον Ισμέτ το επίθετο Ινονού, σε ανάμνηση της νίκης του στις μάχες του Ινονού. Αργότερα σκέφτηκε να αλλάξει και το όνομά του από Κεμάλ σε Καμάλ (ίσως γεννώντας το εαυτό του με τον ίδιο τρόπο που «διάλεξε» σαν ημερομηνία γέννησής του την 19η Μαΐου) Υπάρχει μια επιγραφή στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών στην Άγκυρα που τον ονομάζει Καμάλ. Και ο ίδιος είχε τυπώσει μια κάρτα με αυτό το όνομα. Το Κεμάλ ήταν αραβικής καταγωγής και ένα «καθαρός» Τούρκος δεν ταίριαζε να το έχει. Τελικά όμως κράτησε το Κεμάλ Ατατούρκ.

Από τις συνεντεύξεις του Βολκάν, βγαίνει ότι Κεμάλ είχε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις νέες γυναίκες και ότι συχνά προσπαθούσε να κάνει προξενιά. Αργότερα βρήκε συζύγους και για μερικές από τις υιοθετημένες του κόρες. Όμως δεν μπορούσε να ανεχθεί από τους άλλους να του υποδεικνύουν γυναίκες που υποτίθεται ότι θα έπρεπε να προσέξει, όπως επίσης δεν του άρεσαν και οι γυναίκες με προκλητικό μακιγιάζ. Η προσωπικότητά του ήταν τέτοια, που ήθελε ο ίδιος να έχει την πρωτοβουλία. Μια φορά σε ένα χορό στην Πόλη, ένας μεσήλικας προσπάθησε να αποκτήσει την εύνοιά του, πλασάροντας του ανοιχτά μια γυναίκα! Ο μεσήλιξ δεν ήξερε ότι μπορεί μεν ο Κεμάλ στις παρέες του να μην ήταν και τόσο διακριτικός, η δημόσια όμως αυτή συμπεριφορά, τον εξόργισε. Τα έβαλε θυμωμένος με το μακιγιάζ της νεαρής κοπέλας και στη συνέχεια αποφάσισε να τη υποβάλλει σε μία από τις περίφημες «εξετάσεις» του, απαιτώντας από αυτή μπροστά σε όλους τους παρευρισκόμενους να του πει τα ονόματα των καλλυντικών που υπήρχαν στα μάγουλά της και τα χείλη της. Η καημένη η κοπέλα λιποθύμησε και ο Κεμάλ την έδιωξε μαζί με τον νταβά της!

Ως ανύπαντρος στα πενήντα του ο Κεμάλ, είχε μια τρομακτική φήμη για την επιθετική σεξουαλική του ρώμη. Είναι δύσκολο κανείς να ξέρει που τελειώνει η πραγματικότητα και που αρχίζει ο μύθος, ένα όμως πράγμα είναι σίγουρο: Είχε στενές σχέσεις με πολλές γυναίκες. Παρόλα αυτά, η περίφημη απάντησή του στο ερώτημα «τι ήταν αυτό που του άρεσε περισσότερο στις γυναίκες» -«η διαθεσιμότητα»- δεν λέει τα πάντα για την περίπλοκη σχέση που είχε μαζί τους. Μια από αυτές, η Αντιλέ, σχολιάζοντας το φυσικό μαγνητισμό του Κεμάλ, έλεγε, ότι μπορούσε να αισθανθεί κανείς την παρουσία του ακόμα και στο διπλανό δωμάτιο και ότι όταν τον συναντούσε κανείς, προκαλούσε τέτοιο δέος που δεν μπορούσε να τον κοιτάξει καταπρόσωπο. Ο πατέρας της ήταν τακτικός συνδαιτυμόνας στα τραπέζια του Κεμάλ. Θεωρούσε ότι αυτές οι συγκεντρώσεις από τις 8 έως τις 12, ήταν πολύ ακαδημαϊκές, αλλά μετά τις 12 έπιναν πολύ, παλινδρομούσαν και η συμπεριφορά τους ήταν τέτοια, που ένας οικογενειάρχης θα την έβρισκε αποκρουστική τόσο σαν πραγματικότητα όσο και σαν φαντασίωση. Ήταν επίσης πεπεισμένος ότι ο Κεμάλ ήταν ένας γυναικάς. Έτσι όταν ο Κεμάλ έστειλε πρόσκληση στην κόρη του να τον επισκεφτεί, τον…ζώσανε τα φίδια! Τελικά η οικογένεια αποφάσισε να την αφήσει να πάει (ας κάνανε κι αλλιώς!). Ένα απόγευμα λοιπόν στις 4:30 οδηγήθηκε στο γραφείο του, δίπλα από την κρεβατοκάμαρα, πράγμα που την φόρτωσε…άγχος. Ο Κεμάλ Ατατούρκ τελικά εμφανίστηκε με μια ρόμπα και ανακατωμένα μαλλιά που έδειχναν ότι μόλις είχε ξυπνήσει. Ζήτησε συγνώμη για την εμφάνισή του, την ρώτησε την ηλικία της και τις έκανε τις συνηθισμένες ερωτήσεις που κάνει ένας άνδρας σε ένα νεαρό κορίτσι (ήταν 17 ετών). Τελικά «οι ανησυχίες μου ήταν αβάσιμες» ομολόγησε στη συνέντευξή της, μεγάλη γυναίκα πια. Οι αναμνήσεις της αυτές δείχνουν πόσο μπερδεμένη ήταν η πραγματικότητα με τον μύθο στον τρόπο που έβλεπε ο απλός κόσμος την ιδιωτική ζωή του Κεμάλ. Πάντως, ένα βράδυ σε ένα δείπνο στο Ντολμά-Μπαξέ, που η συζήτηση εστιάστηκε γύρω από τη σεξουαλική του ρώμη, έδωσε εντολή στους καλεσμένους του, τις πρώτες πρωινές ώρες, να συγκεντρωθούν στο σπίτι της Μαντάμ Κατρίνα, της ματρόνας ενός μπουρδέλου, για να πάρουν τη διαβεβαίωση από τη ηλικιωμένη «μαντάμ», ότι ο Ατατούρκ ήταν ο «ζωηρότερος» από τους πελάτες της!

Παρά την επιμονή του Ατατούρκ να μάθουν και να αγαπήσουν οι Τούρκοι την ευρωπαϊκή μουσική, και παρά τον πρόσκαιρο εξοβελισμό της τουρκικής μουσικής από το ραδιόφωνο, στον ίδιον εξακολουθούσε να αρέσει η τουρκική μουσική, να τραγουδάει τουρκικά τραγούδια και να χορεύει ακούγοντάς τα. Μια από τις δημοφιλέστερες τραγουδίστριες της εποχής εκείνης ήταν και η Σαφιγιέ Αϊλά. Μαζί με έναν άλλο διάσημο της εποχής τραγουδιστή, τον Μουνίρ Νουρεντίν, βρίσκονταν συχνά καλεσμένοι στα προεδρικά δείπνα προκειμένου να τον διασκεδάσουν. Επειδή όμως η φωνή της Σεφιγιέ ήταν πολύ πιο όμορφη από την…όψη της, λέγεται ότι μερικές φορές ο Ατατούρκ, απαιτούσε από αυτή όταν τραγουδούσε, να στέκεται σε μια…σκοτεινή γωνιά! Την αναποδιά όμως ο Ατατούρκ την έζησε με τον Μουνίρ Νουρεντίν. Ένα βράδυ ο Μουνίρ τραγουδούσε σε μια γιορτή. Ο Κεμάλ τον συνόδευε χαλώντας του έτσι την επαγγελματική ερμηνεία. Όταν οι ανοχές του τραγουδιστή εξαντλήθηκαν, ζήτησε από τον Ατατούρκ να σταματήσει να τραγουδάει! Του Ατατούρκ του πατήσανε τον κάλο. Δεν είπε τίποτα, αλλά μετά το περιστατικό και ενώ βρισκόταν σε ένα τρένο, ζήτησε από τον σερβιτόρο να του βάλει μουσική στο γραμμόφωνο. Αυτός του έβαλε ένα δίσκο του Νουρεντίν, τον οποίο μόλις άκουσε ο Ατατούρκ, έβαλε τις φωνές και ζήτησε να τον αλλάξουν. Ο σερβιτόρος που φυσικά δεν ήξερε τι είχε προηγηθεί με τον τραγουδιστή, του έβαλε έναν άλλο δίσκο του Νουρεντίν πάλι! Εξοργισμένος ο Ατατούρκ, ανάγκασε τον σερβιτόρο να πετάξει όλους τους δίσκους από το παράθυρο! Έχει όμως και συνέχεια η ιστορία: Μια μέρα σε μια δεξίωση σε ένα ξενοδοχείο της Προύσας, ήταν προσκεκλημένος και ο τραγουδιστής. Όταν έφτασε ο Ατατούρκ, όλοι έπιναν ρακί. Βγάζει ένα πιστόλι λοιπόν από την πίσω τσέπη ο Ατατούρκ και υποχρέωσε τον τραγουδιστή να βάλει το ποτήρι με το ρακί πάνω στο κεφάλι του. Όταν ο τραγουδιστής υπάκουσε, ο Ατατούρκ σκόπευσε το ποτήρι ως ένας άλλος Γουλιέλμος Τέλλος! Όλοι θεώρησαν ότι αστειευόταν, αλλά αυτός τραβώντας το όπλο ελαφρά την τελευταία στιγμή, πυροβόλησε τον τοίχο. Μετά τον πυροβολισμό, ο Νουρεντίν ύψωσε το ποτήρι του, ήπιε το ρακί μέχρι τελευταίας σταγόνας και υποκλίθηκε στον Κεμάλ. Ανταποκρινόμενος ο Ατατούρκ του είπε: «Απέδειξες ότι το κουράγιο σου είναι τόσο μεγάλο, όσο και η φωνή σου». Όταν είχε αντιταχθεί στον Κεμάλ, ο Νουρεντίν, ήταν ένα «κακό» αντικείμενο. Τώρα που τον «έγλειψε» με μια θεατρική υπόκλιση, έγινε αποδεκτός. Στη συνέχεια του αφιέρωσε το τραγούδι με τίτλο «Τα υπέροχα μάτια σου». Ο Ατατούρκ απέφυγε να τραγουδήσει μαζί του.

Η αλαζονεία του Κεμάλ μεγαλώνει. Στην 10η επέτειο ίδρυσης της Τουρκικής «δημοκρατίας», σε μια γιορτή στο ξενοδοχείο Παλάς στην Άγκυρα, ο ήρωας στάθηκε πάνω σε μια καρέκλα στη μέση της αίθουσας του χορού και κάλεσε τους παρευρισκόμενους να του θέσουν ερωτήματα. Ήταν σίγουρος ότι θα ήξερε όλες τις απαντήσεις και θα αποδεικνυόταν τέλειος (Κεμάλ) απέναντι σε εκείνους που θα ήταν οι «δάσκαλοι» και οι εξεταστές του.

Προκειμένου να πάρει όνομα το όραμά του για το μέλλον της Τουρκίας, επινοήθηκε ο όρος Κεμαλισμός. Το δόγμα του Κεμαλισμού συνοψίστηκε σε 6 ιδεολογικές αρχές, τις οποίες ο ίδιος εξήγγειλε σε ένα μανιφέστο που είδε το φως της δημοσιότητας στις 20 Απριλίου 1931. Έτσι, εκεί δηλώνεται ότι το κόμμα είναι Ρεπουμπλικανικό, Εθνικιστικό, Λαϊκό, Κρατιστικό, Κοσμικό και Επαναστατικό. Πάντως ο Ατατούρκ ήθελε για τη χώρα του την εικόνα της «εύθυμης χήρας», η οποία ζει μέσα σε ένα ειρηνικό περιβάλλον: Αυτό θα ήταν η αντιστροφή της φορτωμένης με άγχος ατμόσφαιρας της παιδικής του ηλικίας. Αν και ήταν Μακεδόνας και στην καρδιά του και σε όλη του τη ζωή έμεινε ένας Μακεδόνας που νοσταλγούσε πάντα τη Θεσσαλονίκη, δεν μίλησε ποτέ δημόσια για την όποια επιθυμία να ξαναφέρει τη Θεσσαλονίκη μέσα στα τουρκικά σύνορα. Ήθελε ειρήνη στα Βαλκάνια. Από τότε που τέλειωσε ο πόλεμος της ανεξαρτησίας, συμπεριφερόταν σα να μην είχε αισθήματα εχθρότητας για τους Έλληνες. Φυσικά οι περισσότεροι Τούρκοι δεν μπορούσαν να ξεχάσουν τόσο επιτυχώς όσο ο Κεμάλ το κακό που είχαν υποστεί (άσχετα αν οι Έλληνες θεωρούν ότι αυτοί είχαν υπάρξει θύματα). Η πληθωρισμένη ιδέα που είχε για τον εαυτό του ο Κεμάλ, η οποία του επέτρεπε να αισθάνεται ικανός να αίρεται πάνω από οποιονδήποτε τραυματισμό, βοήθησε στα μεταπολεμικά χρόνια την προσέγγιση Ελλάδας και Τουρκίας. Τον Οκτώβριο του 1930 ο Βενιζέλος επισκέφτηκε την Τουρκία και εντυπωσιασμένος από ένα αριστοτεχνικά στημένο καλωσόρισμα και ενθουσιασμένος με τον Ατατούρκ, έφτασε στο σημείο να προτείνει κάποια μορφή ένωσης των δύο χωρών, στην καλύτερη περίπτωση δηλαδή, μια ανεφάρμοστη φαντασίωση. Τον Οκτώβριο του 1931 ο Ισμέτ Ινονού πήγε στην Αθήνα σε ανταπόδοση της επίσκεψης του Έλληνα πρωθυπουργού.

Ενώ ο Ατατούρκ, αντιπαθούσε τον Μουσολίνι, τον έβλεπε σαν μια καρικατούρα στρατιώτη και προέβλεπε ότι μια μέρα θα τον κρεμούσε ο λαός του, οι αντιδράσεις του απέναντι στο πρόσωπο του Χίτλερ δεν ήταν τόσο έντονες… Όμως η αποστολή του Ατατούρκ (κατά τους συγγραφείς πάντα…) ήταν να καταπραΰνει το πένθος και όχι να το προκαλεί και σε αντίθεση με τον Χίτλερ, ο Ατατούρκ είχε τη δυνατότητα να περιορίζει τις επιθετικές του παρορμήσεις. Μετά την ανάγνωση του Mein Kampf («Ο Αγών μου»), ο Κεμάλ χαρακτήρισε τον Χίτλερ «ασήμαντο τενεκέ» και φάνηκε να τρομάζει με την «τρέλα των σκέψεών του». Τον Στάλιν τον έβλεπε με ρεαλιστικότερο τρόπο. Για τους κομμουνιστές, αφού τους «χρησιμοποίησε» στον αγώνα του για να τον βοηθήσουν, παρέμεινε εχθρός τους: «Ο κομμουνισμός θα πρέπει να συντρίβεται όπου συναντιέται», είχε δηλώσει!

Όμως η κίρρωση από το αλκοόλ, προχωρούσε αδίστακτη… Το 1938, ο γιατρός του είχε απαγορέψει την κατανάλωσή του. Το μυαλό του όμως συνέχιζε να σκέφτεται με ασυνήθιστη διεισδυτικότητα. Προέβλεπε ότι 70 εκατομμύρια Γερμανοί, θα προετοίμαζαν έναν στρατό ικανό να κατακτήσει όλη την Ευρώπη εκτός από τη Βρετανία και τη Ρωσία και ότι ο πόλεμος κατά πάσα πιθανότητα θα γινόταν μεταξύ 1940 και ’45. Μια πρόβλεψή του επίσης ήταν ότι σε ένα τέτοιο πόλεμο, η Γαλλία θα έχανε.

Η ζωή του έφτανε τώρα στο τέλος της και το κέντρο του κόσμου του ήταν η μικρή Ουλκού. Έπαιζε μαζί της όλη την ώρα. Η Ουλκού ήταν η κόρη μιας γυναίκας που ήταν υπηρέτρια της μάνας του της Ζουμπέιντε. «Τα παιδιά, είναι η προέκτασή μας στο μέλλον» έλεγε (ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί πάντως, ότι οι συγγραφείς, γράφουν επί λέξει τα εξής: «Δυστυχώς οι παιδαγωγικές του πρακτικές, είχαν δυσμενή επίπτωση πάνω της. Όταν μεγάλωσε, έκανε 3 γάμους: με έναν αξιωματικό, με έναν Εβραίο και τέλος με έναν αγρότη»).

Όταν ο Ατατούρκ ξεκίνησε τον αγώνα της ανεξαρτησίας, υπέφερε ήδη, όπως προαναφέρθηκε, από τα νεφρά του και από κρίσεις ελονοσίας. Κατά καιρούς είχε υποχονδριακές κρίσεις αλλά και καταθλιπτικές. Από το 1919 ως το 1923 τον παρακολουθούσε ο στρατιωτικός ιατρός Ρεφίκ που τον έκανε τελικά υπουργό Υγείας. Μετά το 1923, κύριος γιατρός του ήταν ένας Νεσέτ Ομέρ Ιρντέλπ. Ο θάνατός του, το Νοέμβριο του 1938 ήταν αποτέλεσμα κίρρωσης του ήπατος. Τα συμπτώματα από το ήπαρ, είχαν αρχίσει να εμφανίζονται από το 1936. Φυσικά η σεξουαλική του ικανότητα είχε χαθεί μαζί με την ηλικία και το πολύ πιοτό. Λέγεται ότι, παρά το ότι εξακολουθούσε να περιτριγυρίζει τις γυναίκες, οι συναντήσεις του με αυτές που συναινούσαν σε μία κατ’ ιδίαν συνάντηση, συχνά δεν ήταν παρά ένα τελετουργικό κατά τη διάρκεια του οποίου τις έπλενε και μετά από το οποίο κοιμόταν! Ο Βολκάν το βλέπει αυτό σαν μια σύνδεση μεταξύ του τελετουργικού του λουτρού και του πάθους του για την κάθαρση της χώρας/των γυναικών από την «κακότητά» τους. Άλλες απόψεις λένε ότι η μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ από τον Ατατούρκ, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, ήταν μια ένδειξη αυτοκτονικής πρόθεσης. Τα τελευταία χρόνια επίσης (πιθανώς λόγω του αλκοόλ) είχε αρχίσει τις κόντρες με τον πιστό του Ισμέτ Ινονού. Ο Ισμέτ μην αντέχοντάς τον άλλο του είπε κάποτε που τον πρόσβαλλε δημόσια: «Ξέρω ότι όταν ο Σάχης του Ιράν είναι θυμωμένος, δέρνει το υπουργό του. Σαν αυτόν θέλεις να γίνεις;» . Τον Οκτώβριο του 1937 ο Ισμέτ παραιτήθηκε. Αντίθετα, «ξαναβρήκε» τον παλιό του φίλο Αλί Φουάτ ο οποίος κατά βάθος του είχε μείνει πιστός. Ο Ατατούρκ, ένοιωθε όλο και περισσότερο κουρασμένος και αδύναμος. Ήταν χλωμός, είχε κεφαλαλγίες και ήταν ευερέθιστος. Υπέφερε από κνησμό, ρινορραγίες και ήταν ικτερικός. Στις 5 Σεπτεμβρίου 1938 κλήθηκε ένας συμβολαιογράφος για την υπογραφή της διαθήκης του. Η κατάστασή του χειροτέρεψε, εμφάνισε ασκήτη (υγρό στην κοιλιά) και άρχισαν να του κάνουν παρακεντήσεις, αλλά μάταια.

Πέθανε την 10η Νοεμβρίου του 1938 σε ηλικία μόλις 57 ετών…

Πηγή: skinious.blogspot.com (από το βιβλίο «Ατατούρκ – Μια ψυχοβιογραφία»)

Σχετικά θέματα:

• Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 – «Η Σμύρνη μάνα καίγεται»
• Ο ξεριζωμός και η γενοκτονία των Ποντίων
• Κρήτες ιεράρχες και τουρκική υπηκοότητα· Εκκλησία και έθνος
• Ο αφελληνισμός της παιδείας «στου Κεμάλ το σπίτι»
• Ίμβρος και Τένεδος – Απλά μαθήματα καταπάτησης ανθρώπινων δικαιωμάτων
• Το νούμερο 31328 (Ηλίας Βενέζης)
• Πως λέγεται στα τούρκικα…
• Η κάθοδος του «Σισμίκ 1» προς το Αιγαίο κι ο παρ’ ολίγον ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1987
• Γελοιογραφία – Υπερήφανη εξωτερική πολιτική
• Η θεωρία του πολέμου, ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία

Απ’ όλους τους ιστορικούς αναφέρεται ως «γιος της καλογριάς» Ζωής Διμισκή (ανιψιά του περίφημου κλεφταρματολού της Άρτας Γώγου Μπακόλα και χήρα του Γιαννάκη Μαυροματιανού που πέθανε νωρίς), που γεννήθηκε το 1782 εντός σπηλαίου κοντά στο χωριό Μαυρομμάτι Καρδίτσας. Για κάποιους, πατέρας του ήταν ο κλεφταρματωλός του Βάλτου Δημήτρης Ίσκος (Φωτιάδης) ή Καραΐσκος (Περραιβός, Γαζής, Βλαχογιάννης), για κάποιους άλλους ο κλέφτης Αραπόγιαννος, ενώ για κάποιους άλλους παραμένει μυστήριο. Υπάρχει όμως και μία σημαντική μαρτυρία του υπαρχηγού του Ναπολέοντος Ζέρβα και του ΕΔΕΣ Μιχάλη Μυριδάκη που θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπ’ όψιν για την πατρική του καταγωγή. Στο βιβλίο του «Η Εθνική Αντίσταση ΕΔΕΣ-ΕΘΕΑ 1941-44 τόμος Α΄», αναφέρει ότι όταν βρισκόταν στο χωριό Σκουληκαριά της Ηπείρου πολεμώντας τους Ιταλούς, συνομιλούσε με κατοίκους του χωριού.

Ένας απ’ αυτούς του είπε για την καταγωγή του Καραϊσκάκη:
«Εγνώριζα ότι ο Καραϊσκάκης καταγόταν απ’ την Σκουληκαριά αλλά μου έκανε εντύπωση, όταν μου είπαν, ότι πρώτα είχε αρχίσει αυτός τον εθνικό αγώνα απ’ τον Αη Λια. Όταν δε, ερώτησα αυτόν πως το γνωρίζει αυτός μου απήντησε, ότι απ’ τις ιστορίες παλαιοτέρων συγχωριανών του και από ένα μικρό βιβλίο που είχαν εκδώσει το 1843 δώδεκα δημογέροντες της Σκουληκαριάς, δηλαδή δεκαοκτώ έτη μετά απ’ τον θάνατό του, σχετικά με τον τρόπο που εγεννήθη απ’ τους γονείς του και την ιστορία των πρώτων χρόνων της ζωής του.

Μετά από οκτώ έτη ξαναγύρισε στην περιοχή του τόπου της γεννήσεώς της. Εγκαταστάθηκε σαν Ζωή πάλι στο χωριό Δούνιτσα του Βάλτου γειτονικό χωριό της Σκουληκαριάς. Εκεί δούλευε και είχε μαζί της τον γιο της Γεώργιο στο αρχοντικό του Δημητρίου Ίσκου, που σαν τραυματία τον είχε περιποιηθεί στο μοναστήρι τ’ Αη Γιώργη της Καρδίτσας. Επειδή το παιδί δούλευε σαν παραγιός του Ίσκου και είχε πολύ μαύρο δέρμα, τα παιδιά της Δούνιτσας τον φώναζαν Καρά (από την τουρκική λέξη kara=μαύρος, πολύ μελαχροινός) του Ίσκου. Λόγω του ότι το μυστικό είχε μαθευτεί οι κλέφτες αδελφοί της Διαμάντως σκότωσαν τον σπιούνο Νικόλαο Πλακιά μέσα στον συνοικισμό Γιαννιώτη, όταν αυτός οδηγούσε τούρκικο ασκέρι εναντίον τους».

Επομένως σύμφωνα με αυτή την μαρτυρία ο Καραϊσκάκης, ούτε γιος καλόγριας υπήρξε, όπως αρέσκεται να προσφωνείται απ’ την «επίσημη ιστορία» μας, ούτε πατέρα είχε τον Ίσκο ή τον Αραπόγιαννο. Οι πρώτοι βιογράφοι του, Γεώργιος Γαζής, Δημ. Αινιάν και Κων/νος Παπαρρηγόπουλος ομολογούν και γράφουν, πως ο Καραϊσκάκης είναι Αρτινός και γεννήθηκε στη Σκουληκαριά. Οι αγωνιστές του ’21 Νικόλαος Κασομούλης και Λάμπρος Κουτσονίκας γράφουν, ότι «Ο Καραϊσκάκης κατήγετο από το Ραδοβύζι» εννοώντας, βέβαια, τη Σκουληκαριά. Οι ξένοι Ιστορικοί Φ. Πουκεβίλ. Μ. Μπαρθόλντι και ο Αύγουστος Φάμπρ γράφουν πως ο Καραϊσκάκης είναι Αρτινός και γεννήθηκε στη Σκουληκαριά. Ο ίδιος δεν μίλησε ποτέ και σε κανέναν για τον πατέρα του, παρά αποκαλούσε τον εαυτό του περήφανα και σαρκαστικά μπάσταρδο ή μούλο.

Τα παιδικά χρόνια
Πέρασε πολύ δύσκολα παιδικά χρόνια, τρώγοντας «ξύλο και μπομπότα». Ντύνονταν με κουρέλια με ήλιο και με χιόνι. Ξυπόλητος όπως ήταν χειμώνα καλοκαίρι συνήθισε να περπατάει στις πέτρες και στα χιόνια στ’ αγκάθια και στις τσουκνίδες, ανέβαινε τα βουνά πιο γρήγορα από τα κατσίκια που φύλαγε, έγινε ένα με αυτά έμαθε τα κατατόπια και τα περάσματα σκαρφάλωνε μαζί τους εκεί που δεν πήγαινε άνθρωπος, γιατί μαζί τους αισθάνονταν καλύτερα πιο άνετα, έβλεπε τον κόσμο από μακριά. Σε ηλικία οκτώ ετών έχασε την μητέρα του τον μόνο άνθρωπο που του φέρονταν ανθρώπινα. Η ζωή του έγινε κόλαση. Οι ξένοι καταφρόνεσαν το παιδί περισσότερο από ποτέ και γύρευαν μ’ αδιάκοπη δούλεψη να τους πληρώνει το ξεροκόμματο που του έδιναν να φάει. Όταν τσακώνονταν με κάποιο άλλο παιδί μαζευόντουσαν όλοι μαζί, τον έδερναν και τον αποκαλούσαν μπάσταρδο και μούλο άσχετα αν είχε δίκιο η όχι. Ήταν φιλόνικος, βλάσφημος και βωμολόχος, χαρακτηριστικά που απέκτησε από αυτά τα δύσκολα παιδικά του χρόνια.

Όταν μεγάλωσε δεν ξέχασε την μιζέρια την φτώχεια και την αδικία που πέρασε στα παιδικά του χρόνια. Γι’ αυτό συμπονούσε τον αδύνατο και κατηγορούσε όσους του φέρνονταν άδικα. Συχνά, όταν πια μεγάλωσε έλεγε: «Όποιος γίνεται αφέντης χωρίς να γίνει δούλος, είναι μπάσταρδος αφέντης κι αλίμονο στο δούλο».

Η φτώχια, η μιζέρια κα η αδικία ήταν η μόνη του συντροφιά και έτσι κάποια στιγμή πηγαίνει στη Γράλιστα (Ελληνόπυργο). Εκεί έξω από το χωριό βρίσκει μια σπηλιά (σπηλιά του Λώλου) και κατασκηνώνει. Στη σπηλιά κοιμόταν πάνω στο χώμα και σκεπάζονταν με κλαριά και κουρέλια έκλεβε ότι χρειάζονταν για να μπορέσει να ζήσει. Ήταν τέτοια η ζωή του που μέχρι πριν μερικά χρόνια οι μανάδες όταν ήθελαν να μαλώσουν τα παιδιά τους έλεγαν: «Σαν τον Καραϊσκάκη θα καταντήσατε, βρε!».

Όταν πήγε στην Γράλιστα στην αρχή τα παιδιά του χωριού τον κυνήγησαν άγρια αλλά σιγά σιγά συνειδητοποίησαν ότι ο Καραϊσκάκης ήταν αρκετά έξυπνος και πιο γρήγορος, άρχισαν να τον κάνουν παρέα. Με τον καιρό το ταλαιπωρημένο από την ζωή αλλά πανέξυπνο παιδί κατάφερε να τους επιβληθεί, να γίνει αρχηγός τους και να φτιάξουν μια ψευτοσυμμορία. Στην αρχή η ομάδα του Καραϊσκάκη ξεκίνησε με πετροπόλεμο με τα παιδιά από τα διπλανά χωριά, έπειτα άρχισαν να κλέβουν φρούτα, αργότερα άρχισαν να κλέβουν κότες και αργότερα γίδια και πρόβατα. Οι κλεψιές μεγάλωναν συνέχεια και η φήμη ότι η συμμορία του Καραϊσκάκη έκλεβε ζώα και ότι έκανε τον καπετάνιο πέρασε τα σύνορα της Γράλιστας και η τοπική κοινωνία ζήτησε την βοήθεια της τουρκικής εξουσίας.

Κάποια στιγμή ένα τουρκικό απόσπασμα έφτασε στη Γράλιστα. Πέρασε από το δάσος της Αγίας Μαρίνας, με σκοπό να φθάσει στον Άη Θανάση να κυκλώσει το χωριό για να συλλάβει τον Καραϊσκάκη και τους συντρόφους του. Αλλά ο Καραϊσκάκης τους αντιλήφθηκε και βγήκε πιο μπροστά στον Άη Θανάση. Τους άφηνε να πλησιάσουν και έδωσε το πρώτο πολεμικό του πρόσταγμα: «Βαράτε παλικάρια!».

Τρεις τσοχαντζαραίοι σκοτώθηκαν και οι άλλοι το ‘βαλαν στα πόδια για να γλιτώσουν. Κατά τη ντόπια παράδοση ο Καραϊσκάκης ήταν τότε 18 χρονών. Μετά τη μάχη μάζεψαν τα τουφέκια και ότι άλλο είχαν οι σκοτωμένοι Τούρκοι, τους έκοψαν και τα κεφάλια και γύρισαν στο χωριό. Εκεί υποχρέωσαν το μοναδικό γύφτο (σιδηρουργό), να γδάρει τα τούρκικα κεφάλια και να τα γεμίσει με χόρτο για να τα στείλουν πίσω στον Πασά. Ο γύφτος από τον φόβο του τρελάθηκε.

Το δεύτερο κατόρθωμά του γίνηκε σε κάτι βαφτίσια (δεύτερη μέρα του Πάσχα) στη Γράλιστα (Ελληνόπυργο), όπου πήγανε να διασκεδάσουν. Άμυαλα ακόμα καθώς ήτανε, καταφρόνησαν τον κλέφτικο νόμο πως ποτέ δεν πρέπει να κονακιάζουν το βράδυ εκεί όπου περάσανε τη μέρα τους. Δώσανε οι τσασίδες (κατάσκοποι) είδηση στο ντερβέναγα και σε λίγο πλάκωσε η τουρκιά και περικύκλωσε το σπίτι (του Αηδόνη) όπου μένανε. Τότες για πρώτη φορά άστραψε το πολεμικό δαιμόνιο του Καραϊσκάκη.
- Πάρτε, λέει στ’ άλλα κλεφτόπουλα, ότι κάπες είναι κι’ άμα ανοίξω την πόρτα να τις πετάξετε όξω όλοι με μιας.

Όπως το ‘πε έγινε. Ακούνε οι Τούρκοι ν’ ανοίγει η πόρτα και μισοξεχωρίζουν μέσα στο σκοτάδι τις κάπες κι αδειάζουν πάνω τους με μιας όλα τους τα ντουφέκια. Ώσπου να τα ξαναγεμίσουν, ορμούν όξω τα κλεφτόπουλα και γίνονται άφαντα. Μα στον Καραϊσκάκη δεν έφτασε πως γλίτωσε. Ήθελε κιόλας να ξευτελίσει τον ντερβέναγα. Οδηγεί λοιπόν απ’ άλλον δρόμο τους συντρόφους του, πιάνει ένα ψήλωμα στις πλάτες των Τούρκων και τους ρίχνει από κει δυο-τρεις κοροϊδευτικές μπαταριές. Ο Καραϊσκάκης μετά από τα γεγονότα δεν μπορούσε πλέον να μείνει στη Γράλιστα. Ανέβηκε πιο ψηλά στ’ Άγραφα.

Με το Αλή Πασά και τον Κατσαντώνη
Ο Καραϊσκάκης γίνεται περισσότερο γνωστός μετά την ενηλικίωσή του. Νεαρός έπεσε στα χέρια του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, όπου και φυλακίσθηκε για παράνομες πράξεις, εκεί όμως έμαθε και κάποια γράμματα. Έτσι αρχικά υπηρέτησε στην αυλή του Αλή Πασά και τον ακολούθησε στην εκστρατεία του κατά του περίφημου Πασβάνογλου, του φίλου του Ρήγα Φεραίου. Στη εκστρατεία εκείνη ο Καραϊσκάκης αιχμαλωτίσθηκε από τις δυνάμεις του Πασβάνογλου και κρατήθηκε για κάποιο χρόνο. Στη συνέχεια επέστρεψε στην αυλή του Αλή Πασά.

Η πιο σκοτεινή περίοδος της ιστορίας του Καραϊσκάκη θεωρείται η παραμονή του στην αυλή του Αλή Πασά, μέχρι που λιποτάχτησε και πήγε στον Κατσαντώνη, όπως σημειώνει ο Γιάννης Βλαχογιάννης. Λέγεται πως όταν ο Αλή Πασάς ρώτησε κάποτε τον Καραϊσκάκη τι θα ήθελε να του προσφέρει, εκείνος του απάντησε: «Αν με γνωρίζεις άξιο για αφέντη, κάνε με αφέντη, αν για δούλο, κάνε με δούλο».

Κατά την πρώτη παραμονή του στην αυλή του Πασά παντρεύτηκε τη Γκόλφω από την οικογένεια των Ψαρογιαννέων από το χωριό Σίντου και απέκτησε την πρωτότοκη θυγατέρα του. Στη δεύτερη διαμονή του ασχολήθηκε με το εμπόριο σφαγίων. Τα καλοκαίρια διέμενε οικογενειακά κοντά στην Καλαμπάκα. Από μικρός όμως υπέφερε από φυματίωση και τακτικά μετέρχονταν με γιατροσόφους αλλά και ιατρούς Έλληνες και ξένους. Διαρκούσης της Επανάστασης πήγε στα Επτάνησα για να συμβουλευθεί γιατρούς. Νοσοκόμα του ήταν η περίφημη Μαριώ, νεοφώτιστη τουρκοκόρη που ακολουθούσε το στρατηγό σε όλες του τις μετακινήσεις και επιχειρήσεις και θεωρήθηκε ερωμένη του, πράγμα που δεν ανταποκρίνεται στην ιστορική έρευνα.

Λίγο καιρό αργότερα πήγε στον Κατσαντώνη, όπου και έγινε το πρωτοπαλίκαρό του. Ήταν ένας από τους τρεις που πυροβόλησαν και σκότωσαν τον Βεληγκέκα, πρωτοπαλίκαρο του Αλή πασά. Δίπλα στον Κατσαντώνη, ο Καραϊσκάκης έμαθε τα μεγάλα μυστικά του ανταρτοπόλεμου. Μετά τον θάνατο του Κατσαντώνη ο Καραϊσκάκης και οι λίγοι Κλέφτες που είχαν απομείνει προσκύνησαν τον Αλή πασά, όπου και διέμειναν στην αυλή του ακολουθώντας τον στις διάφορες εκστρατείες του.

Όταν το καλοκαίρι του 1820 πολιορκήθηκε ο Αλή Πασάς από τα σουλτανικά στρατεύματα, ο Καραϊσκάκης παρέμεινε μαζί του και αγωνίσθηκε υπέρ αυτού. Βραδύτερα όμως προσχώρησε στους πολιορκητές αλλά γρήγορα απομακρύνθηκε και απ’ αυτούς. Κατάφερε δε τότε να αποσύρει από τα πολιορκούμενα Ιωάννινα την οικογένειά του και να τη στείλει στη νήσο Κάλαμο που τότε θεωρούνταν ασφαλές μέρος για τους Έλληνες αμάχους. Κατά τους πρώτους μήνες του 1821 προσπάθησε να εξεγείρει σε επανάσταση κατά των Τούρκων την περιοχή της Βόνιτσας, στην αρχή ανεπιτυχώς διότι οι προύχοντες της περιοχής θεωρούσαν πως δεν ήταν ακόμη κατάλληλος ο καιρός. Στη συνέχεια πήγε στα Τζουμέρκα όπου εκεί ύψωσε τη σημαία της Επανάστασης, η οποία διαδόθηκε πολύ γρήγορα στις όμορες επαρχίες και από εκεί στο Μακρυνόρος όπου και συμμετείχε ο ίδιος στις γενόμενες εκεί συμπλοκές.

Μόλις ξέσπασε η Επανάσταση ο Γώγος Μπακόλας και ο Καραϊσκάκης έκαψαν τον οχυρό πύργο του χωριού Καλύβια του Μάλιου (επαρχία Ραδοβυζίου). Τα Άγραφα και το αρματολίκι αυτών στα τελευταία χρόνια πριν την Επανάσταση τα κατείχαν οι απόγονοι του περίφημου Γιάννη Μπουκουβάλα (που πέθανε το 1872). Ο Καραϊσκάκης από νεαρής ηλικίας φιλοδοξούσε να γίνει κάποια μέρα καπετάνιος των Αγράφων και το κατόρθωσε πράγματι το 1821 βοηθούμενος και από τον Γιαννάκη Ράγκο και τους περί αυτόν Βαλτινούς, αναγνωρισθείς ακόμη και από τις σουλτανικές αρχές της Λάρισας.

Κάτοχος πλέον των Αγράφων, στην αρχή απέφυγε να προσβάλει τους Τούρκους, υποκρινόμενος υποταγή στον Σουλτάνο προκειμένου να αποφύγει επιδρομές Τούρκων στη περιοχή του. Στο μεταξύ είχε μυηθεί στα μυστικά της Φιλικής Εταιρείας. Αντιπροσώπευε τα Άγραφα σε σύσκεψη την Φιλικής Εταιρείας για την έναρξη του απελευθερωτικού αγώνα, που πραγματοποιήθηκε στη Λευκάδα το πρώτο δεκαήμερο του Ιανουαρίου 1821. Δεν πήρε μέρος στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης, γιατί η Διοίκηση και κυρίως ο Μαυροκορδάτος, τον υποψιαζόταν πως ήταν σε συνεννόηση με τους Τούρκους.

Το 1822 ήλθε σε έντονες προστριβές με τον Γιαννάκη Ράγκο που αξίωνε και αυτός την αρχηγία των Αγράφων. Με την εισβολή των Τούρκων στη Στερεά Ελλάδα (Νοέμβριος 1822) ο Καραϊσκάκης ειδοποίησε από τα Άγραφα τον γέροντα Πανουργιά ότι διαπραγματεύθηκε προσωρινά με τους Τούρκους να αρχηγέψει στα Άγραφα και έτσι αυτοί να μην έλθουν και τα «δικαιώματα» θα τα έστελνε ο ίδιος σ’ εκείνους. Έτσι ενωμένοι ο Κ. με τους Στορνάρη και Γρηγόρη Λιακατά προβήκαν σε συμφωνία με τον Βαλή της Ρούμελης Χουρσίτ Πασά, αγοράζοντας και εξαγοράζοντας τον καιρό περιμένοντας τα αποτελέσματα των εκστρατειών κατά του Μεσολογγίου, κατά της Ανατολικής Ελλάδας καθώς και της εκστρατείας του Δράμαλη. Και «αν χρειάζονται στρατιωτική βοήθεια να τους πέμψει» έγραφε τότε ο Καραϊσκάκης.

Μετά τη λύση της πρώτης πολιορκίας του Μεσολογγίου (31 Δεκεμβρίου 1822) όταν μέρος του στρατού του Ομέρ Βρυώνη και του Κιουταχή χρειάστηκε από το Αγρίνιο να μετακινηθεί διερχόμενο από τα Άγραφα του οποίου ηγούνταν από τους Ισμαήλ Πασά Πλιάσα, Ισμαήλ Χατζή Μπέντου και του Άγου, ο Καραϊσκάκης προκατέλαβε με χίλιους περίπου άνδρες την διάβαση και ανάγκασε τους εχθρούς παρά τον Άγιο Βλάση μετά από πεισματώδη μάχη να οπισθοχωρήσει στο Αγρίνιο. Ο ίδιος στη συνέχεια αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει τα Άγραφα και να μεταβεί στην Ιθάκη προκειμένου να συναντήσει έμπειρους γιατρούς για την αντιμετώπιση της φυματίωσης από την οποία έπασχε. Οι γιατροί λίγες ελπίδες ζωής έδωσαν στον ήρωα και του συνέστησαν να μείνει στο νησί.

Η δίκη του Καραϊσκάκη
Ο Καραϊσκάκης, νοσταλγώντας τη Ρούμελη και τα Άγραφα, επέστρεψε από την Ιθάκη στο Μεσολόγγι και ζήτησε επίμονα να διορισθεί αρχηγός των ελληνικών πλέον όπλων της επαρχίας των Αγράφων, αλλά ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος δεν δέχθηκε, θεωρώντας τον εαυτό του ικανό και άξιο στρατηγό αλλά και από αντιζηλία για τις ικανότητες του Καραϊσκάκη. Οι Τζαβελαίοι αλλά και άλλοι οπλαρχηγοί ήταν υπέρ του, ενώ εναντίον του ήταν μόνο ο Μαυροκορδάτος που ηθελημένα παραγνώριζε τον ήρωα προκειμένου να υποστηρίζει τον περί αυτόν Γιαννάκη Ράγκο.

Τότε ο Μαυροκορδάτος κατηγόρησε τον Καραϊσκάκη μετά ομολογίας του Κωνσταντίνου Βουλπιώτη (ο οποίος ήταν άνθρωπος του Ράγκου), που είχε μεταβεί στα Γιάννενα ότι: «ο γιος της καλογριάς είχε στείλει επιστολή στον Ομέρ Βρυώνη με την υπόσχεση να του παραδώσει το Μεσολόγγι και το Αιτωλικό». Έτσι διόρισε επιτροπή προκειμένου να εξετάσει την «αποκάλυψη προδοσίας».

Η δίκη του Καραϊσκάκη για προδοσία έγινε στο Μεσολόγγι από την 1 με 2 Απριλίου 1824. Το κατηγορητήριο στηρίχθηκε στις καταθέσεις του ψευδομάρτυρα Κ. Βουλπιώτη, ανθρώπου του Γιαννάκη Ράγκου και κατά συνέπεια οργάνου του Μαυροκορδάτου. Κύριο στοιχείο της κατηγορίας ήταν ότι ο Καραϊσκάκης είχε έρθει σε συνεννοήσεις με τον Ομέρ Βρυώνη, γεγονός πού συνδέθηκε με την αντίδραση του Καραϊσκάκη προς μια μελετούμενη επιχείρηση εναντίον της Άρτας και μια τυχαία σύγκρουση του Καραϊσκάκη με τους κυβερνητικούς στο Μεσολόγγι, όταν εκείνοι κατέλαβαν το Αιτωλικό και αιφνίδια το Βασιλάδι, τα οποία και αργότερα περιήλθαν στην υπό τον Μαυροκορδάτο διοίκηση του Μεσολογγίου. Οι συνεννοήσεις του Καραϊσκάκη με τον Ομέρ Βρυώνη υπήρξαν ένα πραγματικό γεγονός, αλλά δεν είναι δυνατό με κανένα τρόπο να χαρακτηρισθούν ως προδοσία. Αποσκοπούσαν να κερδηθεί η υποστήριξη του Αλβανού πασά, ώστε να επιτευχθεί ή ανάληψη του αρματολικιού των Αγράφων πού κατείχε ο μαυροκορδατικός Ράγκος, από τον Καραϊσκάκη και επεκτάθηκαν στο θέμα μιας γενικότερης ελληνοαλβανικής συμμαχίας. Ο Μαυροκορδάτος πληροφορήθηκε από τον Καραϊσκάκη τις διαθέσεις του Βρυώνη για συμμαχία κι άρχισε μάλιστα μαζί του μυστική αλληλογραφία. Το να μπλέξει το όνομα του Βρυώνη ο Μαυροκορδάτος στη δίκη δεν κρίνεται ως πράξη εύστοχη.

Οι επικοινωνίες με τους Τούρκους για να εξασφαλισθεί ένα αρματολίκι δεν είναι κάτι καινοφανές για την εποχή. Ο Ράγκος, άνθρωπος του Μαυροκορδάτου, για να κατοχυρώσει τη θέση του στ’ Άγραφα δε διστάζει να έρθει σε συνεννοήσεις με τον Αλβανό Σούλτζε Κόρτζα, πράγμα για το όποιο δε δικάστηκε βέβαια. Ο Καραϊσκάκης για ν’ αντιμετωπίσει την άρνηση της Κυβέρνησης απευθύνθηκε στον εχθρό του Σούλτζε Κόρτζα, Ομέρ Βρυώνη, χωρίς όμως οι συνεννοήσεις αυτές ν’ αποτελούν προδοσία. Το τότε καθεστώς δεν τον κατηγόρησε ποτέ όμως για την προδοσία του αυτή, λόγω της καλής σχέσης του με τον Μαυροκορδάτο και του κατεστημένου του.

Για τον Καραϊσκάκη ο Μαυροκορδάτος ήταν «το τζογλάνι του Ρέιζ αφέντη, ο τεσσαρομάτης». Ο Φωτιάδης γράφει γι’ αυτόν: «Ο πιο διαβολεμένος απ’ όλους τους Φαναριώτες, που ήρθανε στην Ελλάδα στάθηκε ο Μαυροκορδάτος. Το τι κακό έκανε αυτός ο άνθρωπος σε τούτον τον τόπο δεν λέγεται. Και δεν το πλέρωσε μονάχα η γενιά του Εικοσιένα. Ίσαμε τώρα το δικό του πνεύμα μας κυβερνάει και δεν μας αφήνει να προκόψουμε».

Στις 30 Μαρτίου 1824 συστάθηκε επιτροπή. Ο Μαυροκορδάτος όρισε πρόεδρο της εισαγγελικής επιτροπής τον επίσκοπο Πορφύριο από την Άρτα. Η δίκη παρωδία έγινε στην εκκλησία της Παναγίας στο Αιτωλικό που χρησίμευσε σαν δικαστήριο. Ο επίσκοπος Πορφύριος ανήγγειλε τις κατηγορίες και κάθε μία απ’ αυτές οδηγούσε τον Καραϊσκάκη στο εκτελεστικό απόσπασμα. Όμως εκείνος αντιμετώπισε θαρραλέα ειρωνικά και με εύστοχη αστειολογία τις ψευδείς αυτές κατηγορίες των εχθρών του. Το κατηγορητήριο απαγγέλθηκε την 1η Απριλίου. Η καταδικαστική απόφαση δε δημοσιεύθηκε, και στη θέση της μπήκε στα «Ελληνικά Χρονικά» μια προκήρυξη των εγκλημάτων του Καραϊσκάκη με τον τίτλο «Προσωρινή Διοίκηση της Ελλάδος», χρονολογημένη στις 2 Απριλίου 1824 εκδόθηκε. Αυτό ήταν σαφής ένδειξη, ότι το κατηγορητήριο είχε αποδειχτεί ψευδέστατο και προετοιμασμένο. Η προκήρυξη είχε ως εξής:

«ΠΡΟΚΗΡΥΞΙΣ TΩN EΓΚΛHMATΩN ΤΟΥ ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗ»
αρ. 1167
Προσωρινή Διοίκησις της Ελλάδος

 

Προς τους στρατιωτικούς και πολιτικούς αρχηγούς της Δυτικής Eλλάδος και προς πάντας τους Έλληνας.

 

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, επειδή απαρχή ευρέθη σύντροφος των αρμάτων εις τον Ιερόν υπέρ της Ελευθερίας αγώνα, η Πατρίς τον τίμησε με αξιώματα. Πως εφέρθη ως εις την εκστρατείαν του Σκόνδρα, είναι γνωστόν εις όλους. Μ’ όλον τούτo η Πατρίς παρέβλεψε τα σφάλματά του, δια να τον τpαβήξη εις μεταμέλειαν. Ήλθε εις τας δύο χώρας επί προφάσει της ασθένειας του, και τον υπεδέχθησαν φιλοφρόνως. Άλλ’ αυτός δεν εφέρθη ως πατριώτης, και ως Χριστιανός. Αυθαδίασε να πιάσει άρματα εναντίον της πατρίδος. Έκαμε εκστρατείαν εναντίον του Μεσολογγίου. Έπιασε το φρούριον του Βασιλαδίου, διώξας εκείθεν την φρουράν. Οι στρατιώται του έλαβαν δύω εκ των Προκρίτων της πόλεως ως αιxμαλώτoυς, από τους οφθαλμούς της Διοικήσεως, και έφεραν τούτους προς αυτόν την νύκτα, ευρισκόμενον εις το Ανατολικόν. Εξηγήθη δε και εις πολλούς ότι θέλει εμβάσει Τούρκους εις την πατρίδα.

 

ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ

 

Υποπτευθείς η Διοίκησις, έλαβε τα ανηκoντα μέτρα, και διώρισεν επιτροπή τόπον επέχουσα στρατιωτικού Δικαστηρίου συνθεμένη υπo στρατηγούς και χιλιάρχους, οίτηνες εξετάσαντες αυτόν τε και όλα τα αίτια τα οποία καθ’ ημέραν ηύξαναν τας υποψίας εναντίον του.

 

ΕΥΡΗΚΑΝ

 

«Ότι ο Καραϊσκάκης είχε κρυφήν ανταπόκρισιν με τους εχθρούς της πίστεως και της πατρίδας».
«Ότι απo τον Όμερ – πασάν ζήτησε μπουγιουρντί δια να γένη καπιτάνος των Αγράφων»
«Ότι υπέσχετο εις τον εχθρό να πιάση την Tατάραιvαν με χίλιους στρατιώτες και συμβούλευσε να εύγη ο αποστάτης Βαρακιώτης με χίλιους εις το Ξηρόμερον».
«Ότι υπεσχετο εις τον εχθρό να τραβηξη προς εαυτόν στρατηγούς και χιλιάρχους Έλληνας εναντίον της πατρίδας».
«Ότι εν ω εγίνοντο αυτά εις Μεσολόγγιον, συγχρόνως ευγήκεν ο εχθρικός στόλος από Πάτρας και άραξεν εις το Βασιλάδι, και έγινε μυστική εκστρατεία Τούρκων από Καστέλια και Ναύπακτον εναντίον του Μεσολογγίου, η οποία δεν ευδοκίμησε, διότι ολίγοι σταθεροί Έλληνες τους κτύπησαν εις την Κακήν Σκάλαν και τους εγύρισαν οπίσω».

 

Ή επιτροπή έλαβε τέλος πάντων πολλά διδόμενα δια να γνωρίση αυτόν επίβουλο της πατρίδος και προδότην.
Επειδή όμως η πατρίς αγαπά τα τέκνα της, και μακροθυμεί δια να τα, ελευθεpώσει από την απάτην, και να τα φέρη εις μετάνοιαν, να γνωρίσουν τα χριστιανικά χρέη των, απεφασίσθη παρά της διορισθείσης επιτροπής, τη συναινέσει όλων των παρευρεθέντων αρχηγών των αρμάτων και των πολιτικών και εδόθη προσταγή προς τον αυτόν Καραϊσκάκην να αναχωρήση αμέσως απ’ εδώ, μ’ όλο όπου είναι και ασθενής, όστις και ανεχώρησεν σήμερον.
Αν μετανοήση αληθώς και επιστρέψη εις τα χριστιανικά, και Ελληνικά χρέη του, η Πατρίς θέλει λάβει την ευχαρίστησιν ότι τον εκέρδισεν, ει δ’ επιμείνει εις την κακίαν του, ας όψεται.
Σεις δε, αδελφοί, ειδοποιείσθε δια του παρόντoς, ότι ο Καραϊσκάκης είναι διωγμένος από την πατρίδα και δεν έχει καμμίαν εξουσία παρά της Διοικήσεως. Μάλιστα εστερήθη όλων των βαθμώv και αξιωμάτων ως αμαρτήσας. Όσοι δε απατηθέντες ηκολούθησαν αυτόν προσκαλούνται να γυρίσουν εις τα οπίσω, και να ενωθούν με τους αρχηγούς, τους υπερασπιστές της Πατρίδος. Πάντες, δε οι λοιποί Έλληνες να απομακρυνθούν της συναναστροφής του και να τον στοχασθούν ως εχθρόν, εν’ όσω να μετανoήση και να προσπέση εις τo έλεoς του έθνους και ζητήση συγχώρησιν.

 

Εν Ανατολικώ την 2 Απριλίου 1824

 

Α. ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ

 

Οι στρατηγοί: ΝΟΤΗΣ ΜΠΟΤΖΑΡΗΣ, ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΤΟΡΝΑΡΗΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΖΙΩΓΚΑΣ, ΔΗΜΟΣ ΣΚΑΛΤΖΑΣ, ΑΛΕΞΙΟΣ ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΑΚΡΗΣ, ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ ΓΙΟΛΝΤΑΣΗΣ.
Οι χιλίαρχοι: ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΛΙΑΚΑΤΑΣ, ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ, ΣΤΑθΗΣ ΚΑΤΖΑΡΟΣ.
Οι καπιτάνοι: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΣ, ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ».

Τελικά η απόφαση ήταν καταδικαστική κηρύσσοντας τον Καραϊσκάκη επίβουλο κατά της πατρίδας και ένοχο προδοσίας, αν και ποινή της επί τόπου εξορίας του, που του επιβλήθηκε ήταν πολύ μικρή σε σχέση με τις βαρύτατες κατηγορίες που τον βάρυναν. Ύστερα απ’ την επαίσχυντη δολοφονία του Ανδρούτσου απ’ τους καθεστωτικούς ο Καραϊσκάκης είχε πάρει τα μέτρα του, φροντίζοντας να έχει μέσα και γύρω απ’ την εκκλησία-δικαστήριο εξακόσιους αρματωμένους άνδρες αφοσιωμένους προς αυτόν, έτοιμους να τον προστατεύσουν ανά πάσα στιγμή με τη ζωή τους. Είχε επίσης και την συμπαράσταση του καπετάνιου Α. Ίσκου, που κατέβαινε ήδη απ’ τον Βάλτο με τους άνδρες του για να βοηθήσει το φίλο του. Ο Μαυροκορδάτος και οι κατήγοροί του φοβήθηκαν το μακελειό που θα επακολουθούσε αν τον καταδίκαζαν σε θάνατο. Έτσι η λύση της εξορίας ήταν η πιο συμφέρουσα. Ο ήρωας στερήθηκε όλων των βαθμών και των αξιωμάτων του και διατάχθηκε να αναχωρήσει από το Αιτωλικό. Οι δε πολίτες διατάχθηκαν να αποφεύγουν κάθε επικοινωνία με τον «εχθρό της πατρίδας», τον Καραϊσκάκη, εφόσον αυτός «δεν μετανοήσει και προσπέσει στο έλεος των Ελλήνων και ζητήσει συγχώρησιν», θεωρώντας ότι το έλεος των Ελλήνων το εκπροσωπούσε ο Μαυροκορδάτος. Ανάλογη απόφαση ούτε κατά των Τούρκων δεν είχε προηγουμένως εκδοθεί. Έτσι στις 3 Μαΐου 1824 (ανήμερα της έκδοσης της προκήρυξης) ο Καραϊσκάκης με πολλούς οπαδούς του αναχώρησε από το Αιτωλικό και επιχειρώντας ανεπιτυχώς να καταλάβει τα Άγραφα μετέβη στο Καρπενήσι.

Τον πήγαιναν σηκωτό σε ξυλοκρέβατο, γιατί υπέφερε από την φυματίωση και δεν μπορούσε να βαδίζει. Περνώντας απ’ το σπίτι του Μαυροκορδάτου, άφησε τα παλικάρια, του να προχωρούν και μπήκε μόνος του μέσα. Εκεί βρισκόταν ο Μαυροκορδάτος, οι δικαστές του, οπλαρχηγοί φίλοι του Μαυροκορδάτου κι ο Βουλπιώτης, ο κατήγορος του Καραίσκάκη, να τρων και να πίνουν. «Η τιμή αυτή έγινε εις τoν Βουλπιώτη, δια την τρίτη κατάθεσιν που έβγαλε από τη δυσκολία τον Mαυροκορδάτο», γράφει ο Kασoμούλης.

Ο Καραϊσκάκης δεν μπόρεσε να το κρατήσει:
- Φάγε, ορέ Boυλπιώτη, φάγε και συ μαζί με τον πρίντζιπα και με τους καπεταναίους για να θανατώσεις τον Kαραϊσκάκη. Κι εσύ πρίντζιπα δεν ντpέπεσαι να έχεις στο τραπέζι σου έναν ψεύτη κι έναν προδότη;
Κι ύστερα λέει στους καπεταναίους:
- Αδελφοί καπιταναίοι. Αν με καταδικάσατε δικαίως, ο Θεός να με το στείλει (το βόλι) εις το κεφάλι ευθύς, αυτού όπου βγαίνω. Kαι αν αδίκως, ογλήγορα να σας το πέμψει εις το δικό σας κεφάλι.
Απευθυνόμενος στον Μαυροκορδάτο, είπε:
- Ε, ορέ Μαυροκορδάτε, εσύ την προδοσία μου με την έγραψες εις το χαρτί και εγώ ογλήγορα ελπίζω να σου την γράψω εις το μέτωπο σου, δια να φαvεί ποίος είσαι! Εδώ! (και κτύπησε το μέτωπο του με τα τέσσερα δάκτυλα, δείχνοντας τον Mαυροκορδάτο). Έχετε υγείαν.
Αυτοί το αποκρίθηκαν:
- Έχε υγεία…

Η περίφημη αυτή σκηνή δείχνει όλο το μεγαλείο και την τόλμη του συκοφαντημένου ήρωα. Ο Mαυροκορδάτος, δεν τόλμησε ν’ ανoίξει το στόμα, για ν’ απαντήσει.

Ακολούθησε η αποκήρυξη και ο επίσημος αφορισμός του απ’ την Εκκλησία. Στις 27 Μαΐου του 1824 ο Καραϊσκάκης έκανε χρήση της παραγράφου της αποκήρυξης και του αφορισμού του, όπου γινόταν λόγος για συγνώμη. Έτσι έστειλε γράμμα στον Μαυροκορδάτο ζητώντας άφεση των υποτιθεμένων αμαρτιών του, που όμως δεν εισακούσθηκε. Στην επιστολή του, που σώζεται μέχρι σήμερα αναφέρει: «Εμένα η κακή μου τύχη έφερε αρρώστεια οπίσω. Δεν εξεύρω κι όλα απ’ τα κρύα τα πολλά ήταν, ή από τους τόσους αφορισμούς οπού μου εκάματε, και σε παρακαλώ να με συγχωρέσει η Διοίκησις και όλοι οι χριστιανοί και να μου σταλθεί και μία ευχή συγχωρητική παρά του αρχιερέως». Τελικά στις 25 Ιουνίου 1824 κατέφυγε στο Ναύπλιο όπου η Κυβέρνηση του αναγνώρισε όλους τους βαθμούς και τα αξιώματά του.

Αρχιστρατηγία
Αμέσως μετά την αποκατάστασή του ο Καραϊσκάκης διατάχθηκε από την Κυβέρνηση να εκστρατεύσει στην Ανατολική Στερεά επικεφαλής 300 μισθωτών. Επίσης, χωρίσθηκε και η περιοχή των Αγράφων σε δύο τμήματα και το μεν ανατολικό αποδόθηκε στον Καραϊσκάκη, το δε δυτικό στον Γιαννάκη Ράγκο. Έτσι παρά τα Σάλωνα (Άμφισσα) συγκροτήθηκε το πρώτο ελληνικό στρατόπεδο, ο δε Καραϊσκάκης, που είχε αποκτήσει την γενική εκτίμηση των οπλαρχηγών, εκλέχθηκε από εκείνους «στρατοπεδάρχης απολύτου εξουσίας».

Όμως στα τέλη του 1824 και χωρίς σχετική διαταγή της Κυβέρνησης ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης έλαβε μέρος μαζί με τον Κίτσο Τζαβέλα και άλλους Ρουμελιώτες στον 2ο εμφύλιο πόλεμο, κατά των λεγομένων ανταρτών, προχωρώντας ο ίδιος στη λεηλασία των οικιών των Ζαΐμηδων στη Κερπινή των Καλαβρύτων. Αμέσως μετά έσπευσε και συμμετείχε στη μάχη του Κρομμυδίου (περιοχή Μεθώνης). Μετά το τέλος του 2ου εμφυλίου πολέμου ο Κωλέττης ενίσχυσε τον Καραϊσκάκη και μ΄ άλλους πολλούς Στερεοελλαδίτες από τον Μοριά και τη Ρούμελη εφοδιάζοντάς τον με χρήματα, τρόφιμα και πολεμικό υλικό.

Στις αρχές του Μαΐου του 1825 ο Καραϊσκάκης επανέρχεται στη Στερεά και κατά τα μέσα του καλοκαιριού βρίσκεται σε πλήρη δράση διορισμένος γενικός αρχηγός όλων των εκτός Μεσολογγίου ελληνικών στρατευμάτων, κατά τον ίδιο χρόνο που αυτό πολιορκείτο από τον Κιουταχή και έπειτα από τον Ιμπραήμ Πασά της Αιγύπτου. Τότε ο Καραϊσκάκης μαζί με τον Τζαβέλα καταστρώνουν ένα μεγαλεπήβολο σχέδιο περικύκλωσης από ξηράς όλων των πολιορκούντων το Μεσολόγγι Τούρκων, σε συνεννόηση με τους πολιορκημένους. Το περίφημο εκείνο σχέδιο άρχισε να εκτελείται τμηματικά από τις 21 μέχρι 25 Ιουλίου 1825 χωρίς να ολοκληρωθεί, πλην όμως επέφερε διακοπή της πολιορκίας, οι απώλειες των Τούρκων υπήρξαν σοβαρότατες, το δε ηθικό των πολιορκημένων αναπτερώθηκε. Στη συνέχεια ο Καραϊσκάκης με 3.000 άνδρες σπεύδει στα Άγραφα όπου εκεί αποδεκάτισε πολλούς Τούρκους καθώς και τουρκίζοντες χριστιανούς. Από εκεί προχώρησε στη περιοχή Βάλτου και μέσω των τουρκικών οχυρωμάτων διήλθε την «Λάσπη του Καρβασαρά» όπου έδωσε νικηφόρα μάχη (1 Νοεμβρίου 1825) και τελικά στρατοπέδευσε στο Δραγαμέστο (σημ. Αστακός).

Την νύκτα 10-11 Απριλίου 1826 όταν το προπύργιο της επανάστασης, η πόλη των «ελεύθερων πολιορκημένων» έπεσε, ο Καραϊσκάκης βρισκόταν ασθενής στον Πλάτανο της Ναυπακτίας, όμως έστειλε στη «Γέφυρα της Βαρνάκοβας» παρατηρητές να δουν πόσοι και ποιοί σώθηκαν από την ηρωική εκείνη φρουρά του Μεσολογγίου. Παρότι ο Πλάτανος ήταν έρημος και ο ίδιος ασθενής σε στρώμα, ετοίμασε ψωμί και σφακτά που μοίρασε πλουσιοπάροχα στα «πειναλέα εκείνα λείψανα του Μεσολογγίου».

Στις 17 Ιουνίου ο Καραϊσκάκης μαζί με πολλούς από εκείνους του μαχητές φθάνει στο Ναύπλιο, καθόσον η Επανάσταση ήδη στη Δυτική Στερεά είχε σβήσει και στην Ανατολική μόνο η Ακρόπολη των Αθηνών, η Κάζα και τα Δερβενοχώρια κατέχονταν από τους Έλληνες. Τότε, αν και βρισκόταν σε προχωρημένο στάδιο της φυματίωσης, υπό την θεραπεία του Ελβετού γιατρού Baily, κατά μήνα Ιούλιο πρότεινε στην εδρεύουσα «Διοικητική Επιτροπή» να αναλάβει ο ίδιος τον αγώνα στην Στερεά. Είχε όμως προσκληθεί και από τον Κριεζώτη και από τον Βάσσο που δρούσαν ήδη στην Αττική και στην Ελευσίνα. Ο Α. Ζαΐμης, πρόεδρος της νεοπαγούς Διοικητικής Επιτροπής, θεώρησε τον «Γιο της Καλογριάς» ως τον αξιότερο στρατιωτικό για την γενική αρχιστρατηγία και τον αναγνώρισε ως αρχιστράτηγο, παρότι είχε παλαιότερα κατατρεχθεί από εκείνον και είχε υποστεί λεηλασία της οικίας του.

Ο βιογράφος του μεγάλου οπλαρχηγού, Δημήτρης Φωτιάδης, περιγράφει παραστατικά τη στιγμή της ύψιστης δικαίωσης:
«Τον φωνάζουνε στο Μπούρτζι. Κι όταν ο Καραϊσκάκης άκουσε από το στόμα του Ζαΐμη, του παλιού του οχτρού από τον δεύτερο εμφύλιο πόλεμο, πως τον κάνουν αρχιστράτηγο της Ρούμελης, τα μάτια του βούρκωσαν και δύο χοντρά δάκρυα κύλησαν στα βαθουλωμένα μάγουλά του.
- Η πατρίδα, του λέει ο Ζαΐμης, γυρεύει σήμερα από μας να μονοιάσουμε.
- Ναι, το γυρεύει! Αποκρίνεται ο Καραϊσκάκης και ρίχνεται στην αγκαλιά του Ζαΐμη, φιλήθηκαν και ξέχασαν τα περασμένα.
Σε τούτη τη σκηνή έλαχε να βρίσκεται κι ο Υδραίος μεγαλονοικοκύρης Βασίλης Μπουντούρης.
- Καραϊσκάκη, δεν έκαμες ως τώρα όσο έπρεπε το χρέος σου στην πατρίδα, του λέει, ο θεός να σε φωτίσει να το κάμεις από δω κι εμπρός…
- Δεν το αρνούμαι! Απαντάει ο μεγαλόκαρδος άντρας. Όταν θέλω γίνουμαι άγγελος κι όταν πάλι θέλω γίνουμε διάβολος. Από τώρα έχω σκοπό να γίνω άγγελος».

Ο Καραϊσκάκης δεν ζήτησε ούτε άνδρες, ούτε χρήματα από τη Διοίκηση. To μόνο που αξίωσε ήταν η δυνατότητα να διορίζει στα διάφορα στρατιωτικά αξιώματα άτομα της δικής του επιλογής. Όταν το αίτημά του έγινε αποδεκτό, ξεκίνησε πυρετωδώς την προετοιμασία για την εκστρατεία του στην Αττική. Παρά την προσπάθεια που κατέβαλε, η επίτευξη του κύριου στόχου του, δηλαδή η συνένωση των διαφόρων ομάδων αγωνιστών, στάθηκε εντελώς αδύνατη.

Στις 19 Ιουλίου 1826 ο Καραϊσκάκης επικεφαλής 680 περίπου ανδρών και μαζί με λιγοστούς καπεταναίους, τον Νάκο Πανουργιά, τον Κωνσταντίνο Βέρη, τον Γιαννάκη Φραγκίστα και τον αδελφό του Οδυσσέα Ανδρούτσου Γιαννάκη, ξεκίνησε από το Ναύπλιο για την Στερεά στην οποία είχε εισβάλει ο Ομέρ Πασάς (της Καρύστου) και ο Κιουταχής (από Θήβα). Πολύ σύντομα ο Κιουταχής, ένεκα της στρατιωτικής δεινότητας του Καραϊσκάκη, βρέθηκε από πολιορκών σε θέση πολιορκούμενου. Με υπόδειξη του Καραϊσκάκη συγκροτήθηκε στην Ελευσίνα γενικό ελληνικό στρατόπεδο. Στις 5-7 Αυγούστου του ίδιου έτους επήλθε η πρώτη αψιμαχία στο Χαϊδάρι την οποία ακολούθησαν κι άλλες, φοβούμενος ο Κιουταχής την κατά μέτωπο επίθεση από τα κυκλωτικά πάντα σχέδια του Καραϊσκάκη. Στις αψιμαχίες εκείνες ο Καραϊσκάκης και ο Φαβιέρος διαφώνησαν περί της τακτικής του πολέμου. Όταν όμως ο Κιουταχής κατέλαβε την κάτω πόλη των Αθηνών ο Καραϊσκάκης ενίσχυσε την φρουρά της Ακρόπολης με περιορισμένο σώμα υπό τον Κριεζώτη που κατάφερε και εισήλθε στις 10 Οκτωβρίου 1826. Τον ίδιο μήνα και 15 μέρες μετά (25 Οκτωβρίου) ο Καραϊσκάκης εκστράτευσε στη Βοιωτία, στη Φθιώτιδα και στη Φωκίδα, απ’ όπου και απέκοψε τις τουρκικές εφοδιοπομπές, ολοκληρώνοντας τον αποκλεισμό ανεφοδιασμού των Τούρκων.

Προχωρώντας στη συνέχεια στην πολιορκία των πύργων της Δόμβραινας, διέταξε να αρχίσει και η προσβολή των ευρισκομένων στη πεδιάδα του χωριού Τούρκων (12 Νοεμβρίου 1826). Δύο μέρες μετά μεταφέρει το στρατόπεδό του από Δόμβραινα και Κεκόση στη Μονή Δομπού του Αγίου Σεραφείμ και από εκεί στη Μονή του Όσιου Λουκά και στις 18 Νοεμβρίου στρατοπεδεύει στο Δίστομο, έχοντας ολοκληρώσει εκκαθαρίσεις σε όλη την περιοχή. Τις κυκλωτικές αυτές κινήσεις αντιλαμβάνεται γρήγορα ο Κιουταχής και ειδοποιεί να σπεύσουν σε βοήθειά του ο Μουσταφάμπεης από την Αταλάντη και ο Καχαγιάμπεης που ήταν νοτιότερα, οι οποίοι και ενώνοντας τις δυνάμεις τους έσπευσαν να καλύψουν τα νώτα των πολιορκούντων την Ακρόπολη Τούρκων.

Η μάχη της Αράχωβας
Προ­ε­λαύ­νο­ντας ο Καραϊσκάκης στην πε­ρι­φέ­ρεια της Λι­βα­δειάς έ­δω­σε μά­χες σε διά­φο­ρα μέ­ρη, προ­σβάλ­λο­ντας τις το­πι­κές ε­χθρι­κές φρου­ρές, και, α­φού ε­γκα­τέ­στη­σε τμή­μα­τα των 100 και 60 α­γωνι­στών α­ντι­στοί­χως, στις Μο­νές Ο­σί­ου Σε­ρα­φείμ στο Δο­μπό και Ο­σί­ου Λου­κά στο Στεί­ρι, για την α­σφά­λειά τους, προ­ω­θή­θη­κε και, στις 17 Νο­εμ­βρί­ου, στρα­τοπέ­δευ­σε στο Δί­στο­μο. Στο με­τα­ξύ, κα­τά τη διάρ­κεια της προ­ε­λά­σε­ως, ε­νι­σχύ­θη­κε με το σώ­μα των Σου­λιω­τών, το ο­ποί­ο στρα­το­πέ­δευε στην πε­ριο­χή της Θή­βας και με το σώ­μα του Αλέ­ξη Γαρ­δι­κιώ­τη Γρί­βα στο Δί­στο­μο. Την ί­δια πε­ρί­ο­δο, οι ι­σχυ­ρές ο­θω­μα­νικές δυ­νά­μεις, οι ο­ποί­ες έ­λεγ­χαν την πε­ρι­φέ­ρεια της Λι­βα­δειάς, με Αρ­χη­γό το Μου­στά­μπε­η, α­φού α­σφά­λι­σαν τις α­πο­θή­κες ε­φο­δια­σμού τους στην Α­τα­λά­ντη, κα­τευ­θύν­θη­καν στη Λι­βα­δειά και στις 17 Νο­εμ­βρί­ου στρα­το­πέ­δευ­σαν στην πε­ριο­χή της Δαύ­λειας. Οι υ­ψη­λό­βαθ­μοι α­ξιω­μα­τού­χοι διανυκτέρευσαν στη Μο­νή της Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ, δυ­τι­κώς της Δαύ­λειας.

Τις βρα­δυ­νές ώ­ρες της 17ης Νο­εμ­βρί­ου 1826, στο Στρα­τη­γεί­ο στο Δί­στο­μο, έ­νας στρα­τιώ­της της ε­μπρο­σθο­φυ­λα­κής πα­ρου­σιά­σθη­κε στον Καραϊσκάκη και του ανέ­φε­ρε, ό­τι έ­νας μο­να­χός προ­σήλ­θε στο στρα­τό­πε­δο και θέ­λει κα­τε­πει­γό­ντως να τον δει προ­σω­πι­κώς και ι­διαι­τέρως. Ο Κα­ρα­ϊ­σκά­κης τον δέ­χθη­κε και με­τα­ξύ τους έ­γι­νε πε­ρί­που ο ε­ξής διά­λογος:
- Εί­μαι α­νη­ψιός και υ­πο­τα­κτι­κός του η­γου­μέ­νου της Μο­νής Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ κο­ντά στη Δαύ­λεια. Ο η­γού­με­νος με έ­στει­λε να σου φα­νε­ρώ­σω, ό­τι στη Μο­νή βρί­σκο­νται ο
Κε­χα­γιά­μπεης του Κιου­τα­χή και ο Μου­στά­μπε­ης με 2.500-3.000 Ο­θω­μα­νούς, οι ο­ποί­οι σταθ­μεύ­ουν στη Δαύ­λεια και σε άλ­λα χω­ριά της πε­ριοχής. Αύ­ριο το πρω­ί σκο­πεύ­ουν να περάσουν α­πό την Α­ρά­χω­βα, με προ­ο­ρι­σμό την Άμφισ­σα, για να λύ­σουν την πο­λιορ­κί­α των δι­κών τους, οι ο­ποί­οι εί­ναι κλει­σμέ­νοι στο Φρού­ριο, α­νέ­φε­ρε ο μο­να­χός.
- Πώς έ­μα­θε το σχέ­διο ο η­γού­με­νος και πώς βε­βαιώ­θη­κε, ό­τι αυ­τό πρό­κει­ται να κά­μουν και μά­λι­στα αύ­ριο; τον ρώ­τη­σε ο Κα­ρα­ϊ­σκά­κης.
- Έ­νας υ­πο­τα­κτι­κός, γνώ­στης της τουρ­κι­κής γλώσ­σας, ο ο­ποί­ος ε­ξυπη­ρε­τού­σε τους αρ­χη­γούς στην τρα­πε­ζα­ρί­α, ά­κου­σε το σχέ­διο του Μου­στά­μπεη, ο ο­ποί­ος το α­νέ­πτυσ­σε στον Κεχα­γιά­μπε­η και το α­νέ­φε­ρε στον η­γού­με­νο, του α­πά­ντη­σε ο Μο­να­χός.
- Για ε­μάς γνω­ρί­ζουν που βρι­σκό­μα­στε; τον ξα­να­ρώ­τησε.
- Νο­μί­ζουν, ό­τι εί­στε α­κό­μα στη Δομ­βραί­να, ό­πως τους βε­βαί­ω­σε και ο η­γού­με­νος, αν και γνώ­ρι­ζε, ό­τι έ­χε­τε φθά­σει ε­δώ, του α­πά­ντησε.
Και ο αρ­χι­στρά­τη­γος έ­κλει­σε τη συ­ζή­τη­ση, λέ­γο­ντας «Να ε­πι­στρέψεις στο Μο­να­στή­ρι και να με­τα­φέ­ρεις τις ευ­χα­ρι­στί­ες μου στον η­γού­με­νο. Να του πεις να ο­ρί­σει ευ­χές και παρακλήσεις για ε­μάς και για τον α­γώ­να που κά­νου­με για την πί­στη και την πα­τρί­δα».

Το Γε­νι­κό Σχέδιο των Ο­θω­μα­νών προ­έ­βλε­πε, σε πρώ­τη πε­ρί­ο­δο, την ε­ξου­δε­τέ­ρω­ση κά­θε ε­στί­ας α­ντι­στά­σε­ως στη Ρού­με­λη και την ε­ξα­σφά­λι­ση του ε­λέγ­χου της πε­ριο­χής και, σε δεύ­τε­ρη πε­ρί­ο­δο, την ο­λο­κλή­ρω­ση κα­τα­λή­ψε­ως της Πε­λο­πον­νή­σου. Ει­δι­κότε­ρα, ο Μου­στά­μπε­ης, α­φού ε­νι­σχύ­θη­κε με ι­κα­νή δύ­να­μη υ­πό τον Κε­χα­γιά­μπε­η, υ­παρ­χη­γό του Κιου­τα­χή, και με συ­νο­λι­κή δύ­να­μη 2.000 πε­ρί­που αν­δρών (πε­ζι­κό 1.700 και ιπ­πι­κό 300), προ­ε­λαύ­νο­ντας δια­μέ­σου της Α­ρά­χω­βας, θα ε­πι­χει­ρού­σε να λύσει την πο­λιορ­κί­α του Φρου­ρί­ου της Άμφισσας και να προ­σβά­λει το σώ­μα του Αλέ­ξη Γαρ­δι­κιώ­τη Γρί­βα, το ο­ποί­ο στρα­το­πέ­δευε στο Δί­στο­μο.

Για την υ­λο­ποί­η­ση της πρώ­της πε­ριό­δου σχε­δί­α­σε να κα­τα­λά­βει την Α­ρά­χωβα και να ε­ξα­σφα­λί­σει τον έ­λεγ­χο σε ό­λη τη, στρα­τη­γι­κής ση­μα­σί­ας, πε­ριο­χή, ενερ­γώ­ντας α­πό το πρω­ί της 18ης Νο­εμβρί­ου 1826, ως ε­ξής:
* Με τμή­μα 500 Τουρ­καλ­βα­νών στην κα­τεύ­θυν­ση Μο­νή Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ – υ­ψώ­ματα Μά­νας προς Α­ρά­χω­βα.
* Με την κύ­ρια δύνα­μη, δια­μέ­σου του Στε­νού Ζε­με­νού προς Α­ρά­χω­βα.
* Σε περί­πτω­ση α­ντι­στά­σε­ως στο Στε­νό Ζε­με­νού α­πό ελ­λη­νι­κά τμή­μα­τα, η δύ­να­μη η οποί­α θα φθά­σει νω­ρί­τε­ρα στην Α­ρά­χω­βα, να στρα­φεί προς το Ζε­με­νό, προ­κει­μένου να συνδράμει την κύ­ρια δύ­να­μη, προ­σβάλ­λο­ντας α­πό τα νώ­τα τα ε­κεί ελ­ληνι­κά τμή­μα­τα.

Το Γε­νι­κό Σχέ­διο των Ελ­λήνων, με πρό­τα­ση του Κα­ρα­ϊ­σκά­κη και έ­γκρι­ση της Ελ­λη­νι­κής Κυ­βερ­νή­σε­ως και των ο­πλαρ­χη­γών, προ­έ­βλε­πε εκ­στρα­τεί­α στη Ρού­με­λη, για α­να­ζω­πύ­ρω­ση της Επα­να­στά­σε­ως και πρό­κλη­ση α­ντι­πε­ρι­σπα­σμού, προ­κει­μέ­νου να α­να­κου­φι­σθούν οι πο­λιορ­κού­με­νοι στην Α­κρό­πο­λη της Α­θή­νας, α­φού ο Κιου­τα­χής θα ε­ξα­ναγκα­ζό­ταν να αποσπάσει δυ­νά­μεις α­πό την Α­θή­να, για να ε­νι­σχύ­σει τα στρα­τεύμα­τα στη Ρού­με­λη. Ει­δι­κό­τε­ρα, ο Κα­ρα­ϊ­σκά­κης, με συ­νο­λι­κή δύ­να­μη 4.000 πε­ρί­που αν­δρών, α­πο­φά­σισε και σχε­δί­α­σε, να ε­νερ­γή­σει α­πό τη νύ­χτα της 17ης (ξη­μέ­ρω­μα 18ης) Νο­εμ­βρί­ου, θέ­το­ντας σε ε­φαρ­μο­γή τα ε­ξής:
* Α­μυ­ντι­κή ε­γκα­τά­στα­ση στην Α­ρά­χω­βα, με προ­α­πο­στο­λή τμή­μα­τος 500 αν­δρών, με ε­πι­κε­φα­λής τους Ο­πλαρ­χη­γούς Α­λέ­ξη Γαρ­δι­κιώ­τη Γρί­βα και Γε­ώρ­γιο Βά­για, για την απαγόρευση των κα­τευ­θύν­σε­ων των ο­θω­μα­νι­κών δυ­νά­με­ων (υ­ψώ­μα­τα Μάνας – Α­ρά­χω­βα και Στε­νό Ζε­με­νού – Α­ρά­χω­βα) και την α­πό­κρου­ση ε­χθρι­κής ε­πι­θέσε­ως.
* Ε­γκα­τά­στα­ση μι­κρών τμη­μά­των, με­τά την ά­φι­ξη του τμή­μα­τος προ­α­πο­στο­λής στην Α­ρά­χω­βα, ως φυ­λα­κί­ων προ­φυ­λα­κών μά­χης, σε κα­τάλ­λη­λα ση­μεί­α στα δρομο­λό­για των ί­διων κα­τευ­θύν­σε­ων, έ­γκαι­ρης προ­ει­δο­ποι­ή­σε­ως των α­μυ­νο­μένων, για την προ­ώ­θη­ση και ε­πι­θε­τι­κή ε­νέρ­γεια των ε­χθρι­κών δυ­νά­με­ων προς την Α­ρά­χω­βα.
* Ε­νί­σχυ­ση των α­μυ­νο­μέ­νων (Γαρ­δι­κιώ­τη και Βά­για) με τμή­μα 400 αν­δρών, με ε­πικε­φα­λής τον ο­πλαρ­χη­γό Χρι­στό­δου­λο Χα­τζη­πέ­τρο, το ο­ποί­ο να α­να­χω­ρή­σει από το στρα­τό­πε­δο του Δι­στό­μου, για την Α­ρά­χω­βα με την α­να­το­λή του η­λί­ου.
* Ε­γκα­τά­στα­ση σκο­πών (κα­ρα­ού­λια) σε εμ­φα­νή ση­μεί­α, κα­τά μή­κος των δρο­μο­λογί­ων Δί­στο­μο – Σκληβ­νί­τσα – Α­ρά­χω­βα και Στε­νό Ζε­με­νού – Α­ρά­χω­βα, έ­γκαι­ρης προ­ει­δο­ποι­ή­σε­ως του αρ­χι­στρα­τή­γου, με συν­θη­μα­τι­κούς πυ­ρο­βο­λι­σμούς (α­πό σκο­πό σε σκο­πό), για την προ­ώ­θη­ση των ε­χθρι­κών δυ­νά­με­ων προς την Α­ράχω­βα.
* Ε­τοι­μό­τη­τα ά­με­σης κι­νή­σε­ως της υ­πό­λοι­πης δυ­νά­με­ως, με­τά α­πό προ­ει­δοποί­η­ση, υ­πό τον αρ­χι­στρά­τη­γο, για την προ­ώ­θη­σή της στην κα­τεύ­θυν­ση Στε­νό Ζε­με­νού – Α­ρά­χω­βα και με δυ­να­τό­τη­τα προ­σβο­λής α­πό τα νώ­τα της κύ­ριας δυνά­με­ως του Μου­στά­μπε­η, την ο­ποί­α θα α­κο­λου­θού­σε, κα­τά την προ­έ­λα­ση και ε­πιθε­τι­κή ε­νέρ­γειά της ε­να­ντί­ον της Α­ρά­χω­βας.
* Ε­νί­σχυ­ση των α­μυ­νο­μέ­νων (Γαρ­δι­κιώ­τη και Βά­για) με τα τμή­μα­τα, τα ο­ποί­α πο­λιορ­κού­σαν το Φρού­ριο της Άμ­φισ­σας, με ε­πι­κε­φα­λής τους Οοπλαρ­χη­γούς Γε­ώργιο Δυο­βου­νιώ­τη και Νά­κο Πα­νουρ­γιά και με άλ­λα τμή­μα­τα, τα ο­ποί­α βρί­σκονταν σε άλ­λες α­πο­στο­λές στα χω­ριά της πε­ριο­χής, με­τά α­πό γρα­πτή ει­δο­ποί­ηση (ε­πι­στο­λή του αρ­χι­στρα­τή­γου) των οπλαρχηγών, α­πε­σταλ­μέ­νη με έ­κτα­κτους αγ­γε­λια­φό­ρους.

Στις 17 Νο­εμ­βρί­ου, τις βρα­δι­νές ώ­ρες, ο Καραϊσκάκης ε­ξέ­δω­σε προ­φο­ρι­κή δια­τα­γή ε­πι­χει­ρήσε­ως προς τους ο­πλαρ­χη­γούς, α­να­πτύσ­σο­ντας το σχέ­διο του Μου­στά­μπε­η και το δι­κό του, με τις ε­πι­μέ­ρους α­πο­στο­λές των ελ­λη­νι­κών τμη­μά­των και τις ο­δηγί­ες προ­πα­ρα­σκευ­ής και διοι­κη­τι­κής μέ­ρι­μνας (πα­ρα­σκευ­ή άρ­του κ.ά.). Ε­πί­σης διέ­τα­ξε την προ­ε­τοι­μα­σί­α της κύριας δυ­νά­με­ως, στη διάρ­κεια της νύ­χτας, με ε­τοι­μό­τη­τα α­να­χω­ρή­σε­ως την ε­πο­μέ­νη, σύμ­φω­να με το σχέ­διο. Τέ­λος, κά­λε­σε το γραμ­μα­τέ­α του Δη­μή­τριο Αι­νιά­να, για να του συντάξει τις ε­πι­στο­λές, με ε­ντο­λή προς τους ο­πλαρ­χη­γούς των τμη­μά­των, τα ο­ποί­α πο­λιορκού­σαν το Φρού­ριο της Άμ­φισ­σας και άλ­λων, τα ο­ποί­α βρί­σκο­νταν σε α­πο­στολές στα χωριά της πε­ριο­χής, προ­κει­μέ­νου να σπεύ­σουν στην Α­ρά­χω­βα, για την ενί­σχυ­ση των α­μυ­νο­μέ­νων.

Σε ε­κτέ­λε­ση της δια­τα­γής ε­πι­χει­ρή­σε­ως του Καραϊσκάκη, η δύ­να­μη προ­α­πο­στο­λής α­να­χώρη­σε α­μέ­σως τη νύ­χτα της 17ης (ξη­μέ­ρω­μα 18ης) Νο­εμ­βρί­ου για την Α­ρά­χω­βα και ό­ταν έφτασε στη νό­τια πα­ρυ­φή της, ο Γαρ­δι­κιώ­της διέ­τα­ξε στά­ση, ώ­στε να συ­γκε­ντρω­θεί ό­λη η δύ­να­μη και να δοθούν ο­δη­γί­ες για τις πε­ραι­τέ­ρω ε­νέρ­γειες. Α­μέ­σως με­τά προ­ω­θή­θη­καν τμή­μα­τα α­να­γνω­ρί­σε­ως (πε­ρί­πο­λοι) σε διά­φο­ρες κα­τευ­θύνσεις, τα ο­ποί­α α­νέ­φε­ραν, ό­τι η Α­ρά­χω­βα δεν κα­τέ­χε­ται α­πό ε­χθρι­κά τμή­μα­τα. Έτσι, ό­λη η δύ­να­μη προ­α­πο­στο­λής προχώρησε στην πε­ριο­χή της εκ­κλη­σί­ας του Α­γί­ου Γε­ωρ­γί­ου και στα σπί­τια της α­να­το­λι­κής πα­ρυ­φής, ό­που άρ­χι­σε την οργά­νω­ση θέ­σε­ων μά­χης και την α­μυ­ντι­κή ε­γκα­τά­στα­ση. Επίσης, σε ε­φαρ­μο­γή του σχε­δί­ου ά­μυ­νας, μι­κρά τμή­μα­τα προ­ω­θή­θη­καν στα δρο­μο­λό­για κα­τευ­θύν­σε­ων του ε­χθρού (υ­ψώ­μα­τα Μά­νας – Α­ρά­χω­βα και Στε­νό Ζεμε­νού – Α­ρά­χω­βα), για την ε­κτέ­λε­ση της α­πο­στο­λής τους, ως φυ­λά­κια προ­φυ­λακών μά­χης.

Πρώτη μέρα της μάχης – 18 Νοεμβρίου 1826
Τα μι­κρά ελ­ληνι­κά τμή­μα­τα, τα ο­ποί­α εί­χαν προ­ω­θη­θεί ως φυ­λά­κια προ­φυ­λα­κών μά­χης και είχαν ε­γκα­τα­στα­θεί στις δύ­ο κα­τευ­θύν­σεις, υ­ψώ­μα­τα Μά­νας – Α­ρά­χω­βα και Στενό Ζεμενού – Α­ρά­χω­βα, τις προ­με­σημ­βρι­νές ώ­ρες (πε­ρί­που στις 10:00) α­νέ­φε­ραν στους Ο­πλαρ­χη­γούς Γαρ­δι­κιώ­τη Γρί­βα και Γε­ώρ­γιο Βά­για, ό­τι εμ­φα­νί­σθη­καν οι ε­μπρο­σθο­φυ­λα­κές των ε­χθρι­κών τμη­μά­των, στην πρώ­τη κα­τεύ­θυν­ση, κα­τερ­χόμε­νες τα βο­ρειο­α­να­το­λι­κά υ­ψώ­μα­τα της Α­ρά­χω­βας και στη δεύ­τε­ρη, ει­σερ­χόμε­νες στο Στε­νό Ζε­με­νού.

Τις με­σημ­βρι­νές ώ­ρες, οι Τουρ­καλ­βα­νοί, α­φού προ­ω­θή­θη­καν, ε­πι­τί­θο­νταν α­πό διά­φο­ρες κα­τευθύν­σεις και συ­γκρού­ο­νταν με τα ελ­λη­νι­κά τμή­μα­τα, τα ο­ποί­α α­μύ­νο­νταν στην πε­ριο­χή της εκ­κλη­σί­ας του Α­γί­ου Γε­ωρ­γί­ου και στα γύ­ρω σπί­τια. Η μά­χη γε­νι­κεύ­θη­κε και για πε­ρί­που δύ­ο ώ­ρες ε­ξα­κο­λουθού­σε σφο­δρή, ε­νώ τα ε­χθρι­κά τμή­μα­τα, τα ο­ποί­α ε­νερ­γού­σαν στην κα­τεύ­θυν­ση Στε­νό Ζε­με­νού – Α­ρά­χω­βα, εί­χαν αρ­χί­σει να κα­τα­λαμ­βά­νουν τα πρώ­τα σπί­τια της α­να­το­λι­κής πα­ρυ­φής της Α­ρά­χω­βας.

Στην ί­δια κα­τεύ­θυν­ση, η κύ­ρια ε­χθρι­κή δύ­να­μη, υ­πό τους Μου­στάμπε­η και Κε­χα­γιά­μπε­η, φθά­νει στην Α­ρά­χω­βα και ε­νερ­γεί σφο­δρή ε­πί­θε­ση, με αλλε­πάλ­λη­λες ε­φό­δους ε­να­ντί­ον των Ελ­λή­νων, οι ο­ποί­οι δια­τη­ρούν τις θέ­σεις τους. Ό­μως, πα­ρά τη σθε­να­ρή α­ντί­δρα­σή τους, οι ε­πι­τι­θέμε­νοι προ­χω­ρούν και κα­τα­λαμ­βά­νουν με­ρι­κά α­κό­μη σπί­τια.

Στη σχε­τι­κώς κρί­σι­μη αυ­τή φά­ση, το τμή­μα των 400 αν­δρών, με ε­πι­κε­φα­λής τον οπλαρ­χη­γό Χρι­στό­δου­λο Χα­τζη­πέ­τρο, προ­ερ­χόμε­νο α­πό το Δί­στο­μο, κα­τα­φθά­νει και κα­τα­λαμ­βά­νει τα υ­ψώ­μα­τα Α­φα­νός και Κου­μού­λα, ε­νι­σχύ­ο­ντας έ­τσι την ά­μυ­να στη νό­τια πα­ρυ­φή της Α­ρά­χω­βας.

Ταυ­το­χρό­νως, η υ­πό­λοι­πη δύ­να­μη, πε­ρί­που 800 άνδρες, υ­πό τον Αρ­χι­στρά­τη­γο, η ο­ποί­α, σύμ­φω­να με το σχέ­διο, α­κο­λου­θού­σε την κύ­ρια δύ­να­μη του Μου­στά­μπε­η, στην κατεύθυνση Στε­νό Ζε­με­νού – Α­ρά­χω­βα, προ­σβάλ­λει α­πό τα νώ­τα τα ε­χθρι­κά τμή­μα­τα της ο­πι­σθο­φυ­λα­κής, ει­δο­ποιώ­ντας συ­νά­μα και τα α­μυ­νό­με­να φί­λια τμή­μα­τα για την ά­φι­ξη και την προ­ώ­θη­σή της και ε­πι­διώ­κο­ντας να α­πο­κλεί­σει, κα­τά το δυ­να­τόν, τους Ο­θω­μα­νούς και α­πό την κα­τεύ­θυν­ση αυ­τή.

Ο Μου­στά­μπε­ης, ε­κτι­μώ­ντας ό­τι οι δυ­νά­μεις του κιν­δυ­νεύ­ουν να ε­γκλω­βι­σθούν μέ­σα στην Α­ρά­χω­βα, προ­βαί­νει στις ε­ξής ε­νέρ­γειες:
* Α­πο­σύ­ρει ό­λες τις δυ­νά­μεις του και τις ε­γκα­θι­στά σε α­μυ­ντι­κή διά­τα­ξη βο­ρεί­ως της Α­ρά­χωβας, στα υ­ψώ­μα­τα Λό­φος Μου­στά­μπε­η και Λυ­κό­τρου­πο, κα­θώς και στα εν­διά­μεσα αυτών και στα γύ­ρω α­ντε­ρί­σμα­τα, α­πο­σκο­πώ­ντας στη διοί­κη­ση, τον έ­λεγ­χο και την α­πο­τε­λε­σμα­τι­κή ε­πέμ­βα­ση των τμη­μά­των του, με α­ντε­πι­θέ­σεις ε­να­ντίον των Ελ­λή­νων.
* Δια­τάσ­σει δύ­να­μη 500 Τουρ­καλ­βα­νών να ε­πι­τε­θεί ε­να­ντί­ον της κύ­ριας δυ­νά­μεως του Κα­ρα­ϊ­σκά­κη, η ο­ποί­α προ­χω­ρού­σε α­πό την κα­τεύ­θυν­ση του Ζε­με­νού, ώ­στε να την α­να­γκά­σει να α­να­κό­ψει την προ­ώ­θη­σή της και να πα­ρα­μεί­νει έ­ξω α­πό την Α­ρά­χω­βα.
* Δια­τάσ­σει ε­πί­σης, τμή­μα πε­νή­ντα ιπ­πέ­ων, να προ­ω­θη­θεί στο ύ­ψω­μα Κα­ϋ­μέ­νος Σταυ­ρός, α­να­το­λι­κώς της Α­ρά­χω­βας, με α­πο­στο­λή α­φε­νός να πα­ρα­κο­λου­θεί και να α­να­φέ­ρει τις κινήσεις της κύ­ριας δυ­νά­με­ως του Κα­ρα­ϊ­σκά­κη και ε­ξάλ­λου να α­σφα­λί­ζει τη δύ­να­μη του Μου­στά­μπε­η, α­πο­κρού­ο­ντας ο­ποια­δή­πο­τε ε­πι­θετι­κή προ­σβο­λή ε­να­ντί­ον της, α­πό α­να­το­λι­κή κα­τεύ­θυν­ση.

Ο Κα­ρα­ϊ­σκά­κης, συ­νε­χί­ζο­ντας την προ­ώ­θη­ση της κύ­ριας δυ­νά­με­ως και προ­σεγγί­ζο­ντας στην Α­ρά­χω­βα, δια­τάσ­σει τμή­μα 300 αν­δρών, με ε­πι­κε­φα­λής τους ο­πλαρχη­γούς Γιώ­τη Δαγκλή, Δια­μά­ντη Ζέρ­βα και Χρι­στό­φο­ρο Περ­ραι­βό να κα­τα­λά­βουν τα υ­ψώ­μα­τα της δια­βά­σε­ως στην πε­ριο­χή Ζερ­βο­σπη­λιές, ε­πί της ο­δού πη­γές Μά­νας – Α­ρά­χω­βα και να έ­χουν ετοιμότητα ταυ­τό­χρο­νης ε­πι­θέ­σε­ως στην κατεύ­θυν­ση Διά­βα­ση Ζερ­βο­σπη­λιές – ύ­ψω­μα Λυ­κό­τρου­πο – Α­ρά­χω­βα, ως δευ­τερεύ­ου­σα προ­σπά­θεια (Δ.Π.), ε­νώ ο ί­διος θα ε­νερ­γού­σε κατάμέ­τω­πο, με κύ­ρια προσπά­θεια (Κ.Π.) στην κα­τεύ­θυν­ση Μύ­λοι Πά­νιας – ύ­ψω­μα Μαύ­ρα Λι­θά­ρια – Α­ρά­χωβα.

Κα­τά την προ­ώ­θη­ση και ό­ταν τα πρώ­τα τμή­μα­τα της Κ.Π. φθά­νουν στο ύ­ψω­μα Μαύρα Λι­θά­ρια, ε­ντο­πί­ζουν δε­ξιά (βο­ρεί­ως) στο ί­διο ύ­ψος, στο ύ­ψω­μα Κα­ϋ­μέ­νος Σταυ­ρός το ε­χθρι­κό τμή­μα των ιπ­πέ­ων. Α­μέ­σως ο Κα­ρα­ϊ­σκά­κης δια­τάσ­σει ε­πι­θε­τική κί­νη­ση και προ­σβο­λή των ιπ­πέ­ων με δι­κό του τμή­μα, στην εμ­φά­νι­ση του ο­ποί­ου οι ιπ­πείς υ­πο­χω­ρούν χω­ρίς α­ντί­στα­ση, ε­πι­στρέ­φο­ντας στην α­μυ­ντι­κή τοπο­θε­σί­α του Μου­στά­μπε­η.

Α­μέ­σως με­τά, τα προ­ω­θη­μέ­να ελ­λη­νι­κά τμή­μα­τα κα­τα­λαμ­βά­νουν το ύ­ψω­μα Κα­ϋμέ­νος Σταυ­ρός και με σχε­τι­κώς αρ­γό ρυθ­μό και αυ­ξη­μέ­να μέ­τρα α­σφα­λεί­ας, συνε­χί­ζουν την ε­πί­θε­ση προς την Α­ρά­χω­βα, προ­κει­μέ­νου να ε­νι­σχύ­σουν και να υ­πο­στη­ρί­ξουν, τα α­μυ­νό­με­να φί­λια τμή­μα­τα. Τη στιγ­μή αυ­τή εκ­δη­λώ­νε­ται ε­πιθε­τι­κή ε­νέρ­γεια του τμή­μα­τος των 500 Τουρκαλβανών με με­γά­λη ορ­μή, ώ­στε με­τά α­πό συ­μπλο­κή ε­νός τε­τάρ­του της ώ­ρας, α­να­στέλ­λε­ται η συ­νέ­χι­ση της ε­πι­θέσε­ως στο κέ­ντρο της δια­τά­ξε­ως των ε­πι­τι­θέ­με­νων ελληνικών τμη­μά­των, προ­καλώ­ντας μι­κρή υ­πο­χώ­ρη­ση της δυ­νά­με­ως της Κ.Π. και σύγ­χυ­ση στη δύ­να­μη της Δ.Π.

Στη δυ­σμε­νή αυ­τή ε­ξέ­λι­ξη, την κα­τά­στα­ση α­πο­σό­βη­σε η ά­με­ση ε­πέμ­βα­ση των Σου­λιώ­τι­κων τμη­μά­των με ε­πι­κε­φα­λής τους οπλαρ­χη­γούς Γε­ώρ­γιο Ζή­κου Τζαβέ­λα και Γιαν­νού­ση Πανομάρα. Τα τμή­μα­τα αυ­τά, ευ­ρι­σκό­με­να στην πλευ­ρά, η οποί­α κλο­νί­σθη­κε, δια­τη­ρούν τις θέ­σεις τους και α­μέ­σως με­τά ε­πι­τί­θε­νται με α­πο­τέ­λε­σμα, α­φε­νός να α­να­κό­ψουν την επιθετική ορ­μή του ε­χθρι­κού τμή­ματος ε­να­ντί­ον τους, φο­νεύ­ο­ντας μά­λι­στα τον αρ­χη­γό του Ο­σμάν Α­γά και α­φε­τέρου να συ­γκρα­τή­σουν ό­σους α­πό τους Έλ­λη­νες υ­πο­χω­ρού­σαν, να συ­νε­χί­σουν την ε­πί­θε­ση και να α­να­γκά­σουν τους Ο­θω­μα­νούς να τρα­πούν σε φυ­γή, δυ­τι­κώς της Α­ρά­χω­βας, στα υ­ψώ­μα­τα Πλό­βαρ­μα και Κα­να­λά­κι, δια­φεύ­γο­ντας προς την πε­ριοχή των Δελ­φών. Τα ε­χθρι­κά αυ­τά τμή­μα­τα βρέ­θη­καν α­ντι­μέ­τω­πα με τα τμή­μα­τα των ο­πλαρ­χη­γών Δυο­βου­νιώ­τη και Πα­νουρ­γιά, τα ο­ποί­α προ­έρ­χο­νταν α­πό τους Δελ­φούς και κατευθύνονταν στην Α­ρά­χω­βα για ε­νί­σχυ­ση των φί­λιων δυ­νά­με­ων, ο­πό­τε δέ­χθη­καν ε­πί­θε­ση, α­πό τους Δυο­βου­νιώ­τη και Πα­νουρ­γιά, κα­τά τη διαφυ­γή τους και α­να­γκά­σθη­καν να στρα­φούν και πά­λι, υ­πο­χω­ρώ­ντας προς την Αρά­χω­βα. Ε­κεί και άλ­λα ο­θω­μα­νι­κά τμή­μα­τα διέ­φευ­γαν α­πό την Α­ρά­χω­βα προς τους Δελ­φούς, ε­ξαι­τί­ας της με­τω­πι­κής ε­πι­θέ­σε­ως της δυνάμεως του Καραϊσκάκη και, πιε­ζό­με­να ε­κα­τέ­ρω­θεν (α­πό τη δύ­να­μη του Κα­ρα­ϊ­σκά­κη και τα τμή­ματα Δυο­βου­νιώ­τη και Πα­νουρ­γιά), α­να­γκά­ζο­νται να τρα­πούν βο­ρεί­ως της Αράχωβας και να κα­τα­φύ­γουν στην α­μυ­ντι­κή το­πο­θε­σί­α του Μου­στά­μπε­η.

Ό­ταν η δύ­να­μη των 500 Τουρ­καλ­βα­νών ε­πι­τέ­θη­κε στο κέ­ντρο της δυ­νά­με­ως του Καραϊσκάκη, οι ο­πλαρ­χη­γοί Δα­γκλής, Ζέρ­βας και Περ­ραι­βός, ε­κτι­μώ­ντας την κρι­σι­μό­τη­τα της καταστάσεως και ε­νώ δέ­χο­νταν ε­χθρι­κή ε­πί­θε­ση στη Διά­βαση Ζερ­βο­σπη­λιές, με πρω­το­βου­λί­α τους, α­πο­φα­σί­ζουν να ε­πι­τε­θούν ε­να­ντί­ον της ε­χθρι­κής α­μυ­ντι­κής το­πο­θε­σί­ας (Μουστάμπεη), ε­πι­διώ­κο­ντας να α­πο­σπάσουν την προ­σο­χή του, ώ­στε α­φε­νός να α­πο­τρέ­ψουν τη δυ­να­τό­τη­τα α­ντε­πι­θέ­σε­ως, ό­που η το­πο­θε­σί­α του δε­χό­ταν ε­πί­θε­ση α­πό ελ­λη­νι­κά τμή­μα­τα και α­φε­τέ­ρου να α­πο­δυ­να­μώ­σουν την πί­ε­ση, την ο­ποί­α α­σκού­σε στο κέ­ντρο της δια­τά­ξε­ως της δυ­νά­με­ως του Αρ­χι­στρα­τή­γου. Έ­τσι προ­ω­θούν τα τμή­μα­τά τους δυ­τι­κώς του υ­ψώ­μα­τος Κα­ϋ­μέ­νος Σταυ­ρός, κα­τα­λαμ­βά­νουν έ­να α­νώ­νυ­μο ύ­ψω­μα (υψ. 1076) υ­περ­κεί­με­νο, βο­ρεί­ως – βο­ρειο­α­να­το­λι­κώς της ε­χθρι­κής α­μυ­ντι­κής το­πο­θε­σί­ας, ως βά­ση εξορμήσεως, α­πό ό­που εκ­δη­λώ­νουν ε­πι­θε­τι­κή ε­νέρ­γεια ε­να­ντί­ον της τοπο­θε­σί­ας. Προ­σπά­θεια α­ντε­πι­θέ­σε­ως ε­χθρι­κού τμή­μα­τος α­πο­κρού­ε­ται, και με­τά α­πό α­γώ­να πε­ρί­που μι­σής ώρας το τμή­μα αυ­τό τρέ­πε­ται σε φυ­γή, ε­πα­νερ­χόμε­νο στην το­πο­θε­σί­α. Δύ­ο α­κό­μη α­πό­πει­ρες α­ντε­πι­θέ­σε­ως, ε­να­ντί­ον άλ­λων ελλη­νι­κών τμη­μά­των α­πο­τυγ­χά­νουν, με ση­μα­ντι­κές, σε βά­ρος των ε­χθρι­κών δυ­νάμε­ων α­ντε­πι­θέ­σε­ως, α­πώ­λειες. Στο με­τα­ξύ, η ε­πι­θε­τι­κή ε­νέρ­γεια του τμή­μα­τος των 500 Τουρ­καλ­βα­νών δεν ευοδώ­θη­κε, πα­ρά την πει­σμα­τώ­δη προσπάθειά του, με α­πο­τέ­λε­σμα και αυ­τό να α­νατρα­πεί και να συ­μπτυ­χθεί στο ε­σω­τε­ρι­κό της το­πο­θε­σί­ας.

Στο τέ­λος της πρώ­της η­μέ­ρας της μά­χης, με τη δύ­ση του η­λί­ου, η κα­τά­στα­ση των α­ντι­πά­λων εί­χε δια­μορ­φω­θεί ως ε­ξής:

Η κύ­ρια δύ­να­μη των Ο­θω­μα­νών υ­πό τους Μου­στά­μπε­η και Κε­χα­γιά­μπε­η εί­χε συγκε­ντρω­θεί και εί­χε ε­γκα­τα­στα­θεί α­μυ­ντι­κώς στα υ­ψώ­μα­τα Λό­φος Μου­στά­μπεη βο­ρεί­ως της Αράχωβας και Λυ­κό­τρου­πο, βο­ρειο­α­να­το­λι­κώς της Α­ρά­χω­βας, όπου βρί­σκο­νταν οι Κα­ρυο­φίλ­μπε­ης και Ελ­μάν­σμπε­ης, ε­νώ ό­λη η υ­πό­λοι­πη δύ­ναμη με τους ε­πι­κε­φα­λής α­ξιω­μα­τι­κούς ή­ταν πλή­ρως ε­κτε­θει­μέ­νη στις κο­ρυ­φές των γυ­μνών λό­φων, με μέ­σα προ­στα­σί­ας και κα­λύ­ψε­ως τους ίπ­πους, τους η­μί­ονους και τις α­πο­σκευές.

Η ε­χθρι­κή α­μυ­ντι­κή το­πο­θε­σί­α, ε­δα­φι­κώς πε­ριο­ρι­σμέ­νη, ή­ταν πε­ρι­κυ­κλω­μένη και η ε­γκα­τε­στη­μέ­νη σε αυ­τή δύ­να­μη ή­ταν ε­γκλω­βι­σμέ­νη.

Ο Καραϊσκάκης, α­μέ­σως με­τά α­πό αυ­τή την α­να­διά­τα­ξη της ε­χθρι­κής δυ­νά­μεως, ε­γκα­τέ­στη­σε το στρα­τη­γεί­ο του στην εκ­κλη­σί­α του Α­γί­ου Γε­ωρ­γί­ου. Για να εί­ναι η ά­μυ­να πιο αποτελεσματική, διατάσ­σει τη βελ­τί­ω­ση των θέ­σε­ων μά­χης στη βό­ρεια πλευ­ρά του πε­ρι­βό­λου της εκ­κλη­σί­ας και στα γύ­ρω σπί­τια.

Η μέ­χρι τό­τε ε­ξέ­λι­ξη και η ε­κτί­μη­ση της κα­τα­στά­σε­ως τον ο­δη­γού­σε στο συμπέ­ρα­σμα, ό­τι η θέ­ση των Ο­θω­μα­νών θα ε­πι­δει­νω­νό­ταν και έ­δω­σε ε­ντο­λή στους ο­πλαρ­χη­γούς της δυνάμεώς του να κα­τα­λά­βουν με τα τμή­μα­τά τους ε­πί­και­ρες θέ­σεις, προ­κει­μέ­νου να α­πο­κλεί­σουν τα δρο­μο­λό­για δια­φυ­γής και να πα­ρε­μπο­δί­σουν τη δυ­να­τό­τη­τα ε­νι­σχύ­σε­ως των εγκλωβισμένων με άλ­λες δυ­νά­μεις.

Τη νύ­χτα της 18ης (ξη­μέ­ρω­μα 19ης) Νο­εμ­βρί­ου εκ­δη­λώ­θη­κε δρι­μύ ψύ­χος με σύν­νε­φα, ο­μί­χλη και βό­ρειο ά­νε­μο. Τα ε­χθρι­κά τμή­μα­τα, ε­κτε­θει­μέ­να στο ύ­παι­θρο, υ­πό δυ­σμε­νείς καιρικές συν­θήκες, βρέ­θη­καν σε μειο­νε­κτι­κή θέ­ση, ε­νώ οι Έλ­λη­νες α­ντι­με­τώ­πι­ζαν το ψύ­χος, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας ως κα­τα­λύ­μα­τα τα σπί­τια των Α­ρα­χω­βι­τών, ε­πι­στρέ­φο­ντας εκ περιτροπής στις θέ­σεις μά­χης. Ό­μως, ό­σοι (συ­νή­θως ό­χι ό­λοι) και ό­ταν ε­πέστρε­φαν πα­ρέ­με­ναν στις θέ­σεις σε ε­πα­γρύ­πνη­ση πιο λί­γο χρό­νο. Πολ­λοί μά­λιστα έ­πι­ναν ά­φθο­νο αραχωβίτικο χλια­ρό κρα­σί, τρώ­γο­ντας και λί­γες ε­λιές, από ό­σες εί­χαν α­φή­σει οι Α­ρα­χω­βί­τες, έ­πε­φταν σε βα­θύ ύ­πνο μέ­σα στα σπί­τια και συ­νε­πώς ή­ταν α­να­ξιό­μα­χοι.

Οι Ο­θω­μα­νοί, ε­νώ α­ντι­λή­φθη­καν την α­που­σί­α των Ελ­λή­νων α­πό τις θέ­σεις μάχης, υ­πο­ψιά­σθη­καν, ό­τι σχε­δί­α­ζαν κά­ποια αιφ­νι­δια­στι­κή ε­νέρ­γεια και δεν εκμε­ταλ­λεύ­θη­καν την ευκαιρία να ε­κτο­ξεύ­σουν νυ­χτε­ρι­νή α­ντε­πί­θε­ση και να ε­πι­χει­ρή­σουν δια­φυ­γή. Α­σφα­λώς, αν ε­νερ­γού­σαν, η προ­σπά­θειά τους θα ευο­δωνό­ταν. Σε σύ­σκε­ψη και σχε­τι­κή συ­ζή­τη­ση των Μου­στά­μπε­η και Κε­χα­γιά­μπε­η δεν ε­γκρί­θη­κε η πρό­τα­ση δια­φυ­γής, για­τί ο πρώ­τος θε­ω­ρού­σε τη φυ­γή πρά­ξη α­τι­μω­τική και ο δεύ­τε­ρος έλ­πι­ζε ό­τι ο Κιου­τα­χής θα έ­στελ­νε ε­νί­σχυ­ση.

Δεύτερη μέρα της μάχης – 19 Νοεμβρίου 1826
Α­πό το πρώτο φως της ημέ­ρας ό­λα τα ελ­λη­νι­κά τμή­μα­τα, με ε­πι­κε­φα­λής τους ο­πλαρ­χη­γούς τους, σύμ­φω­να με την ε­ντο­λή του Καραϊσκάκη, η ο­ποί­α δόθη­κε την προ­η­γου­μέ­νη, είχαν ε­γκα­τα­στα­θεί σε διά­τα­ξη πε­ρι­κυ­κλώ­σε­ως της εχθρι­κής α­μυ­ντι­κής το­πο­θε­σί­ας. Ι­διαί­τε­ρα μέ­τρα εί­χαν λη­φθεί σε ε­πί­και­ρες θέ­σεις με την κα­τα­σκευ­ή μι­κρών προ­μα­χώ­νων (θέσεων μά­χης), κυ­ρί­ως στις δια­βά­σεις και στα δρο­μο­λό­για, με μι­κρά δια­στή­μα­τα με­τα­ξύ των προ­μα­χώ­νων, ώστε να α­πο­τρα­πεί κά­θε προ­σπά­θεια δια­φυ­γής.

Α­πό το πρω­ί άρ­χι­σε α­νταλ­λα­γή πυ­ρών με­τα­ξύ των α­ντι­πά­λων, με συ­νε­χώς αυ­ξα­νό­με­νο ρυθ­μό, χω­ρίς ση­μα­ντι­κές α­πώ­λειες των ε­χθρι­κών τμη­μά­των, για­τί εί­χαν ε­πί­σης κατασκευάσει προ­μα­χώ­νες, α­πό τους ο­ποί­ους προ­στα­τεύ­ο­νταν. Τη δεύ­τε­ρη αυ­τή η­μέ­ρα της μά­χης και άλ­λα φί­λια τμή­μα­τα με τους ο­πλαρ­χηγούς τους κα­τα­φθά­νουν, σύμ­φω­να με τις γρα­πτές ε­ντο­λές (ε­πι­στο­λές) του Καραϊσκάκη και ε­γκα­θί­στα­νται στα δυ­τι­κά υ­ψώ­μα­τα, ε­πι­τυγ­χά­νο­ντας έ­τσι απο­κλει­σμό των δυ­νά­με­ων του Μου­στά­μπε­η και α­πό τη δυ­τι­κή πλευρά.

Τρίτη μέρα της μάχης – 20 Νοεμβρίου 1826
Nω­ρίς το πρω­ί εί­χαν φθά­σει στην Α­ρά­χω­βα τα τμή­μα­τα των oπλαρ­χη­γών Μα­κρή, Δρά­κου, Κα­λύβα, Α­πο­κο­ρί­τη, Γιόλ­δα­ση, Κων­στα­ντή Γρί­βα, του Κο­μνά Τρά­κα με 150 άν­δρες, το οποίο βρι­σκό­ταν στο Κω­ρύ­κειο ά­ντρο, και τέ­λος του Σπύ­ρου Μή­λιου με πε­ρισ­σότε­ρους α­πό 300 άν­δρες, το ο­ποί­ο εί­χε πα­ρα­μεί­νει στο Δί­στο­μο, με ε­ντο­λή του Καρα­ϊ­σκά­κη, ό­ταν αναχώρησε για την Α­ρά­χω­βα με την κύ­ρια δύ­να­μη. Τα τμήμα­τα αυ­τά κα­τα­λαμ­βά­νουν καί­ριες θέ­σεις στην πε­ριο­χή, συ­μπλη­ρώ­νο­ντας έ­τσι την πε­ρι­κύ­κλω­ση της ε­χθρι­κής α­μυ­ντι­κής το­πο­θε­σί­ας.

Ε­πί­σης, μί­α ση­μα­ντι­κή δύ­να­μη συ­γκρο­τεί­ται, ως ε­φε­δρεί­α του Καραϊσκάκη, με ε­τοι­μό­τη­τα ά­με­σης ε­πεμ­βά­σε­ως, ό­που και ό­ταν η ε­χθρι­κή δρα­στη­ριό­τητα θα πα­ρου­σια­ζό­ταν ι­σχυ­ρή και ε­πι­κίν­δυ­νη για την ε­ξέ­λι­ξη του α­γώ­να των ελ­λη­νι­κών τμη­μά­των. Έ­τσι, οι Έλ­λη­νες α­πό α­μυ­νό­με­νοι που ή­σαν έ­γι­ναν ε­πι­τι­θέ­με­νοι και α­σκούσαν συ­νε­χή πί­ε­ση στην ε­χθρι­κή α­μυ­ντι­κή το­πο­θε­σί­α και α­πο­τε­λε­σμα­τι­κό έλεγ­χο των δρο­μο­λο­γί­ων δια­φυ­γής ή ε­νι­σχύ­σε­ως.

Όταν οι πο­λιορ­κού­με­νοι Τουρ­καλ­βα­νοί ε­πιχεί­ρη­σαν έ­ξο­δον κα­τά των θέ­σε­ων των πο­λιορ­κη­τών, έ­νας εξ αυ­τών βρέ­θη­κε για μια στιγ­μή πλη­σί­ον του Κα­ρα­ϊ­σκά­κη, με γυ­μνό το σπα­θί του και ρίχτη­κε ξαφ­νι­κά ε­να­ντί­ον του για να τον α­πο­κε­φα­λί­σει. Τη στιγ­μή ό­μως ε­κείνη, τον έ­σω­σε α­πό βέ­βαιο θά­να­το έ­νας α­κό­λου­θός του, ο στρα­τιώ­της Μά­ρα­θος από το χω­ριό Κο­μπο­τά­δες Φθιώ­τι­δος, που βρέ­θη­κε κο­ντά του και ο ο­ποί­ος πρό­φθα­σε και σκό­τω­σε τον Τούρ­κο σπα­θο­φό­ρο, πριν αυ­τός προ­λά­βει να κα­τε­βά­σει το σπα­θί του κα­τά της κε­φα­λής του Κα­ρα­ϊ­σκά­κη. Έ­κτο­τε, ο Καραϊσκάκης α­νε­γνώ­ρι­ζε ως σω­τή­ρα του τον α­νω­τέ­ρω α­κό­λου­θό του. Το επει­σό­διο αυ­τό με­τα­δό­θη­κε βρα­δύ­τε­ρα στους α­πο­γό­νους Κα­ρα­ϊ­σκά­κη και Μάρα­θου, οι ο­ποί­οι έ­τρε­φαν με­γά­λη συ­μπά­θεια και α­γά­πη με­τα­ξύ τους.

Τέταρτη μέρα της μάχης – 21 Νοεμβρίου 1826
Την η­μέ­ρα αυ­τή, προ­κει­μέ­νου να υ­λο­ποι­η­θεί η τα­κτι­κή του Καραϊσκάκη για την πε­ρι­κύ­κλω­ση, τις πρω­ι­νές ώ­ρες, έ­να πρώ­το τμή­μα 300 αν­δρών με ε­πι­κε­φα­λής τους ο­πλαρ­χηγούς Δια­μα­ντή Ζέρ­βα, Λά­μπρο Βέ­ι­κο ή Ζάρ­μπα, Δή­μο Τσέ­λιο και Κων­στα­ντί­νο Βέ­ρη δια­τάσ­σε­ται να ε­γκα­τα­στα­θεί στο Στε­νό Ζε­με­νού, με α­πο­στο­λή να α­πο­τρέψει τη διέ­λευ­ση ε­χθρι­κού τμή­μα­τος προς την Α­ρά­χω­βα, για την ε­νί­σχυ­ση του Μου­στά­μπε­η. Ε­πί­σης, δεύ­τε­ρο τμή­μα με ε­πι­κε­φα­λής τους Ο­πλαρ­χη­γούς Χρι­στό­φο­ρο Περ­ραι­βό και Γιώ­τη Δα­γκλή δια­τάσ­σε­ται να εγκατασταθεί στα υ­ψώ­μα­τα Ζερ­βο­σπη­λιές και Κα­ϋ­μέ­νος Σταυ­ρός, για τον έ­λεγ­χο του δρο­μο­λο­γί­ου Μο­νής Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ – Α­ρά­χω­βα με την ί­δια α­πο­στο­λή, ό­πως και το πρώτο.

Στο με­τα­ξύ, στην πε­ριο­χή της Δαύ­λειας, ι­κα­νή ε­χθρι­κή δύ­να­μη εί­χε συ­γκροτη­θεί σε δύ­ο σώ­μα­τα. Το πρώ­το δυ­νά­με­ως 800 αν­δρών υ­πό τον Α­βδου­λάχ Α­γά με α­ποστο­λή να προελάσει δια­μέ­σου του Στε­νού Ζε­με­νού προς την Α­ρά­χω­βα, ως συ­νοδεί­α ε­φο­διο­πο­μπής υ­πο­ζυ­γί­ων με πολ­λά ε­φό­δια για τον α­νε­φο­δια­σμό των ε­γκλω­βι­σμέ­νων και για να διευκολύνει την προ­σπά­θεια δια­φυ­γής και το δεύ­τερο πιο μι­κρής δυ­νά­με­ως, να προ­ε­λά­σει δια­μέ­σου του δρο­μο­λο­γί­ου Μο­νή Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ – υ­ψώ­μα­τα Μά­νας – Α­ρά­χω­βα, με αποστολή την ε­νί­σχυ­ση των ε­γκλω­βι­σμέ­νων. Ό­ταν η κε­φα­λή του δεύ­τε­ρου σώ­μα­τος φθά­νει στο ύ­ψω­μα Σα­ρα­κι­νό, προ των υψω­μά­των Ζερ­βο­σπη­λιές και Κα­ϋ­μέ­νος Σταυ­ρός, βάλλει συν­θη­μα­τι­κά πυ­ρά, για να α­να­φέ­ρει την ά­φι­ξή του ως ε­νι­σχύ­σε­ως.

Α­μέ­σως με­τά, ο Μου­στά­μπε­ης, κα­το­πτεύ­ο­ντας τη γύ­ρω πε­ριο­χή και δια­πι­στώνο­ντας ό­τι προς την κα­τεύ­θυν­ση αυ­τή δεν υ­πάρ­χει ι­σχυ­ρή ελ­λη­νι­κή δύ­να­μη, δια­τάσ­σει έ­να τμή­μα να επιτεθεί α­πό τα νώ­τα ε­να­ντί­ον των τμη­μά­των Περ­ραιβού και Δα­γκλή, α­φε­νός για να διευ­κο­λύ­νει την προ­έ­λα­ση της δυ­νά­με­ως ε­νισχύ­σε­ως και α­φε­τέ­ρου για να δια­τη­ρή­σει α­νοι­χτό το δρο­μο­λό­γιο προς τη Μο­νή Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ. Τα τμή­μα­τα Περ­ραι­βού και Δα­γκλή, τα ο­ποί­α δέ­χθη­καν την ε­χθρι­κή ε­πί­θε­ση υ­πο­χω­ρούν α­πό τα υ­ψώ­μα­τα Ζερ­βο­σπη­λιές και Καϋμένος Σταυ­ρός, ε­νώ οι ε­γκλωβι­σμέ­νοι, υ­περ­βαί­νο­ντας τους προ­μα­χώ­νες τους, ε­πι­χει­ρούν να συ­νε­νω­θούν με τη δύ­να­μη ε­νι­σχύ­σε­ως. Ο θό­ρυ­βος και η α­να­τα­ρα­χή στα τμή­μα­τα των α­ντι­μαχο­μέ­νων προ­κά­λε­σαν την προ­σω­πι­κή πα­ρου­σί­α του Καραϊσκάκη, ώ­στε να εκδη­λω­θεί ά­με­ση ε­πέμ­βα­ση με ι­κα­νή δύ­να­μη ε­να­ντί­ον των Ο­θω­μα­νών, οι ο­ποί­οι ε­πι­χεί­ρη­σαν να δια­φύ­γουν, με α­πο­τέ­λε­σμα, α­φού δεν εί­χε α­κό­μη α­φι­χθεί η δύνα­μη ε­νι­σχύ­σε­ως α­πό την κα­τεύ­θυν­ση του Ζε­με­νού (του Α­βδου­λάχ Α­γά), να α­ναγκα­σθούν να υ­πο­χω­ρή­σουν και να επανέλθουν στην α­μυ­ντι­κή το­πο­θε­σί­α. Με­τά την ε­ξέ­λι­ξη αυ­τή, η δύ­να­μη ε­νι­σχύ­σε­ως α­πό την κα­τεύ­θυν­ση της Μο­νής Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ, για να α­πο­φύ­γει πε­ραι­τέ­ρω φθο­ρά και περισσότερες α­πώλειες, υ­πο­χώ­ρη­σε και ε­πέ­στρε­ψε στη Δαύ­λεια, δια­μέ­σου της Μο­νής.

Η δύ­να­μη ε­νι­σχύ­σε­ως υ­πό τον Α­βδου­λάχ Α­γά, κα­τά την προ­έ­λα­ση και μό­λις η εμπρο­σθο­φυ­λα­κή ει­σήλ­θε στο Στε­νό Ζε­με­νού, α­πό λαν­θα­σμέ­νη ε­κτί­μη­ση και βια­στι­κή ε­νέρ­γεια του εκεί ελ­λη­νι­κού τμή­μα­τος, δέ­χε­ται προ­σβο­λή με πυ­ρά και ση­μα­ντι­κές σε βά­ρος της α­πώ­λειες, αλ­λά το κύ­ριο σώ­μα, λό­γω της στε­νό­τη­τας του χώ­ρου και, κα­τά συ­νέ­πεια, της αδυναμίας α­να­πτύ­ξε­ως για ε­πί­θε­ση υ­ποχω­ρεί α­τά­κτως, ε­πι­στρέ­φο­ντας στη Δαύ­λεια. Με­τά την α­πο­τυ­χί­α της ε­νι­σχύ­σε­ως και της δια­φυ­γής των ε­γκλω­βι­σμέ­νων προς τη Μο­νή Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ, ο Καραϊσκάκης, α­μέ­σως με­τά τη σύ­γκρου­ση και ε­λέγ­χο­ντας την κα­τά­στα­ση, α­πο­στέλ­λει νέ­α τμή­μα­τα και προς τις δύ­ο κα­τευ­θύν­σεις ε­να­ντί­ον των ε­χθρι­κών δυ­νά­με­ων ε­νι­σχύ­σε­ως. Ό­ταν τα νέ­α αυ­τά τμή­μα­τα έ­φθα­σαν ε­πί τό­που, οι συ­γκρού­σεις εί­χαν τε­λειώσει με α­πώ­λειες των ε­χθρι­κών τμη­μά­των 30 νε­κρούς, πολ­λούς τραυ­μα­τί­ες και 80 κτή­νη, φορ­τω­μέ­να με ε­φό­δια.

Ο Μου­στά­μπε­ης, α­πο­κλει­σμέ­νος και με το η­θι­κό της δυ­νά­με­ώς του πο­λύ χα­μηλό, ε­ξαι­τί­ας των δυ­σμε­νών και­ρι­κών συν­θη­κών (βρο­χή, δρι­μύ ψύ­χος), της ελ­λείψε­ως ε­φο­δί­ων και της α­δυ­να­μί­ας ε­νι­σχύ­σε­ως, κα­θώς και σχε­τι­κής α­παι­τή­σε­ως πολ­λών υ­φι­στα­μέ­νων του, υ­πο­χρε­ώ­νε­ται να ζη­τή­σει συν­θή­κη. Το αί­τη­μα της συν­θή­κης α­να­φέ­ρε­ται στον Καραϊσκάκη, ο οποίος α­πο­στέλ­λει ως εκ­προ­σώ­πους του, τους οπλαρ­χη­γούς Χρι­στό­φο­ρο Περ­ραι­βό και Γιάν­νη Ρού­κη, προ­κει­μέ­νου να δια­πραγ­μα­τευ­θούν τους ό­ρους της συν­θή­κης με τους εεκπροσώπους του Μου­στά­μπε­η, τον χι­λί­αρ­χο Χό­το Λέ­γκα και τον ε­κα­τό­νταρ­χο Σουλε­ϊ­μάν Τό­σκα.

Ο Λέ­γκας, τε­λειώ­νο­ντας την ει­σή­γη­σή του, με­τα­ξύ άλ­λων, εί­πε: «…Σας πα­ρα­κα­λού­με λοι­πόν, να μας α­φή­σε­τε ε­λεύ­θε­ρους με τα ό­πλα μας να πά­με στο Ζη­τού­νι (Λα­μί­α). Ό­σα ζώ­α και πε­ριτ­τά πράγ­μα­τα έ­χο­με μα­ζί μας, ό­λα σας τα δί­δο­με με ευ­χα­ρί­στη­σή μας και για την πί­στη της συμ­φωνί­ας μας, ζη­τού­με να μας δώ­σε­τε πέ­ντε κα­πε­τα­ναί­ους και να πά­ρε­τε και εσείς άλ­λους τό­σους ση­μα­ντι­κούς Τούρ­κους, έ­ως να φτά­σω­με στο Ζη­τού­νι α­σφα­λείς και τό­τε λαμ­βά­νει ο κα­θέ­νας πί­σω τους δι­κούς του. Και κο­ντά σε ό­σα σας εί­παμε, σας υποσχόμεθα και φι­λί­α πα­ντο­τι­νή».

Ο Περ­ραι­βός, με­τα­ξύ άλ­λων, α­πά­ντη­σε: «…Ε­μείς δε ζη­τού­με άλ­λο τι σή­με­ρα πα­ρά την ε­λευ­θε­ρί­α μας, την ο­ποί­α ο Θε­ός ε­χά­ρι­σε σε κά­θε άν­θρω­πο να την χαί­ρε­ται εν ό­σω ζεί, χω­ρίς να βλά­ψει το γεί­το­νά του. Ε­σείς, α­γω­νι­ζό­με­νοι να μας τη σκο­τώ­σε­τε, δεν κάμνε­τε άλ­λο τι πα­ρά να κα­τα­πα­τεί­τε τη θε­ϊ­κή α­πό­φα­ση. Ό­σο για την ό­ποια ζη­τεί­τε συν­θή­κη, ε­μείς τη δεχόμεθα, κα­τά τη δια­τα­γή του Αρ­χη­γού μας, με τα ε­ξής κε­φά­λαια:
A. Η ζω­ή σας θέ­λει εί­ναι ε­λευ­θέ­ρα και α­πεί­ρα­κτος α­πό μι­κρού έ­ως με­γά­λου, ε­πει­δή ού­τε η συνεί­δη­σή μας ού­τε η θρη­σκεί­α μας συγ­χω­ρού­σι να βλά­ψω­με τους ό­σους μας ζη­τούν συγχώρηση.
Β. Προ της α­να­χω­ρή­σε­ώς σας, να μας πα­ρα­δώ­σε­τε τα Σά­λω­να και τη Λι­βα­δειά.
Γ. Η α­να­χώ­ρη­σή σας δεν συγ­χω­ρεί­ται έ­ως εις το Ζη­τού­νι, αλ­λά να υ­πά­γει έ­καστος εις τα ί­δια.
Δ. Ό­σα ό­πλα και χρή­μα­τα φέ­ρε­τε ε­πά­νω σας α­πό μι­κρού έ­ως με­γά­λου, φο­ρέ­μα­τα δι­πλά, ζώ­α πα­ντός γέ­νους και ό­λα τα κι­νη­τά, θέ­λε­τε τα πα­ρα­δώ­σει εις ό­ποιαν ε­πι­τρο­πήν δια­τά­ξει ο Αρ­χη­γός μας.
Ε. Δια την α­σφα­λή ε­κτέ­λε­ση των δια­λη­φθέ­ντων κε­φα­λαί­ων, ζη­τού­με εκ μέ­ρους σας ο­μή­ρους τον Κα­ρυο­φίλ­μπε­ην, α­δελ­φόν του Μου­στά­μπε­η και τον Κε­χα­γιάμπε­ην, σεις δε, ε­κτός του Αρ­χη­γού μας, έ­χε­τε την ά­δεια να ζη­τή­σε­τε ό­ποιους οπλαρ­χη­γούς θέ­λε­τε.

Αυ­τά εί­ναι τα, εκ μέ­ρους του Αρ­χη­γού μας και λοι­πών οπλαρ­χη­γών, ζη­τή­μα­τα, εις τα ο­ποί­α δεν συγ­χω­ρεί­ται καμ­μί­α συ­γκα­τά­βα­σις. Αν τα δέ­χε­σθε, η­μείς εί­με­θα έ­τοι­μοι να τα εκτελέσωμεν α­μέ­σως, το ε­να­ντί­ον δε, πά­λιν αρ­χί­ζο­μεν τον πό­λε­μον και ο Θε­ός, ό­ποιον γνω­ρί­ζει ά­δι­κον, ας τον παι­δεύ­σει».

Οι ό­ροι, τους ο­ποί­ους α­ντι­πρό­τει­νε ο Κα­ρα­ϊ­σκά­κης, α­πορ­ρί­φθη­καν α­πό τους Μου­στά­μπε­η και Κε­χια­γιάμπε­η, ε­πει­δή φο­βού­νταν την ορ­γή του Κιου­τα­χή και ήλ­πι­ζαν ό­τι τε­λι­κώς δε θα τους ε­γκα­τέ­λει­πε στη δει­νή θέ­ση, στην ο­ποί­α βρί­σκο­νταν. Δύ­ο ώ­ρες, με­τά την α­να­χώ­ρη­ση των εκ­προ­σώ­πων του Μου­στά­μπε­η, η α­πά­ντη­ση της α­πορ­ρί­ψε­ως των ό­ρων της συνθήκης δό­θη­κε α­πό την ε­χθρι­κή α­μυ­ντι­κή το­ποθε­σί­α, με την εκ­φώ­νη­ση της λέ­ξε­ως «Πό­λε­μος» τρεις φο­ρές.

Ο Καραϊσκάκης, βέ­βαιος πλέ­ον, ό­τι οι ε­γκλω­βι­σμέ­νοι θα ε­πι­χει­ρή­σουν να δια­σπά­σουν τον κλειό και να δια­φύ­γουν για να σω­θούν, ε­νί­σχυ­σε τα τμή­ματα, τα ο­ποί­α κα­τεί­χαν τις διαβάσεις, ε­πι­διώ­κο­ντας τον πιο α­πο­τε­λε­σμα­τι­κό έ­λεγ­χο των δρο­μο­λο­γί­ων δια­φυ­γής. Ει­δι­κό­τε­ρα, για το σκο­πό αυ­τό:
* Τα τμή­μα­τα των οπλαρ­χη­γών Δυο­βου­νιώ­τη και Τρά­κα, ε­νι­σχυ­μέ­να με τους Α­ρα­χω­βί­τες, οι ο­ποίοι κα­τοι­κού­σαν γύ­ρω α­πό την Πλη­κό­βρυ­ση, δια­τά­χθη­καν να κα­τα­λά­βουν τα υψώματα, δυ­τι­κώς και βο­ρειο­δυ­τι­κώς της Α­ρά­χω­βας, ή­τοι: Κου­κου­βά­γιες, Σφα­λάκι, Πλό­βαρ­μα, Κυ­ριά, Πί­σω Α­λώ­νια κ.α., μέ­χρι τους πρό­πο­δες της Βλα­χό­λα­κας, ώ­στε να α­πο­τρα­πεί η δια­φυ­γή προς τους Δελ­φούς και προς την Άμ­φισ­σα ή προς την πε­ριο­χή Λει­βά­δι και στη συ­νέ­χεια δυ­τι­κώς και βο­ρειο­δυ­τι­κώς του Παρ­νασ­σού.
*Τα τμήμα­τα των Ο­πλαρ­χη­γών Δα­γκλή, Περ­ραι­βού, Γε­ωρ­γί­ου Βά­για, Γαρ­δι­κιώ­τη Γρί­βα και των Σου­λιω­τών, ε­νι­σχυ­μέ­να ε­πί­σης με Α­ρα­χω­βί­τες, οι ο­ποί­οι κα­τοι­κού­σαν στις συ­νοι­κί­ες της Α­ρά­χω­βας Κού­κου­ρα και Κα­λό­βρυ­ση, δια­τά­χθη­καν να κατα­λά­βουν τα υ­ψώ­μα­τα Α­γί­α Τριά­δα, Κα­ϋ­μέ­νος Σταυ­ρός, Ζερ­βο­σπη­λιές και Σα­ρακι­νό, μέ­χρι την ο­δό α­πό Α­ρά­χω­βα προς την πη­γή Μά­να, ώ­στε να α­πο­τρα­πεί η διαφυ­γή προς το Στε­νό και την κοι­λά­δα Ζε­με­νού.
* Ο Καραϊσκάκης με την υ­πό­λοι­πη δύ­να­μη και τους Α­ρα­χω­βί­τες των άλ­λων συ­νοι­κιών κα­τεί­χαν το κέ­ντρο της δια­τά­ξε­ως στην εκ­κλη­σί­α του Α­γί­ου Γε­ωρ­γί­ου και στα γύ­ρω σπί­τια.

Η ε­ντο­λή του, προς ό­λα τα τμή­μα­τα, ή­ταν να α­σκούν πί­ε­ση με συ­νε­χή πυ­ρά, χωρίς δια­κο­πή, ε­να­ντί­ον της ε­χθρι­κής α­μυ­ντι­κής το­πο­θε­σί­ας. Την κα­τα­νο­μή των Α­ρα­χω­βι­τών σε αυ­τές τις α­πο­στο­λές κα­θό­ρι­σε ο ί­διος προ­σω­πι­κώς, για­τί αυ­τοί γνώ­ρι­ζαν πο­λύ κα­λά την πε­ριο­χή και τις δια­βά­σεις.

Πέμπτη μέρα της μάχης – 22 Νοεμβρίου 1826
Η τα­κτι­κή της πε­ρι­κυ­κλώ­σε­ως και ο αυ­στη­ρός α­πο­κλει­σμός ε­φαρ­μό­ζο­νταν και την πέ­μπτη η­μέ­ρα της μά­χης, με συ­νε­χή και πυ­κνά πυ­ρά, την ο­ποί­α ε­πι­βε­βαίω­σε ο Καραϊσκάκης, α­πό το πρω­ί, πραγ­μα­το­ποιώ­ντας ε­πί­σκε­ψη και ε­πι­θε­ώ­ρηση ό­λων των τμη­μά­των, στις κα­τε­χό­με­νες θέ­σεις (προ­μα­χώ­νες).

Ο Μου­στά­μπε­ης, στην προ­σπά­θειά του να ε­νι­σχύ­σει το η­θι­κό των ε­γκλω­βι­σμέ­νων, πραγ­μα­το­ποιώ­ντας και αυ­τός ε­πί­σκε­ψη και ε­πι­θε­ώ­ρη­ση των προ­μα­χώ­νων, προ­έ­τρε­πε τους Οθωμανούς να ε­κτε­λούν βο­λές ε­να­ντί­ον των Ελ­λή­νων. Η α­νταλ­λα­γή πυ­ρών ε­ξα­κο­λου­θού­σε και στη διάρ­κεια της νύ­χτας της 22ας (ξη­μέ­ρω­μα ε­πο­μέ­νης) του μή­να, οπό­τε τραυματίσθηκε ο Μου­στά­μπε­ης.

Ο Χρι­στό­φο­ρος Περ­ραι­βός α­να­φέ­ρει, σχε­τι­κώς με τον τραυ­μα­τι­σμό του Μουστά­μπε­η, τα ε­ξής: «Κα­τά την 23ην του μη­νός Νο­εμ­βρί­ου και πε­ρί την 2αν ώ­ραν της νυ­κτός, επισκεπτόμενος ο Αρ­χη­γός (Κα­ρα­ϊ­σκά­κης) ό­λα τα ελ­λη­νι­κά ο­χυ­ρώ­μα­τα, διέ­τα­ξε να πυ­ρο­βο­λή­σω­σιν εκ συμ­φώ­νου κα­τά των Τούρ­κων. Η δί­ω­ρη σχε­δόν διάρ­κεια των πυ­ρο­βο­λι­σμών έ­φε­ρεν α­προσ­δο­κή­τως τον θά­να­τον του Μου­στά­μπε­η, διό­τι εκ των ρι­πτο­μέ­νων σφαι­ρών ε­κτύ­πη­σε μί­α την κε­φα­λήν του κα­τά μέ­τω­πον, ή­τις πά­ραυ­τα τον ε­νέ­κρω­σεν και το στρατόπεδόν του ε­δει­λί­α­σε· κρύ­ψα­ντες τον θά­να­τόν του, α­πο­φά­σι­σαν την ε­πιού­σαν (23/11) να ζη­τή­σω­σι εκ δευ­τέ­ρου συν­θή­κην, ε­πί συμ­φω­νί­α να μην τους α­φαι­ρέ­σω­σιν, ει δυνατόν, τα ό­σα χρή­μα­τα φέ­ρουν εις την ζώ­νην των, εις τα λε­γό­με­να κε­μέ­ρια, τα δε άλ­λα να λά­βω­σιν ό­λα, κα­τά την ρη­θεί­σαν συν­θή­κην».

Ο α­δελ­φός του Μου­στά­μπε­η Καρυοφίλμπεης και οι υ­πη­ρέ­τες του α­πέ­κρυ­ψαν τον τραυ­μα­τι­σμό του ε­πί δύ­ο η­μέ­ρες, για να μην ε­πη­ρε­α­σθεί αρ­νη­τι­κώς το η­θικό του στρα­τεύ­μα­τος.

Έκτη μέρα της μάχης – 23 Νοεμβρίου 1826
Ε­νώ έ­τσι εί­χαν τα πράγ­μα­τα, την έ­κτη η­μέ­ρα της μά­χης, σχε­δόν ό­λοι οι α­ξιω­μα­τι­κοί των ο­θωμα­νι­κών τμη­μά­των συ­γκε­ντρώ­θη­καν έ­ξω α­πό τη σκη­νή του Κε­χα­γιά­μπε­η και, ευρισκόμενοι σε α­τα­ξί­α, α­νη­συ­χί­α και τα­ρα­χή, φι­λο­νι­κού­σαν και φω­να­σκού­σαν σε έ­ντο­νο ύ­φος, ε­ξαι­τί­ας της δει­νής κα­τα­στά­σε­ως στην ο­ποί­α εί­χαν πε­ριέλ­θει, προ­βλη­μα­τι­ζό­με­νοι για την πε­ραι­τέ­ρω τη­ρη­τέ­α στά­ση τους. Έ­νας υ­ψη­λό­βαθ­μος α­ξιω­μα­τι­κός, μα­ζί με άλ­λους οι ο­ποί­οι ει­σήλ­θαν στη σκη­νή, α­πευ­θύν­θη­κε στον Κε­χα­γιά­μπε­η, λέ­γο­ντας: « Μπέ­η, περιμένουμε τό­σες η­μέ­ρες βο­ή­θεια, για να σω­θού­με, πλην ό­μως οι ελ­πί­δες μας έ­χουν μα­ταιω­θεί. Τί πρέ­πει να κά­νου­με για να μη χα­θού­με; Ό­λο το στρά­τευ­μα βρί­σκε­ται σε με­γά­λη ανησυχία».

Έ­νας άλ­λος, α­πό τους πιό θρα­σείς, Γκέ­κας στην κα­τα­γω­γή, α­φού έρι­ξε έ­να ορ­γι­σμέ­νο βλέμ­μα στον Κε­χα­γιά­μπε­η και του λέ­ει: «Δεν βλέπεις, ό­τι κιν­δυ­νεύ­ου­με να πέ­σου­με στα χέ­ρια των Ελ­λή­νων, να μας σκο­τώ­σουν ή το χει­ρό­τε­ρο, να μας α­φο­πλί­σουν, να μας πε­ρι­φέ­ρουν α­πό χω­ριό σε χω­ριό και να μας βρί­ζουν α­κό­μα και τα μι­κρά παι­διά στους δρό­μους;».

Ό­λα αυ­τά τα ά­κου­σαν οι πιο πολ­λοί α­πό τους συ­γκε­ντρω­μέ­νους, οι ο­ποί­οι τα ε­πι­δο­κί­μα­σαν και με ζω­η­ρή συ­ζή­τη­ση, ο­μα­δο­ποι­η­μέ­νοι σχο­λί­α­ζαν τη δύ­σκο­λη κα­τά­στα­ση, η ο­ποί­α επικρατούσε τις τε­λευ­ταί­ες η­μέ­ρες. Ο Κε­χα­γιά­μπε­ης, μην έ­χο­ντας μί­α κά­ποια πει­στι­κή α­πά­ντη­ση, προσπά­θη­σε να κα­τευ­νά­σει τα πνεύ­μα­τα και πρό­τει­νε στους υ­ψη­λό­βαθ­μους αξιωματικούς να συ­σκε­φθούν στη σκη­νή του Μου­στά­μπε­η, για να α­πο­φα­σί­σουν για την τη­ρη­τέ­α στά­ση, ε­νώ οι συ­γκε­ντρω­μέ­νοι α­πο­μα­κρύν­θη­καν και δια­λύ­θη­καν. Τό­τε ε­κεί, ο Καρυοφίλμπεης τους α­να­κοί­νω­σε, ό­τι ο Μου­στά­μπε­ης ή­ταν τραυμα­τι­σμέ­νος και βα­ριά α­σθε­νής, α­νή­μπο­ρος και ε­τοι­μο­θά­να­τος.

Η εί­δη­ση του ε­πι­κεί­με­νου θα­νά­του του Μου­στά­μπε­η δια­δό­θη­κε α­μέ­σως, με απο­τέ­λε­σμα να προ­κλη­θεί σύγ­χυ­ση και κα­τά­στα­ση α­πελ­πι­στι­κή σε ό­λο το στράτευ­μα. Ό­ταν ό­λα αυ­τά συνέβαιναν, η σι­γα­νή βρο­χή, η ο­ποί­α εί­χε αρ­χί­σει α­πό τις 21 του μή­να και ε­ξα­κο­λου­θού­σε να πέ­φτει α­διά­κο­πα, με­τα­τρά­πη­κε σε πυ­κνό χιό­νι, το ο­ποί­ο, σε πε­ρί­που μί­α ώ­ρα, κά­λυ­ψε τα πά­ντα.

Την έ­κτη αυ­τή η­μέ­ρα της μά­χης, ο Μου­στά­μπε­ης πέ­θα­νε. Έ­τσι, οι υ­ψη­λό­βαθ­μοι ε­πι­τε­λείς και συ­νερ­γά­τες του, α­φού α­πέ­κρυ­ψαν το θά­να­τό του, α­πο­φά­σι­σαν να ζη­τή­σουν για δεύτερη φορά φο­ρά συν­θή­κη, προ­τεί­νο­ντας να ε­φαρ­μό­σουν ό­λους τους ό­ρους, ε­κτός α­πό την πα­ρά­δο­ση των χρη­μά­των και του ο­πλι­σμού. Ό­μως, ο Καρα­ϊ­σκά­κης ε­πέ­μει­νε στους όρους της αρ­χι­κής συν­θή­κης και οι εκ­πρό­σω­ποι των Ο­θω­μα­νών ε­πέ­στρε­ψαν ά­πρα­κτοι, α­να­φέ­ρο­ντας την αρ­νητι­κή α­πά­ντη­ση των Ελ­λή­νων.

Η νύ­χτα της 23ης (ξη­μέ­ρω­μα 24ης) του μή­να πέ­ρα­σε με γε­νι­κή α­να­στά­τω­ση και έ­ντο­νες συ­ζη­τή­σεις, για τις συνθή­κες κά­τω α­πό τις ο­ποί­ες δια­βιού­σαν οι ε­γκλω­βι­σμέ­νοι και για­τί έβλεπαν, ό­τι το τρα­γι­κό τέ­λος τους πλη­σιά­ζει.

Έβδομη μέρα της μάχης – 24 Νοεμβρίου 1826
Α­πό το πρω­ί άρ­χι­σε φο­βε­ρή θύ­ελ­λα. Ο δυ­να­τός βό­ρειος ά­νε­μος (ο Κα­τε­βα­τός) φυ­σο­μα­νού­σε ά­γριος και πα­γω­μέ­νος α­πό τις κο­ρυ­φές του Παρ­νασ­σού. Η χιο­νο­θύ­ελ­λα συ­νε­χι­ζό­ταν χω­ρίς βελ­τί­ω­ση του και­ρού και το χιό­νι σκέ­πα­ζε τα πά­ντα.

Τις πρώ­τες με­τα­με­σημ­βρι­νές ώ­ρες, οι ε­γκλω­βι­σμέ­νοι, μην έ­χο­ντας άλ­λη επι­λο­γή, ε­πι­χεί­ρη­σαν, μέ­σα στη χιο­νο­θύ­ελ­λα, να δια­σπά­σουν τον κλοιό, με κα­τεύ­θυν­ση βο­ρειο­α­να­το­λι­κή προς τα υ­ψώ­μα­τα της Μά­νας, α­πο­βλέ­πο­ντας να δια­φύγουν προς τη Μο­νή Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ. Σε αυ­τή την α­πέλ­πι­δα προ­σπά­θεια δια­φυ­γής των Ο­θω­μα­νών, οι Έλ­λη­νες ε­ξορμούν εναντίον τους με τα σπα­θιά, για­τί το χιό­νι εί­χε υ­γρά­νει την πυ­ρί­τι­δα και συ­νε­πώς η χρη­σι­μο­ποί­η­ση των ό­πλων ή­ταν α­δύ­να­τη. Η κα­τα­δί­ω­ξη συ­νε­χί­σθη­κε μέ­χρι αρ­γά τη νύ­χτα και όσοι διέ­φυ­γαν προς τα υψώ­μα­τα και τις χα­ρά­δρες του Παρ­νασ­σού υ­πέ­στη­σαν κρυο­πα­γή­μα­τα. Αρ­κε­τοί από αυ­τούς, οι ο­ποί­οι κα­τόρ­θω­σαν να φθά­σουν στη Μο­νή Α­γί­ας Ιε­ρου­σα­λήμ, πέθα­ναν α­πό τις κα­κου­χί­ες.

Την ε­πο­μέ­νη, 25η του μή­να, ο Καραϊσκάκης πε­ρι­ήλ­θε την πε­ριο­χή, ό­που έ­γι­νε η κα­τα­δί­ω­ξη και δια­πί­στω­σε το μέ­γε­θος της κα­τα­στρο­φής της ε­χθρι­κής δυ­νά­με­ως. 300 τούρκικα κεφάλια στήθηκαν τρόπαιο της νίκης στη θέση Πλόβαρμα, στα Πλατάνεια. Η συνήθεια αυτή, που ήταν τουρκική, υιοθετήθηκε απ΄ τον Καραϊσκάκη για να αναπτερώσει το πεσμένο ηθικό των Ελλήνων. Ό­ταν ε­πέ­στρε­ψε στην Α­ρά­χω­βα, πή­γε στην εκ­κλη­σί­α του Α­γί­ου Γε­ωρ­γί­ου και προ­σευ­χή­θη­κε σ’ αυτόν, καθώς τον θεωρούσε προστάτη άγιό του.

Ο α­ντί­κτυ­πος της πε­ρί­λα­μπρης αυτής νί­κης ε­να­ντί­ον των Ο­θω­μα­νών ε­ξύ­ψω­σε το φρό­νη­μα των σκλα­βω­μέ­νων Ελ­λήνων, α­να­πτέ­ρω­σε το η­θι­κό των μα­χο­μέ­νων και τους έ­δω­σε ελπίδα να συ­νε­χί­σουν τον Α­γώ­να της Α­νε­ξαρ­τη­σί­ας, μέ­χρι την τε­λι­κή δι­καί­ω­ση. Ο Κα­ρα­ϊ­σκά­κης στην ε­πι­στο­λή–α­να­φο­ρά του προς την Ελ­λη­νι­κή Κυ­βέρ­νηση, με η­με­ρο­μη­νί­α 26 Νοεμβρίου 1826, α­να­φέ­ρει συ­νο­πτι­κώς τα γε­γο­νό­τα της μά­χης, χα­ρα­κτη­ρί­ζο­ντας τη νί­κη ως την πιο ση­μα­ντι­κή της ε­πα­να­στα­τη­μέ­νης Ελ­λάδος, την ο­ποί­α α­πο­δί­δει, ό­χι μό­νο στην αν­δρεί­α και τον η­ρω­ι­σμό των α­γω­νι­στών, αλ­λά και στη βο­ή­θεια του Θεού:

Ας πα­νηγυ­ρί­ση, λοι­πόν το Έ­θνος την λα­μπρο­τά­την νί­κην και ας δώ­ση δό­ξαν εις τον Ύψι­στον. Η νί­κη αυ­τή εί­ναι η ση­μα­ντι­κω­τέ­ρα της Ελ­λά­δος και θέ­λει φέ­ρει πολ­λά και με­γά­λα α­πο­τε­λέ­σμα­τα. Ελ­πί­ζο­μεν εις την Θεί­αν βο­ή­θειαν και εις την ευ­χήν της πα­τρί­δος και της σε­βα­στής η­μών Διοι­κή­σε­ως να κα­τα­δα­μά­σω­μεν τάχι­στα τον ε­χθρόν και να μα­ταιώ­σω­μεν δι’ ό­λου ό­λους τους ο­λε­θρί­ους αυ­τού σκο­πούς. Πέ­μπο­μεν ε­πί­τη­δες και τους Στρα­τη­γούς Γ. Α­γα­λό­που­λον, Γ. Βά­γιαν, Γιάν­νον Κου­τσο­νί­καν, αγ­γε­λού­ντας τα λα­μπρά ταύ­τα κα­τορ­θώ­μα­τα και πα­ρα­στή­σο­ντας τα κα­τά το στρα­τό­πε­δον.

 

Μέ­νο­μεν με το προ­σή­κον σέ­βας

 

Εκ του στρα­το­πέ­δου της Ρά­χω­βας 1826 Νο­εμ­βρί­ου 26

 

Ευ­πει­θείς πο­λί­ται

 

Γε­ώρ­γιος Κα­ρα­ϊ­σκά­κης

 

(Α­κο­λου­θούν 93 υ­πο­γρα­φές ο­πλαρ­χη­γών)

Ο απόηχος της νίκης, οι απώλειες και οι επόμενες κινήσεις
Οι α­πώ­λειες των Οθω­μα­νών ήταν 1300 νεκροί, 200 αιχμάλωτοι και ανεξακρίβωτος αριθμός τραυματιών. Πολ­λά λά­φυ­ρα, ση­μαί­ες, ο­πλι­σμός και λοι­πές α­πο­σκευές, κα­θώς και α­ριθ­μός ίπ­πων και η­μιό­νων πε­ρι­ήλ­θαν στους Έλ­λη­νες.

Οι α­πώ­λειες των Ελ­λή­νων ήταν 24 νεκροί και 60 τραυματίες. Εί­ναι πι­θα­νό όμως, για λό­γους σκο­πι­μό­τη­τας ή α­πό έλ­λει­ψη ε­παρ­κών πλη­ρο­φο­ριών να μην εί­χαν α­να­φερ­θεί οι πραγματικοί α­ριθ­μοί α­πω­λειών των Ελ­λή­νων και στους τραυ­μα­τί­ες να μην υ­πο­λο­γί­σθη­καν οι ε­λα­φρώς τραυ­μα­τι­σμέ­νοι.

Ο Κιου­τα­χής όταν έ­μα­θε την καταστροφή των στρατευμάτων του στην Αράχωβα, όπως λέγεται έπεσε σε κατάθλιψη, μένοντας άσιτος για τρεις ημέρες και κλαίγοντας αδιάκοπα. Θέλησε να πάρει εκδίκηση κινούμενος προς την Λειβαδιά, αλλά οι αξιωματικοί του τον εμπόδισαν κι έτσι έστειλε έναν Γκέκα πασά με 600 στρατιώτες. Ηττήθηκε όμως κι αυτός από τον Καραϊσκάκη στην Βελίτσα.

Στη συνέχεια, ο Καραϊσκάκης, διαβλέποντας πως ο Κιουταχής δεν θα μπορέσει να συνεχίσει την πολιορκία χωρίς ανεφοδιασμό, συνεχίζει τις εκκαθαρίσεις των περιοχών της Στερεάς. Αρχές Δεκεμβρίου του 1826, εισέρχεται στο Τουρκοχώρι το οποίο και καταλαμβάνει και με τα ίδια του τα χέρια φονεύει τον Μεχμέτ Πασά, τα δε λείψανα του στρατού εκείνου τα καταδιώκει μέχρι τη Βουδουνίτσα. Στις αρχές Φεβρουαρίου 1827 ανάγκασε και τον Ομέρ Πασά της Εύβοιας που είχε σπεύσει εναντίον του να παραιτηθεί του αγώνα και να επιστρέψει νικημένος στην έδρα του.

Στις 23 Φεβρουαρίου 1827 ο Καραϊσκάκης επιστρέφει στην Ελευσίνα αφού είχε ελευθερώσει όλη την Στερεά Ελλάδα, εκτός του Μεσολογγίου, της Βόνιτσας και της Ναυπάκτου.

Ο θάνατος του Καραϊσκάκη
Όταν ο αρχιστράτηγος Καραϊσκάκης επέστρεψε μετά την τετράμηνη νικηφόρα περιοδεία του, έχοντας χίλιους περίπου άνδρες, στην Ελευσίνα, μετέφερε το στρατόπεδό του στο Κερατσίνι στα υψώματα του οποίου έχτισε «ταμπούρια» (μικρές οχυρώσεις) όπου επανειλημμένα δέχθηκε επιθέσεις των Τούρκων, ιδιαίτερα στις 4 Μαρτίου 1827. Τον ίδιο χρόνο 2.000 Πελοποννήσιοι υπό τον γενναίο στρατηγό Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τους Πετμεζάδες, Σισίνη κ.ά. οπλαρχηγούς φθάνουν σε επικουρία του Καραίσκάκη.

Στις αρχές του Απριλίου του 1827 προσήλθαν οι διορισμένοι από την Συνέλευση της Τροιζήνας (Κυβέρνηση), «στόλαρχος πασών των ναυτικών δυνάμεων», Κόχραν μαζί με τον Τσορτς, «διευθυντή χερσαίων δυνάμεων» προκειμένου να συνδράμουν τον Αγώνα. Με τους δύο αυτούς ξένους ο Καραϊσκάκης βαθμιαία περιήλθε σε έριδες τόσο για την τακτική του πολέμου, όσο και κατά την οργάνωση για την κατά μέτωπο επίθεση. Οι διορισμοί των ξένων εκείνων προσώπων υπήρξαν αναμφίβολα το μοιραίο σφάλμα που ανέτρεψε την βέβαια έκβαση του Αγώνα. Και τούτο διότι προσπαθούσαν να εφαρμόσουν τακτικές οργανωμένου στρατού αγνοώντας τις τακτικές των Ελλήνων, την ψυχολογία τους, αλλά και τις μορφολογικές δυνατότητες της περιοχής επιζητώντας την έξοδο σε κατά μέτωπο επίθεση σε πεδιάδα, επειδή ακριβώς, δεν γνώριζαν το είδος αυτό του πολέμου που επιχειρούσαν μέχρι τότε οι Έλληνες. Έτσι η ανάμιξη αυτών στις πολεμικές ενέργειες με ταυτόχρονες διαταγές του ενός και του άλλου παρέλυσαν τις διαταγές του Καραϊσκάκη.

Αυτό οδήγησε τον Καραϊσκάκη να επεμβαίνει προσωπικά μέχρι αυτοθυσίας σε όλες τις συμπλοκές, ακόμη και τις μικρότερες, ένα ακόμη μοιραίο σφάλμα των περιστάσεων εκείνων. Τούτο αντελήφθη ο Κολοκοτρώνης ο οποίος και διαμήνυσε στον Καραϊσκάκη να αποφεύγει τις αψιμαχίες άσκοπους και ακροβολισμούς για να μη φονεύονται και οπλαρχηγοί τους οποίους «κυνηγά το βόλι». Ο Κολοκοτρώνης του τόνιζε μάλιστα ότι είναι ανάγκη «να σώσει τον εαυτόν του για να σωθεί και η πατρίδα». Ο Καραϊσκάκης όμως έχοντας ατίθασο χαρακτήρα, παρά τις συστάσεις και παρά την εμπύρετο κατάσταση που βρισκόταν αποφασίζει να ανακόψει ακροβολισμούς των Τούρκων.

Η επιχείρηση ορίσθηκε να πραγματοποιηθεί τη νύχτα της 22ας προς την 23η Απριλίου 1827, έχοντας συμφωνήσει κανείς να μην ξεκινήσει άκαιρα τους πυροβολισμούς πριν δοθεί το σύνθημα για γενική επίθεση. Το απόγευμα της 22ας Απριλίου ακούστηκαν πυροβολισμοί από ένα κρητικό οχύρωμα. Οι Κρητικοί προκαλούσαν τους Τούρκους και καθώς εκείνοι απαντούσαν οι εχθροπραξίες γενικεύτηκαν. Ο Καραϊσκάκης, παρότι άρρωστος βαριά, έφτασε στον τόπο της συμπλοκής. Εκεί μια σφαίρα τον τραυμάτισε θανάσιμα στο υπογάστριο. Οι γιατροί που ανέλαβαν την περίθαλψή του, γρήγορα κατάλαβαν ότι θα κατέληγε.

Ο ήρωας μεταφέρθηκε στο στρατόπεδό του στο Κερατσίνι και αφού μετάλαβε των Αχράντων Μυστηρίων, υπαγόρευσε τη διαθήκη του που ιδιόχειρα υπέγραψε. Η τελευταία κουβέντα που είπε στον συμπολεμιστή του Στρατηγό Μακρυγιάννη, όταν ο τελευταίος πήγε να τον επισκεφτεί, ήταν «Εγώ πεθαίνω. Όμως εσείς να είστε μονιασμένοι και να βαστήξετε την πατρίδα».

Την επομένη στις 23 Απριλίου 1827 ο αρχιστράτηγος Γεώργιος Καραϊσκάκης υπέκυψε στο θανατηφόρο τραύμα του μέσα στο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου στο Κερατσίνι, ανήμερα της γιορτής του. Η σωρός του μεταφέρθηκε στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στη Σαλαμίνα, σύμφωνα με την επιθυμία του, όπου ετάφη και θρηνήθηκε από το πανελλήνιο. Αναφέρεται πως όταν ο Κολοκοτρώνης έμαθε τον θάνατο του Καραϊσκάκη «κάθισε σταυροπόδι» και μοιρολογούσε σαν γυναίκα.

Μετά το θάνατο του Καραϊσκάκη ανέλαβαν ο Κόχραν με τον Τσορτς την διοίκηση της διεξαγωγής της μάχης στη πεδιάδα του Φαλήρου όπου και ακολούθησε η ολοκληρωτική καταστροφή του Ανάλατου, στη σημερινή περιοχή Φλοίσβου (Φαλήρου) όπου είχαν οι Τούρκοι παρασύρει τους Έλληνες μέχρι που τους περικύκλωσαν. Ακολούθησε η διάλυση του ελληνικού στρατοπέδου της Ακρόπολης και η ανακατάληψή της και η διάλυση και του στρατοπέδου του Κερατσινίου.

Εκδοχές για τον θάνατό του
Ο Δημήτριος Ανιάν, γραμματέας του Καραϊσκάκη που έγραψε την αυτοβιογραφία του το 1833, αναφέρει απλά τον τραυματισμό του αρχιστράτηγου και ότι ο Καραϊσκάκης πριν πεθάνει εμπιστεύτηκε στους Χατζηπέτρο και Γρίβα ότι «επληγώθη από το μέρος των Ελλήνων, ότι εγνώριζεν τον αίτιον και ότι, αν ήθελε ζήση, ήθελε τον κάμει γνωστόν και εις το στρατόπεδον».

Στο έργο «Γεώργιος Καραϊσκάκης» του Ιωάννη Ζαμπέλιου, ο αρχιστράτηγος φαίνεται να λέει προς τους Χατζηπέτρο και Γρίβα : «Αύριον αν είμαι ζωντανός ακόμη, ελάτε να σας πω έναν μυστικόν», αλλά σε υποσημείωση του βιβλίου του αναφέρει ότι το «μυστικό» αυτό παρεξηγήθηκε και ερμηνεύθηκε εσφαλμένως σαν «δολοφονία από κάποιον Έλληνα».

Η «Εταιρεία Στερεοελλαδικών Μελετών» έχει εκδώσει τ’ απομνημονεύματα του Κύπριου αγωνιστή, που πολέμησε ο ίδιος δίπλα στον Καραϊσκάκη, Ιωάννη Σταυριανού, «Πραγματεία των περιπετειών του βίου μου και συλλογή διαφόρων αντικειμένων αγνώστων εν τη Ελληνική Ιστορία». Στο έργο του περιγράφει την προσωπική του δράση κατά την περίοδο της Επανάστασης του 1821 δίδοντας πλήθος στοιχείων για τα γεγονότα της εποχής. Όμως η σημαντικότερη μαρτυρία του Σταυριανού αφορά τον τρόπο με τον οποίο σκοτώθηκε ο Καραϊσκάκης. Διαβεβαιώνει, ότι ο αρχιστράτηγος της Ρούμελης δολοφονήθηκε από ελληνικό χέρι και ότι ο ίδιος υπήρξε αυτόπτης μάρτυς του γεγονότος. Ο Σταυριανός δεν είναι ο μόνος ούτε ο πρώτος που αναφέρει ότι ο Καραϊσκάκης δολοφονήθηκε. Όμως είναι ο μόνος και ο πρώτος, που το αναφέρει σαν πραγματικό γεγονός και όχι σαν αόριστη φημολογία:
«Ο Καραΐσκος άμα διέταξε τον υπασπιστήν του να καταδιώξει τους δύο ιππείς, έστρεψεν οπίσω απομακρυνθείς της μάνδρας ικανόν διάστημα. Τότες είδομεν στρατόν και ευθύς ο πυροβολητής ανεμείχθη εις τον στρατόν. Αυτός ήτο ο επικατάρατος δολοφόνος του Καραΐσκου. Οι οφθαλμοί του συντρόφου μου εν ριπή διέτρεξαν τον δολοφόνον και τον αρχηγόν.
– Φρικτόν με λέγει εχάθημεν.
– Πως πως τον απαντώ.
– Είδες το όπλον όπου έπεσεν πλησίον του Καραΐσκου; Εκείνος όπου έφευγεν τον εβάρεσεν!
– Τον είδα του είπον και στρέφω τους οφθαλμούς μου.
Είδα τον Καραΐσκον κρατώντα τον δύο εκ δεξιών και δύο εξ’ αριστερών, και τον μετέφερον εις το στρατοπεδαρχείον. Ο Καραΐσκος άμα κτυπηθείς είπεν: “Κλάστε μου τώρα τον μπούτζον”. Τούτο το ήκουσαν πολλοί, εκ τούτων ίσως ουδείς υπάρχει. Εν ακαρεί δε διεδόθη ότι ο Καραΐσκος εδολοφονήθη συνεργία του Κίτζιου Τζαβέλα και Λάμπρου Βεΐκου, αλλά το διέψευσαν αμέσως δια να μην διχασθεί ο στρατός και δημοσίευσαν, ότι ο Γαρδικιώτης τον εσυνόδευσεν και πολύ επροσπάθησεν να μάθει περί της δολοφονίας και ότι ο Καραΐσκος ομολόγησεν ότι Τούρκος τις, τον οποίον δεν επρόσεξεν τον εκτύπησεν. Περί του υπαρκτού της δολοφονίας του Καραΐσκου τον ερώτησαν να τους ειπεί εμπιστευτικώς πόθεν εβαρέθη, ο Καραΐσκος τους απήντησεν ότι αν ζήσει γνωρίζει ποίος τον εκτύπησεν, ειδεμή ας του κλάσουν τον μπούτζον…».

Εδώ αξίζει να σημειωθεί, ότι ο Σταυριανός δεν ανήκε σε καμία πολιτική ή άλλους είδους παράταξη και δεν επεδίωκε κάποιους συγκεκριμένους σκοπούς γράφοντας αυτά. Σε μία παρόμοια αναφορά με τα γραφόμενα του Σταυριανού αναφέρεται και ο Σπύρος Αντωνιάδης για την δολοφονία του Καραϊσκάκη. Ο Κασομούλης τέλος ομιλεί για έναν παπά, που του εξομολογήθηκε ότι ένας στρατιώτης του σώματος του Κίτσου Τζαβέλα ο Κώστας Στράτης ενώ έστρεφε να πυροβολήσει τους Τούρκους πλήγωσε κατά λάθος τον Καραϊσκάκη.

Ο επικήδειος λόγος από τον Γεώργιο Αἰνιάν
(αδερφός του Δημήτριου Αινιάν, γραμματέα και βιογράφου του Καραϊσκάκη)

Ἕλληνες!

 

Τί εἶναι αὐτὴ ἡ σκυθρωπότης ὅπου εἶναι ἐζωγραφισμένη εἰς τὰ πρόσωπά σας; τί σημαίνουν αὐτοὶ οἱ διακεκομμένοι ἦχοι τῆς βαρυφθόγγου καμπάνας καὶ αὐταὶ αἱ μελαναὶ καὶ πένθιμοι στολαὶ εἰς τοὺς δρόμους; τί τρέχουν τεθορυβημένοι ἄνδρες, γυναῖκες καὶ μικρὰ παιδιά; Ὁ Καραϊσκάκης ἀπέθανε. Τοῦτο ἦταν ἡ θλίψις τῶν ἀνδρῶν, τοῦτο ὁ ὀδυρμὸς τῶν γυναικῶν, τοῦτο ὁ στεναγμὸς τῶν μικρῶν παιδίων, τοῦτο τὸ κοινὸν πένθος τῶν Ἑλλήνων.

 

Δίκαιον ἔχει ὁ λαὸς νὰ κάμῃ νὰ ἀντηχῇ εἰς τὴν πόλιν τῆς Σαλαμῖνος θρῆνος καὶ κλαυθμὸς καὶ ὀδυρμὸς πολύς• δίκαιον εἶναι νὰ κλαίῃ ἡ Ἑλλὰς ὡς ἄλλη Ραχὴλ τὸ τέκνον της, τὸν γνήσιον υἱόν της, ἐπειδή, δὲν ἔχει πολλοὺς τούτους κάρρονας.

 

Ὁ ἀξιοθαύμαστος οὗτος ἀνὴρ -ἀποσιωπῶμεν τὰς πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ ἱεροῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἐπισήμους ἀνδραγαθίας του-, μόλις εἶδεν ἠνεωγμένον τῆς ἑλληνικῆς ἐλευθερίας τὸ στάδιον, καὶ ἰδοὺ παρουσιάζεται ὡς ἀπτόητος καὶ ἀκαταγώνιστος ἀθλητὴς διὰ νὰ ἐπιθέσῃ νέας δάφνας εἰς τὴν ἔνδοξον κεφαλήν του• μαρτυροῦσι τὰ στρατεύματα τῆς Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας, οἱ συναγωνισταί του, μαρτυροῦσιν αἱ πεδιάδες, ραντιζόμεναι ἀπὸ τὸ αἷμα του, τῆς Ἀμφιλοχίας, μαρτυρεῖ τὸ σῶμα του σκεπασμένον ἀπὸ ἐνδόξους πληγὰς τὴν ὑπερθαύμαστον ἀνδρείαν του.

 

Ἀλλὰ τί εἶναι αὐτά, καὶ ὅσα πέρυσιν ἠγωνίσατο ἔξωθεν τῆς κλεινῆς πόλεως τοῦ Μεσολογγίου πετῶν ὡς ταχύπτερος ἀετὸς πότε εἰς τὴν Αἰτωλίαν καὶ πότε εἰς τὴν Ἀκαρνανίαν, συγκρινόμενα μὲ ὅσα ἡ ἀνήκουστος εὐτολμία του, ἡ ἀκροτάτη ἐμπειρία καὶ ἡ ἀκούραστος φιλοπονία του κατόρθωσαν τοῦτο τὸ ἔτος εἰς ὅλην τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα καὶ εἰς τὰ πέριξ τῶν Ἀθηνῶν;

 

Ἔπεσε τὸ Μεσολόγγι, καὶ μετὰ τὴν ὀδυνηρὰν αὐτὴν πτῶσιν ἔπεσεν ὅλη ἡ Στερεὰ Ἑλλάς, καὶ ὁ ἐχθρὸς παρερχόμενος κατήντησεν τελευταῖον εἰς τὸ ἱερὸν ἔδαφος τῆς κλεινῆς καὶ ἐνδόξου πόλεως τῶν Ἀθηνῶν• ὅλα τὰ στρατεύματα γυμνωμένα καὶ ἀπὸ ἐσχάτην ἀπορίαν ταλαιπωρούμενα ἐστέναζον εἰς τὰς ὁδοὺς τοῦ Ναυπλίου, καὶ δὲν εἶχον ἄλλην ἐλπίδα, εἰμὴ τὸν θάνατον.

 

Γενναῖοι ἥρωες, ὅσοι τὸν ἠκολουθήσατε εἰς τὴν πρώτην ἀπὸ Ναυπλίου ἐκστρατείαν του• με σᾶς κατέβαλε τὰ πρῶτα θεμέλια τῆς συστάσεως τοῦ μεγαλοπρεποῦς τούτου στρατοπέδου, τὸ ὁποῖον ἐπαπειλεῖ σήμερον τὸν βάρβαρον ἐχθρόν μας, καὶ ὑπόσχεται βεβαίως τὴν σωτηρίαν τῆς Ἀκροπόλεως.

 

Ἄνδρες ἄξιοι τοῦ κλέους τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν ἐλπίδων τῆς πατρίδος, ὑπεσχέθησαν νὰ διατηρήσωσιν ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ τὸ ἱερὸν κειμήλιον τῆς πατρίδος, τὴν σεβαστὴν Ἀκρόπολιν, καὶ ὁ μεγαλοπράγμων ἀρχηγὸς πετᾶ ὡς ταχύπτερος ἀετὸς εἰς τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα συντρίβει φάλαγγας τρομερὰς βαρβάρων, διασπείρει πανταχοῦ τὴν φρίκην καὶ τὸν τρόμον, ἐγείρει πύργους ἀπὸ κρανία, ἐλευθερώνει τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα καὶ τὴν καθιστᾶ τρομεράν εἰς τοὺς ἐχθροὺς καὶ τέλος ἐπιστρέφει νὰ ἐπισφραγίσῃ τὴν δόξαν μὲ τὸν ἀμάραντον στέφανον τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς περιφανοῦς Ἀκροπόλεως τῶν Ἀθηνῶν.

 

Ἀλλ’ ἐν μέσῳ τῶν λαμπρῶν ἀγώνων, ἐν ὧ κατεδαπάνα νύκτα καὶ ἡμέραν εἰς διάταξιν πάντων τῶν συντελούντων εἰς τὸν πόλεμον ἔδιδε πρῶτος τῆς ἀνδρείας καὶ εὐτολμίας τὸ παράδειγμα, καταφρονῶν τὸν θάνατον, καὶ πηδῶν ἐπάνω εἰς τὰ χαρακώματα τῶν ἐχθρῶν εἶπεν: ἂς σταθῶ μίαν στιγμήν, καὶ ἂς ἀφήσω νὰ τρέξουν ποταμηδὸν τὰ δάκρυα τῶν Ἑλλήνων.

 

Ἀθάνατε Καραϊσκάκη! Σὺ μεταβαίνεις ἐνδόξως εἰς μίαν ἂλλην εὐδαιμονεστέραν ζωὴν διὰ νὰ στεφανωθῆς δι’ ὅσα ἀθῶα πλάσματα διέσωσες ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ ἐχθροῦ• αἱ ψυχαὶ τῶν ἀποθανόντων Ἑλλήλων θέλει σὲ ὑποδεχθοῦν εἰς τὴν πόλιν τῆς Ἐδὲμ μὲ λαμπροτέραν ὑποδοχὴν ἀπὸ ὅ,τι σήμερον κάμουσι εἰς τὴν Σαλαμῖνα οἱ ζῶντες Ἕλληνες. Μεγάλοι ἄνδρες, περίφημοι εἰς τὰ σοφὰ ἔθνη τῆς Εὐρώπης, μάρτυρες αὐτόπται τῶν ἡρωικῶν ἀκαμάτων ἀγώνων σου θέλει πληροφορήσουν τὸν κόσμον ὅλον, ὅτι ἐχύθη ἐνδόξως τὸ αἷμα σου ἐπάνω εἰς ἐκεῖνο τὸ ἱερὸν ἔδαφος, τὸ ὁποῖον ἐβάφη ἐξ ἀμνημονεύτων χρόνων μὲ τόσων ἡρώων αἵματα.

 

Ἀλλ’ ἡμεῖς πῶς νὰ παρηγορήσωμεν τὴν στέρησίν σου ; πῶς νὰ λησμονήσωμεν τὴν ἀνδρείαν σου, τὴν δραστηριότητά σου ; τὴν ἀοκνίαν σου, καὶ τὴν ἄκραν σου φιλοτιμίαν εἰς τοῦ φρουρίου τὴν ἀπολύτρωσιν; Λυπηρὰ στέρησις, ὀδυνηρὸς χωρισμὸς.

 

Μ’ὅλον τοῦτο δὲν ἀπελπιζόμεθα Ἕλληνες, δὲν πρέπει νὰ ἀποδειλιάσωμεν. Καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ ἀθανάτου τούτου ἥρωος, ὅταν μάθῃ εἰς τὸν ἄλλον κόσμον, ὅτι δὲν ἠθελήσαμεν νὰ τὸν μιμηθῶμεν εἰς τὴν καρτερίαν καὶ γενναιότητα, θέλει λυπηθῆ, θέλει μᾶς ὀνειδίσει πικρῶς, ἐὰν δὲν σταθῶμεν ἱκανοὶ νὰ ἐκτελέσωμεν ἐκεῖνο τὸ μέγα ἐπιχείρημα ποὺ ἐπιχειρίσθηκε.

 

Ἔχομεν μεγάλους ἄνδρας ὅπου μᾶς ὁδηγοῦν εἰς τὰς κινήσεις, μᾶς συμβουλεύουν εἰς τὰ ἐπιχειρήματα, καὶ πρόθυμοι συναγωνισταὶ εἰς τὸν ἔνδοξόν μας ἀγῶνα, θέλει ἐπιμένουν μετὰ γενναιότητος ἄκρας ὅπως ἰδῶσι τὴν τελείαν καταστροφὴν τῶν βαρβάρων τυράννων μας, καὶ ἡμεῖς ἐν τοσοῦτῳ εὐγνώμονες εἰς τοὺς γενναίους ὑπὲρ πατρίδος ἀγωνιζόμένους, καθὼς καθιερώσαμεν καὶ ἄλλοτε τὴν μνήμην τοσούτων ἀγωνιστῶν τῆς ἐλευθερίας, ἃς ἐπισφραγίσωμεν καὶ τοῦ ἐνδόξως ἤδη ἀποθανόντος ἥρωος τὸ ἐπιτάφιον μὲ τὴν ἐκ βάθους καρδίας εὐχήν:

 

Αἰωνία σου ἡ μνήμη ἀξιοσέβαστε Ἀρχηγέ!

Ψήφισμα της Γ’ Eθνικής Συνελεύσεως για τον θάνατο του Καραϊσκάκη:

«Προς τον εξοχώτατον Α’ Στόλαρχον, προς τον εξοχώτατον Άρχιστράτηγον και προς τους γενναιότατους οπλαρχηγούς και στρατιώτας τους συγκροτουντας το στρατόπεδον της Αττικής.

 

Tη 27 Απριλίου 1827

 

Η φιλτάτη ΙΙατρίς θρηνεί απαρηγόρητος, απωλέσασα το γνησιώτατoν τέκνον της, θρηνεί και κόπτεται στερηθείσα του θερμού προμάχου των ιερών της δικαίων, θρηνεί τον διαρρήξαντα, τας νέας αλύσεις της Στερεάς Ελλάδος, τον ένδοξον νικητή της Αραχώβης, τον εξολοθρευτή των τυράννων: θρηνεί τον αρείτολμον Γενικό Αρχηγό Καραϊσκάκην, όστις μαχόμενος υπέρ των κλεινών Αθηνών, έπεσεν ενδόξως και πνέων τα λοίσθια άλλο τι δεν, παρήγγειλε, παρά των Αθηνών την διάσωσην.

 

Ελλάς, πένθησον τον πολύτιμόν σου Καραϊσκάκην, Ελληνίδες! μαυρoφορέσατε δια τον υπερασπιστήν της τιμής σας! Φιλέλληνες! Έλληνες! στρατιώται, εμβριμήσατε δια τον ανδρείον συστpατιώτη σας και καταβρέχοντες την Ιεράν γην των κλεινών Αθηνών με τα καρδιοστάλακτα δάκρυά σας, εκδικηθείτε το αίμα του, τιμωρήσατε τους ασεβέστατους φονείς του και σώσατε τας Αθήνας.

 

Eυδαίμων Καραϊσκάκη! ορκισθείς να ζήσεις ή να αποθάνης, ελεύθερος, εφύλαξες τον ορκον σου, ως χρηστός πολίτης, ως ευσεβής χριστιανός, ως τίμιος άνθρωπος. Ως τοιούτον της ανεκτιμήτου Ελευθερίας μάρτυρα, ως αθλήσαντα και στεφανωθέντα με τας δάφνας της δόξης και της αθανασίας, Σε υπεδέχθησαν εις τα Ηλύσια πεδία προσμειδιώντες οι τpισόλβιοι εκείνoι ήρωες όσοι απέθανον διά τα δίκαια της Πατρίδος και της Ανθρωπότητος.

 

Μεταξύ τούτων περιιπταμένη η ακτινοβόλος σκιά σου εις την αιωνίαν μακαριότητα, δέν ελησμόνησε τας Άθήνας, και ήδη επιφοιτώσα εις τας ομηγύρεις του Στολάρχoυ, του Αρχιστρατήγου, των Αρχηγων και των στρατιωτικών του στρατοπέδου της Αττικής, θεωρεί τα πoλεμικά και σωτηριώδη επιχειρήματά των και επικαλείται την εξ ύψους άντιληψιν, του υπέρτατου Βασιλέως δια να τους βοηθήση να σώσουν τας Αθήνας και την Ελλάδα εις δόξαν της Πίστεως και της Πατρίδος».

«Τάδε έφη» Καραϊσκάκης
Στο μοναστήρι του Προυσού πεσμένος στο κρεβάτι απ’ τη φυματίωση κατά το 1823 ο Καραϊσκάκης παροτρύνθηκε από κάποιο καλόγερο να τάξει στην Προυσιώτισσα ένα δώρο για να γίνει καλά.
- Τι να δώσω ορέ!… Δεν έχω τίποτε άλλο απ’ το μουλάρι μου και το τάζω, είπε χαμογελώντας πικραμένα.
Αφού βελτιώθηκε κάπως η υγεία του και του έπεσε ο πυρετός έδεσε το μουλάρι απ’ την πόρτα της εκκλησίας χάρισμα στην Παναγία κι όπως πάντα είπε τ’ αστείο του:
- Που να’ ξερα εγώ Παναγιά μ’ πως ήθελες του μπλάρι μ’ για να με γιάν’ς τόσο καιρό.

- Γενναιότατε αδελφέ καπετάν Νικόλα, είδα όσα με γράφεις. Έχει και τουμπλέκια (τουρκικά όργανα του ιππικού) ο πούτσος μου, έχει και τρουμπέτες (ελληνικά όργανα). Όποια θέλω από τα δυο θα μεταχειρισθώ…

- Γαμώ την πίστιν σας και τον Μωχαμέτη σας. Δεν εντρέπεσθε να ζητείτε «από ημάς» συνθήκην με «έναν» κοντζιά σκατο-Σουλτάν Μαχμούτην; Να τον χέσω και αυτόν και τον Βεζίρην σας και τον Εβραίον Σιλιχτάρ Μπόδα την πουτάνα!

- Ιδού οι Έλληνες! Αυτοί σας χέζουν και τώρα και πάντα.

- Οι δυνάμεις σου, στρατηγέ μου, πέσανε πολύ, του λέει ο γιατρός.
- Ο πούτσος μου έπεσε, ωρέ, όχι οι δυνάμεις μου! του λέει!

Τελευταίο και καλύτερο (για τους Τούρκους):
- Άμα ζήσω, θα τους γαμήσω. Άμα πεθάνω, θα μου κλάσουν τον πούτσο!

Σχετικά θέματα:

• Πολιορκία της Ακρόπολης: «Να τα βόλια, μην αγγίξετε τις κολώνες» – Μια φράση που δεν ειπώθηκε ποτέ…
• Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (1770-1843) – Ο «Γέρος του Μοριά» κι αρχιστράτηγος της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821
• Τα «πεσκέσια», οι αλλαξοπατριαρχίες, οι όρκοι υποταγής στον Σουλτάνο, οι προδοσίες και οι…αργίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου
• Παπαφλέσσας (1788-1825) – Ο Λεωνίδας της Επανάστασης του 1821
• Αθανάσιος Διάκος (1788-1821) – Ο μάρτυρας της Επανάστασης
• Μητροπολίτης Ιωαννίνων Ιερόθεος – Ο πιστός ρασοφόρος «συνεργάτης» του Αλί Πασά
• Δήλωση Έλληνα Υπουργού Παιδείας: «Υπέρμαχος Στρατηγός του ελληνικού έθνους η Παναγία» – Κι έπειτα απορούμε γιατί το Υπουργείο Παιδείας, ονομάζεται και «Θρησκευμάτων»
• Όταν το «τιμημένο» ράσο αυθαδιάζει…
• Νικηταράς ο Τουρκοφάγος – Ένα άγνωστο, μα αρκετά διδακτικό περιστατικό για την Ελλάδα που τρώει τα παιδιά της
• Νενέκος

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ήταν ο αρχιστράτηγος της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 κι έμεινε γνωστός στην ιστορία και με το προσωνύμιο «ο Γέρος του Μοριά». Είναι ίσως ο μόνος από τους μεγάλους αγωνιστές της εθνεγερσίας, που από την πρώτη στιγμή συνέλαβε το πραγματικό νόημα της Επαναστάσεως. Την έβλεπε σαν πανεθνικό ξεσήκωμα ενός σκλαβωμένου πανάξιου και ιστορικού Έθνους, γι΄ αυτό, όταν απευθυνόταν στους πολεμιστές του τους προσφωνούσε ΕΛΛΗΝΕΣ. Επεδίωκε μ΄ αυτή την τιμητική ονομασία να τους συνειδητοποιήσει την κληρονομική τους μεγαλοσύνη και να τους τονίσει την υψηλή τους αποστολή.

Όπως διηγείται ο ίδιος στα «Απομνημονεύματά» του, γεννήθηκε στις 3 Απριλίου 1770, κάτω από ένα δέντρο στο βουνό Ραμαβούνι της Μεσσηνίας. Η καταγωγή του ήταν από το Λιμποβίσι Αρκαδίας. Εκεί, κυνηγημένος από τους Τούρκους, έφτασε το 1536, ο γενάρχης των Κολοκοτρωναίων, ο Τριανταφυλλάκος Τσεργίνης. Ο εγγονός του Τριανταφυλλάκου Τσεργίνη, ο Λάμπρος, άλλαξε το πατρικό επίθετο και ονομάσθηκε Μπότσικας, διότι ήταν μικρός στο ανάστημα και μαυριδερός και έτσι άφησε το όνομα της οικογένειας. Τον Μπότσικα διαδέχθηκε ο γιος του Γιάννης, παππούς του Θόδωρου Κολοκοτρώνη, ο οποίος ονομάσθηκε από κάποιον Αρβανίτη, λόγω της ιδιόμορφης σωματικής του διάπλασης (άντρας γεροδεμένος με έντονους γλουτούς) «Μπιθεκούρας» που στα ελληνικά αυτή η λέξη αποδίδεται ως «Κολοκοτρώνης». Το επώνυμο αυτό έμεινε ως επώνυμο του Γιάννη και πέρασε και στους υπόλοιπους Τσεργίνιδες.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ήταν πρωτότοκος γιος του περίφημου Αρματολού Κωνσταντή Κολοκοτρώνη, που είχε πρωτοστατήσει στο ξεκαθάρισμα της Πελοποννήσου από την μάστιγα των Τουρκαλβανών Αρβανιτών. Έμεινε ορφανός από πολύ μικρός, σε ηλικία 10 ετών, όταν ο πατέρας του σκοτώθηκε μαζί με δύο αδελφούς και τον φημισμένο Παναγιώταρο στον πύργο της Καστάνιτσας από τους Τούρκους, μετά από προδοσία Τούρκου φίλου του. Από τους Κολοκοτρωναίους διέφυγαν σώοι, ο δεκαετής Θεόδωρος, η μάνα του Ζαμπία (Ζαμπέτα) Κοτσάκη, η αδελφή του, ο νεογέννητος αδελφός του Νικόλαος και ο αδελφός του πατέρα του Αναγνώστης. Τα αδέλφια (του Θεόδωρου): Γιάννης και Χρήστος σκλαβώθηκαν και εξαγοράσθηκαν αργότερα. Οι διαφυγόντες Κολοκοτρωναίοι κατέφυγαν στο χωριό Μηλιά της Μάνης και παρέμειναν επί τρία χρόνια. Κατόπιν ο Αναγνώστης ρίζωσε στον Άκοβο της Φαλαισίας όπου έχτισε σπίτι και συμπεθέρεψε με τον ντόπιο Γεωργάκη Μεταξά, άνθρωπο του ντουφεκιού. Πήγαν στη Μηλιά τα αδέλφια της μάνας του (Κωτσακαίοι) και μετέφεραν προφυλαχτά την ορφανεμένη οικογένεια του Κωνσταντή Κολοκοτρώνη στην Αλωνίσταινα όπου την φιλοξένησαν επί 2 περίπου χρόνια (1783-1785). Κατόπιν πληροφορήθηκαν οι Τούρκοι της Τριπολιτσάς ποιοί ήσαν και αναγκάσθηκαν να φύγουν και να πάνε στον Άκοβο (1785).

Η μάνα του Κολοκοτρώνη ξενοϋφαινε, πήγαινε και έκοβε ξύλα και ο μικρός Θόδωρος τα κουβαλούσε στην Τρίπολη και τα πουλούσε. Όταν ο μικρός Θόδωρος ήταν 13 ετών, μια μέρα που είχε βρέξει πολύ, έμπαινε με το γαϊδουράκι του φορτωμένο ξύλα, στη Τρίπολη. Το ζώο γλίστρησε, παραπάτησε σε μια λακούβα με νερά και πιτσίλισαν τα ρούχα μερικών Τούρκων που περνούσαν. Ένας από αυτούς αγριεμένος του έδωσε δύο χαστούκια. Ο Κολοκοτρώνης τον κοίταξε με βουρκωμένα μάτια και ορκίστηκε μέσα του να το γυρίσει πίσω το χαστούκι. Και το γύρισε με το χέρι του και με το χέρι όλων των Ελλήνων στο πρόσωπο του Σουλτάνου και της αυτοκρατορίας του. Από την ημέρα που έφαγε το χαστούκι δεν ξαναπήγε στην Τρίπολη. Μπήκε για πρώτη φορά από τότε το ’21, στρατηγός των Ελλήνων, πορθητής και εκδικητής.

Ο Θόδωρος Κολοκοτρώνης ήταν μετρίου αναστήματος, είχε φαρδείς ώμους, κεφάλι μεγάλο, χοντρό λαιμό, μάτια βαθουλωτά και σπινθηροβόλα, καμπυλωτή μύτη με μουστάκι παχύ, μαλλιά πυκνά και μακριά, φωνή βροντώδη, σχεδόν αγράμματος, μόλις κατόρθωνε να συλλαβίζει, παρ΄ όλα αυτά γνώριζε αρκετά καλά την Ιστορία του Γένους του και ήταν ο μόνος από τους αγωνιστές που φορούσε κόκκινη φουστανέλα και περικεφαλαία στο κεφάλι. Πιθανότατα για να διακρίνεται στις μάχες. Ήταν αυτοδίδακτος, λιγόλογος, έξυπνος, γενναίος, φρόνιμος.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης εισχώρησε στα σώματα των Κλεφτών της Πελοποννήσου στα 15 του και στα 17 του (1787) οι κάτοικοι του Ακόβου τον διόρισαν οπλαρχηγό της περιοχής. Το 1790 και σε ηλικία 20 χρονών παντρεύτηκε στο Λιοντάρι, τη μικρότερη κόρη του προεστού του Ακόβου Καρούτσου (τον οποίο σκότωσαν οι Τούρκοι στο Ναύπλιο), την Κατερίνα Καρούσου και έζησε άλλα επτά χρόνια στον Άκοβο, όπου εγκατέστησε το σπιτικό του, κάνοντας 6 παιδιά (3 γιους και 3 κόρες, ενώ όπως λέγεται, αργότερα απέκτησε κι άλλον έναν γιο, τον Πάνο, που ήταν καρπός της σχέσης του με μια ερωμένη του στην Ύδρα). Έχτισε σπίτι στον Άκοβο, πήρε προίκα χωράφια, αμπέλια και ελιές, στην περιφέρεια του χωριού αυτού και στους Γιανναίους, χωράφια με αλώνι και αγροικία στην τοποθεσία Πετραίικο ή Μιάρεση και νερόμυλο στην παρυφή του Καρνίωνα ποταμού. Έζησε ήρεμο βίο ως αγρότης, κτηνοτρόφος και μυλωνάς, λαμβάνοντας πάντοτε μέτρα αυτοπροστασίας μέχρι το τέλος του 1797. Έγινε σύγαμπρος με το Σταματελόπουλο, τον πατέρα του Νικηταρά (επονομαζόμενου και «Τουρκοφάγου»). Στο μεταξύ εντάχτηκε στα σώματα των κλεφτών της Πελοποννήσου και ειδικότερα στο σώμα του Ζαχαριά, όπου γρήγορα διακρίθηκε και έγινε πρωτοπαλίκαρο. Στη συνέχεια συγκρότησε δικό του σώμα και ανέπτυξε πλούσια δράση.

Από το 1797 οι Τούρκοι του Λεονταρίου επιζητούν πρόφαση να τον σκοτώσουν και αναγκάσθηκε επί 5 περίπου χρόνια (1797-1802) να διατελέσει διαδοχικά κλέφτης επικεφαλής 60 παλικαριών και αρματολός των επαρχιών Λεονταρίου και Κρυταίνης. Το 1802 εκδόθηκε σουλτανικό φιρμάνι να σκοτώσουν με κάθε τρόπο τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τον Αθανάσιο Πετιμεζά.

Έχοντας αποκτήσει πείρα και στη θάλασσα με τον Σταθά, ως αρχηγός μοίρας καταδρομικών, το 1805 πήρε μέρος στις ναυτικές επιχειρήσεις του ρωσικού στόλου κατά το ρωσοτουρκικό πόλεμο. Τον Ιανουάριο του 1806 και ενώ βρισκόταν στην Πελοπόννησο βγήκε νέο διάταγμα δίωξής του. Αποτέλεσμα αυτού ήταν να ακολουθήσει πολύμηνη περιπετειώδης και δραματική καταδίωξη του από τους Τούρκους σε πολλά χωριά και πόλεις της Πελοποννήσου. Μετά από αλλεπάλληλες προδοσίες κοτζαμπάσηδων και καλόγερων, ενέδρες και ανελέητο κυνηγητό, ο Κολοκοτρώνης κατόρθωσε να διαφύγει τελικά νύχτα, φεύγοντας από περιοχή στα ανατολικά του Λακωνικού κόλπου, από το Γύθειο με πλοιάριο, χωρίς να τους αντιληφθεί κανένας, αν και φύλαγαν στενά τον τόπο οι Τούρκοι και περνώντας στα ρωσοκρατούμενα Κύθηρα με ενδιάμεση στάση στην Ελαφόνησο λόγω κακοκαιρίας. Η μεγάλη γενιά των Κολοκοτρωναίων έχει αφανιστεί. Από τα 36 πρωτοξαδέλφια του αρχηγού, μόνον οκτώ 8 γλίτωσαν. Οι άλλοι πέσανε όλοι.

Στις 10 Απριλίου του 1806, φτάνει στην Ζάκυνθο, όπου εκτός από τα τούρκικα φιρμάνια, τον περιμένει και ο αφορισμός από το Πατριαρχείο (ενδεχομένως και με την πίεση του Σουλτάνου). Εκεί συνάντησε συναγωνιστές, όπως Αναγνωσταράς, Νικηταράς, Πετμεζάς, Μέλιος, Γιαννάκης Κολοκοτρώνης και ένα σωρό άλλοι, ενώ γνώρισε τους Μποτσαραίους, τα πρωτοπαλίκαρα της Ρούμελης και τον Καποδίστρια. Στη Ζάκυνθο ήλθε αργότερα και η οικογένειά του κι έμειναν εκεί 15 χρόνια.

Στη Ζάκυνθο ο Κολοκοτρώνης μαζί με πολλούς Σουλιώτες, Ρουμελιώτες και Πελοποννήσιους στέλνουν αναφορά στον Αλέξανδρο, Αυτοκράτορα της Ρωσίας και του ζητούν να βοηθήσει να ελευθερωθεί η Ελλάδα. Στα ρωσοκρατούμενα Επτάνησα οι Ρώσοι τους πρότειναν να ενταχθούν στο ρωσικό στρατό και να πολεμήσουν τους Γάλλους στην Ιταλία. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης δεν το δέχτηκε: «Τι έχω να κάμω με τον Ναπολέοντα; Αν θέλετε στρατιώτας δια να ελευθερώσωμεν την πατρίδα μας σε υπόσχομαι και πέντε και δέκα χιλιάδες στρατιώτας. Μια φορά εβαπτισθήκαμεν με το λάδι, βαπτιζόμεθα και μίαν με το αίμα και άλλην μίαν δια την ελευθερίαν της πατρίδος μας». Τότε κάποιοι Έλληνες πήγαν να πολεμήσουν στην Νάπολη.

Υπηρέτησε στον αγγλικό στρατό σαν ταγματάρχης σε σύνταγμα Ελλήνων εθελοντών. Η θητεία του αυτή του δίδαξε πολλά για την στρατιωτική τέχνη, τα οποία και εφάρμοσε αργότερα στον πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Διακρίθηκε για τη δράση του ενάντια στους Γάλλους και πήρε τον βαθμό του ταγματάρχη. Από εκεί προέρχεται και η επίσημη στολή με την χαρακτηριστική κόκκινη περικεφαλαία με τον λευκό σταυρό και την χαραγμένη λέξη «ΕΙΘΕ» (προφανώς εννοούσε, «μακάρι να έρθει η λευτεριά»). Μετά τη διάλυση του συντάγματος έκανε τον ζωέμπορο και τον χασάπη. Ένα πρωινό του 1818, πλησίασε τον Κολοκοτρώνη ο φιλικός Πάγκαλος ο οποίος είχε σταλεί από τον Αναγνωσταρά για να τον μυήσει στη Φιλική Εταιρεία. Ο Κολοκοτρώνης τον θυμότανε κάπως. Ξαφνιάστηκε όμως όταν τον είδε. Τον τράβηξε σ΄ ένα εξοχικό περίπατο. Όταν άρχισε να του κάνει το συνηθισμένο «ψάρεμα» στους κατηχούμενους, ο Κολοκοτρώνης τον σταμάτησε απότομα και του είπε: «Πες μου τα όλα, μίλα ξάστερα. Δεν ταιριάζουν σε μένα λόγια λοξά. Είναι χρόνια που προσμένω τέτοιο χαμπέρι».

Το 1819 ο Κολοκοτρώνης έχασε τη γυναίκα του την Κατερίνα. Στις 3 Ιανουαρίου 1821 το πρωί, αφού πήρε την ευχή της μάνας του, έφυγε από τη Ζάκυνθο, μεταμφιεσμένος σε καλόγερο και στις 6 Ιανουαρίου, βγήκε στη Σκαμαρδούλα της Μάνης. Ως απεσταλμένος της στη Μάνη σήκωσε μαζί με τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη στις 23 Μαρτίου 1821 τη σημαία της Επανάστασης στην Καλαμάτα και επικεφαλής πολλών άλλων αγωνιστών, την απελευθέρωσε.

Στα χωριά του Δήμου Φαλάνθου ο Κολοκοτρώνης ίδρυσε από το πρώτο έτος της επανάστασης στρατόπεδα και από αυτά στρατολογούσε πολεμιστές για την πολιορκία της Τριπολιτσάς. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης πρωταγωνίστησε σε πολλές στρατιωτικές επιχειρήσεις του Αγώνα και σε πολλές κρίσιμες καμπές του αγώνα. Χαρακτηριστικά, η νίκη στο Βαλτέτσι το Μάιο 1821 ήταν η πρώτη μεγάλη νίκη και έσφιξε τον κλοιό της πολιορκίας της Τρίπολης. Η άλωση της Τριπολιτσάς (Σεπτέμβριος 1821), ήταν η πρώτη μεγάλη επιτυχία του απελευθερωτικού αγώνα και παγίωσε τη θέση των επαναστατών. Η καταστροφή της στρατιάς των 30.000 ανδρών του Δράμαλη πασά στα Δερβενάκια (Ιούλιος 1822), όπου ο Κολοκοτρώνης κινητοποίησε ακόμα και τους χωρικούς μετατρέποντάς τους σε τρομερούς αγωνιστές, εδραίωσε την επανάσταση στο Μοριά. Στις επιχειρήσεις αυτές πρυτάνευσαν η ευφυΐα, η διορατικότητα και η τόλμη του στρατηγικού του μυαλού. Οι επιτυχίες αυτές έμελλαν να τον αναδείξουν στη συνέχεια σε αρχιστράτηγο της Πελοποννήσου. Παράλληλα ο Κολοκοτρώνης άρχισε να συμμετέχει ενεργά και στην πολιτική, αφού εκλέχτηκε μέλος της Πελοποννησιακής Γερουσίας και έγινε αντιπρόεδρος του Εκτελεστικού, με πρόεδρο τον Μαυροκορδάτο.

Η μάχη στο Βαλτέτσι
Μια από τις πιο γνωστές και αποφασιστικές μάχες του απελευθερωτικού αγώνα του 21 ήταν η μάχη στο Βαλτέτσι (24 Απριλίου και 12-13 Μαΐου 1821) εναντίον των τουρκικών δυνάμεων που υπεράσπιζαν την Τριπολιτσά. Η μάχη αυτή έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην έκβαση της πολιορκίας της πόλης. Ενώ οι Έλληνες πολιορκούν τους Τούρκους στην Ακροκόρινθο και στην Τρίπολη, ο Χουρσίτ πασάς, που πολεμάει τον Αλή στα Γιάννενα, ανησυχεί για την έκβαση της εξέγερσης, όπως και για τα χαρέμια του και τους θησαυρούς του στην Τρίπολη. Γι΄ αυτό στέλνει ισχυρό στράτευμα με τον Γκιοσέ Μεχμέτ γισ να καταπνίξει το επαναστατικό κίνημα. Ο Γκιοσέ Μεχμέτ χωρίζει το στρατό του σε δυο τμήματα. Το ένα με τον ίδιο και τον Ομέρ Βριόνη πορεύεται για την Ανατολική Ελλάδα και το άλλο με τον Κεχαγιάμπεη Μουσταφά (ή Μουσταφά Μπέη) και 3.500 Αλβανούς για τη Δυτική Ελλάδα. για να συντρίψειτην επανάσταση στο Μοριά και να ενισχύσει την πολιορκημένη Τρίπολη.

Ο Κεχαγιάμπεης ξεκινάει από τα Γιάννενα, και κατά την κάθοδό του προς την Τριπολιτσά σάρωσε όποια επαναστατική εστία βρήκε στο δρόμο του. Περνάει τα επικίνδυνα περάσματα χωρίς απώλειες, φτάνει στο Αντίρριο και από εκεί ξεχύνεται στο Μοριά. Περνάει στην Πάτρα, πυρπολεί τη Βοστίτσα, παρακάμπτει τα Καλάβρυτα, φτάνει στην Κόρινθο, λύοντας την πολιορκία της Ακροκορίνθου και ενισχύοντας τη φρουρά της και περνάει γρήγορα στα Δερβενάκια. Από εκεί ξεχύνεται ορμητικά στον κόμπο του Άργους, νικάει τους Έλληνες στον Ξεριά, λύνει την πολιορκία του Άργους παραδίδοντας την περιοχή στη σφαγή και στην ερήμωση. Τελικά μπαίνει θριαμβευτικά στην πολιορκημένη Τριπολιτσά στις 6 Μαΐου του 1821, όπου οι Τούρκοι τον υποδέχονται σαν σωτήρα. Ο Κολοκοτρώνης σκόπιμα αφήνει τον Μουσταφά να περάσει δίχως μάχη γιατί προτίμησε να έχει τους Τούρκους συγκεντρωμένους μέσα στην πόλη.

Από την Τρίπολη ο Κεχαγιάμπεης, αρχίζει αμέσως να σκορπάει υποσχέσεις, ταξίματα και αμνηστία, για να ξεγελάσει τους επαναστατημένους και να καταπνίξει το κίνημα. Το μόνο που καταφέρνει όμως είναι να εξαγοράσει με χρήματα τον ταχυδρόμο που πάει τα γράμματα του Κολοκοτρώνη στην Μπουμπουλίνα και σε άλλους οπλαρχηγούς που έχουν κυκλώσει το Ανάπλι. Ο ταχυδρόμος δίνει τα γράμματα του Κολοκοτρώνη στον Κεχαγιάμπεη, που τα διαβάζει, και ύστερα τα πάει στην Μπουμπουλίνα στο Ανάπλι. Από εκεί παίρνει άλλα γράμματα της Μπουμπουλίνας για τον Κολοκοτρώνη, που κι αυτά τα δίνει στο γυρισμό στον Κεχαγιάμπεη, που τα διαβάζει κι αυτά, κι έπειτα τα παραδίνει στον Κολοκοτρώνη. Ευτυχώς στα γράμματα φέρεται εξογκωμένος ο αριθμός των αντρών και των όπλων και η προδοσία κρατάει λίγο καιρό. Ο προδότης στη συνέχεια θα πιαστεί και θα εκτελεστεί.

Ο Κολοκοτρώνης, σαν αρχηγός των αρμάτων της Γορτυνίας, οργανώνει το στρατηγικό σχέδιο για την πολιορκία της Τριπολιτσάς. Χωρίζει το σώμα των Γορτυνίων σε δυο τμήματα. Το ένα με τον Πλαπούτα το στέλνει στην Πιάνα και το άλλο με τον Ανδρέα Παπαδιαμαντόπουλο το στέλνει στο Χρυσοβίτσι. Ενισχύει και το στρατόπεδο του Λεβιδιού. Με σκοπό να περισφύξει τον κλοιό γύρω από την πολιορκούμενη πόλη ίδρύει στις 16 Απριλίου του 1821 στρατόπεδο στο Βαλτέτσι ,αντιλαμβανόμενος τη στρατηγική σημασία της περιοχής, Διατάζει να οχυρωθούν τα τέσσερα στρατηγικά σημεία του στους γύρω λόφους με κλειστά και ισχυρά ταμπούρια και να εγκατασταθεί φρουρά.. Εκεί αρχίζου να συγκεντρώνονται οι περισσότερες οργανωμένες επαναστατικές δυνάμεις της Πελοποννήσου, υπό τους Θ. Κολοκοτρώνη, Κυρ. και Ηλ. Μαυρομιχάλη, Αναγνωσταρά, Κεφάλα, Μούρτζινο, Γιατράκο, Νικηταρά και άλλους οπλαρχηγούς.

Στις 24 Απριλίου ο Κεχαγιάμπεης, έχοντας σκοπό να εξουδετερώσει το στρατόπεδο και να αιφνιδιάσει τους συγκεντρωμένους αγωνιστές, επιτίθεται στο Βαλτέτσι επικεφαλής ισχυρού σώματος 4000 ανδρών. Οι λίγοι υπερασπιστές του στρατοπέδου, αμύνθηκαν ηρωϊκά. Οι Τούρκοι όμως κατέλαβαν το χωριό, επιτυγχάνοντας τη μερική διάλυση του στρατοπέδου, και μάλιστα κυρίευσαν μερικά ζώα του εφοδιασμού όπως και προμήθειες του ελληνικού σώματος. Ενώ η μάχη συνεχιζόταν στη βόρεια πλευρά του χωριού, όπου ο Κυρ. Μαυρομιχάλης είχε έλθει σε δύσκολη θέση, κατέφθασε ο Πλαπούτας με ισχυρό σώμα και χτύπησε τους Τούρκους από τα νώτα, με αποτέλεσμα αυτοί να υποχωρήσουν. Στη συνέχεια ο Κολοκοτρώνης κυνήγησε τα τουρκικά σώματα μέχρι τη Μάκρη.

Αμέσως το στρατόπεδο ανασυγκροτείται γρήγορα κάτω από την άμεση επίβλεψη του Θ. Κολοκοτρώνη, ο οποίος ενισχύει και οργανώνει τις σκοπιές, την επιμελητεία και τα ταμπούρια και τοποθετεί φρουρά 1000 ανδρών με επικεφαλής τον Κυριακούλη Μαυρομιχάλη. Βάζει επίσης φρουρά στην απάνω Χρέπα με τους Γιάννη και Παναγιώτη Πουρνάρα, καπεταναίους από την Πιάνα, και τον Παναγιώτη Περθεριώτη, για να ειδοποιήσουν με φωτιές, αν γίνει έξοδος των Τούρκων από την Τρίπολη. Το σύνθημα είναι: τρεις φωτιές, πηγαίνουν για τα Βέρβαινα, δυο φωτιές, για το Βαλτέτσι και μία, για το Λεβίδι. Έτσι με τις φωτιές και τις ντουφεκιές από ράχη σε ράχη θα ειδοποιηθούν όλα τα στρατόπεδα του Μοριά και θα τρέξουν σε βοήθεια. Στο Βαλτέτσι οργανώνεται τώρα προσεκτικά η άμυνα αφού καταφθάνουν στο προς ενίσχυση και άλλα ελληνικά σώματα από τις γύρω περιοχές. Στο πρώτο ταμπούρι οχυρώνονται ο Ηλίας και ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης με όλους τους Μανιάτες. Στο δεύτερο ο Μητροπέτροβας, ο Παπατσώνης, ο Κεφάλας, ο δεκαεφτάχρονος Γιάννης Μαυρομιχάλης, ο Παν. Κατριβάνος από το Ίσαρι Μεγαλόπολης και ο Θανάσης Δαγρές από τη Βρωμόβρυση Καλαμάτας, με τα παλικάρια τους. Στο τρίτο ο Ηλίας και ο Νικήτας Φλέσσας, ο Σιώρης, ο Τουρκολέκας και παλιοί Λιονταρίτες και άλλοι Γορτύνιοι. Στην εκκλησιά οχυρώνονται οι Μπουραίοι, ο Τσαλαφατίνος, ο Κυριάκος, πολλοί Τριπολιτσιώτες κ.ά.

Τη νύχτα στις 12 Μαΐου, ο Κεχαγιάμπεης ξεκινάει από την Τρίπολη επικεφαλής ισχυρότατης δύναμης 12.000 Τουρκαλβανών για να ξαναχτυπήσει τους Έλληνες στο Βαλτέτσι. Το σχέδιό του είναι να πορευτεί στο Βαλτέτσι και να σκορπίσει τους Έλληνες, από εκεί να κατευθυνθεί στη Μεσσηνία και να υποτάξει τη Μάνη, επιβάλοντας έτσι τη κυριαρχία του σε όλο το Μοριά. Χώρισε τις δυνάμεις του σε πέντε τμήματα. Τρία από αυτά ξεκίνησαν από Τρίπολη, Καλογεροβούνι (στη θέση Καλογερικό) και τις Αραχαμίτες, ένα έμεινε σαν εφεδρεία στο Φραγκόβρυσο για να αποτρέψει τυχόν ενισχύσεις που θα κατέφθαναν από το στρατόπεδο των Βερβαίνων και μια οπισθοφυλακή εφοδιασμένη με 4 κανόνια που εκινείτο αργά προς την περιοχή του Βαλτετσίου. Οι Έλληνες φρουροί της απάνω Χρέπας βλέπουν τα εχθρικά στρατεύματα κι αμέσως με δυο φωτιές ειδοποιούν στον Κολοκοτρώνη ότι οι Τούρκοι πορεύονται για το Βαλτέτσι.

Το κυρίως τουρκικό σώμα υπό τον Ρουμπή αποτελείται από Βουρδουνιώτες και Φαναριώτες και κινείται βιαστικά για να χτυπήσει τους Έλληνες, πριν έλθει βοήθεια από την Πιάνα και το Χρυσοβίτσι. Ο Κεχαγιάμπεης από τον κάμπο παρακολουθεί τη μάχη επικεφαλής του 3.000 ιππέων.

Στο Βαλτέτσι βρίσκονται 2.300 Έλληνες που περιμένουν στις θέσεις τους. Γενικός αρχηγός, ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης κρατάει με τον ανιψιό του τον προμαχώνα του Χωματοβουνιού. Σους άλλους προμαχώνες βρίσκονται οι Μητροπέτροβας, Ηλ. Μαυρομιχάλης, Κεφάλας, Ν. Φλέσσας κι άλλοι. Ο Κολοκοτρώνης από το Χρυσοβίτσι, βλέπει τις φωτιές της απάνω Χρέπας κι αμέσως σημαίνει συναγερμό. Στέλνει ταχυδρόμους σε όλα τα στρατόπεδα και τα χωριά και καβαλαραίους στο Βαλτέτσι ειδοποιώντας πως οι Τούρκοι πορεύονται για το Βαλτέτσι. Ειδοποιεί τον Πλαπούτα στην Πιάνα κι άλλους οπλαρχηγούς να βαδίσουν για το Βαλτέτσι. Και ο ίδιος με 800 άντρες κατευθύνεται προς τα εκεί. Στέλνει επίσης τον καβαλάρη Θοδωρή Καρδάρα με μια σημαία για να βγει στ’ αγνάντια, να τον δουν οι κλεισμένοι στους προμαχώνες και να εμψυχωθούν.

Το τουρκικό σώμα υπό τον Ρουμπή πλησιάζει τις θέσεις των Ελλώνων στο Βαλτέτσι και τους ζητά μάταια να παραδοθούν. Τότε ο Ρουμπής επιτίθεται στο ταμπούρι του Μητροπέτροβα και των Μεσσηνίων και η μάχη αρχίζει. Ο Ρουμπής θα στείλει 14 σημαιοφόρους του για να καρφώσουν τις σημαίες στα ταμπούρια των Ελλήνων, χωρίς όμως επιτυχία, αφού όλοι σκοτώνονται από τα τουφέκια των Ελλήνων. Ο Ρουμπής αραιώνει το σώμα του και κυκλώνει τα ταμπούρια των Ελλήνων, κυριεύοντας τη βρύση και τα πηγάδια του χωριού. Οι Έλληνες αντιστέκονται με αποφασιστικότητα και σθένος. Ο Ρουμπής ρίχνει τότε όλες του τις δυνάμεις στη μάχη και αποκόπτει την επικοινωνία ανάμεσα στα ελληνικά ταμπούρια. Οι Έλληνες όμως κρατούν και ο Ρουμπής ευρισκόμενος σε δύσκολη θέση, ζητάει ενισχύσεις από τον Κεχαγιάμπεη. Τη στιγμή εκείνη καταφτάνει ο Κολοκοτρώνης από το Χρυσοβίτσι με 700 άνδρες και πλαγιοκοπεί με επιτυχία τους Τούρκους. Ο Ρουμπής βρίσκεται ανάμεσα σε δυο πυρά και είναι έτοιμος για υποχώρηση, αλλά την τελευταία στιγμή φθάνει η βοήθεια από τον Κεχαγιάμπεη. Ο Κολοκοτρώνης το αντιλαμβάνεται και μοιράζει τους άντρες του στα δύο. Οι μισοί χτυπούν τις ενισχύσεις και οι άλλοι μισοί τον ίδιο. Η μάχη είναι σκληρή, κι οι δυο πολεμούν με πείσμα.

Το απόγευμα φτάνουν ο Πλαπούτας με 800 άνδρες, που από παραπειστική κίνηση των Τούρκων είχε κατευθυνθεί προς το Λεβίδι αλλά ειδοποιήθηκε έγκαιρα, ο Δεληγιάννης και ο Στ. Δημητρακόπουλος από την Πιάνα και το Διάσελο και μπαίνουν στη μάχη σφυροκοπώντας τους Τούρκους από μπροστά, από πίσω και από τα πλάγια. Οι κλεισμένοι στα ταμπούρια χαιρετίζουν με ομοβροντίες την άφιξη των συμπολεμιστών τους. Ο Κεχαγιάμπεης στέλνει και νέες ενισχύσεις στον Ρουμπή και οι Τούρκοι κάνουν νέα επίθεση στα ταμπούρια, αλλά οι Έλληνες αντιστέκονται γενναία. Πεισμωμένοι οι Τούρκοι ρίχνουν με τα κανόνια, αλλά πολλές οβίδες πέφτουν στο σώμα του Ρουμπή είτε από ανωμαλίες του εδάφους είτε από κακό χειρισμό.

Ο Κολοκοτρώνης, από την ψηλότερη ράχη (που από τότε λέγεται «του Κολοκοτρώνη το βουνό») αναπτερώνει το ηθικό των Ελλήνων φωνάζοντας με τη βροντερή φωνή του, «Μπάρμπα-Μήτρο, βαστάτε γερά, έρχεται ο Κολοκοτρώνης με 10.000. Έρχεται κι ο Πετρόμπεης μ’ όλους τους Μανιάτες. Έρχεται κι ο Κανέλλος. Βαστάτε και σας φέρνουμε απ’ όλα». Με το σούρουπο η μάχη συνεχίζεται πεισματικά και από τα δυο μέρη, χωρίς κανείς να αφήνει τις θέσεις του. Τη νύχτα ο Κολοκοτρώνης με μερικούς ψυχωμένους άντρες θα φτάσει στα ταμπούρια για να ενισχύει τους αγωνιστές με τρόφιμα και πολεμοφόδια και να τους εμψυχώσει. Αφού δώσει τα εφόδια φεύγει πάλι νύχτα.

Τα χαράματα της επομένης καταφθάνουν και άλλες ελληνικές δυνάμεις και η μάχη ξαναρχίζει. Οι Τούρκοι ρίχνονται με μανία κατά των ταμπουριών, αλλά οι Έλληνες αντιστέκονται γενναία και αποκρούουν όλες τις τουρκικές επιθέσεις. Ο Ρουμπής κινδυνεύει. Από μπροστά τον χτυπούν οι Έλληνες που είναι στα ταμπούρια, από πίσω κι από τα πλάγια τον σφυροκοπούν ο Κολοκοτρώνης, ο Πλαπούτας κι άλλοι οπλαρχηγοί. Οι Τούρκοι χρησιμοποιούν και πάλι το πυροβολικό τους, αλλά αποτυγχάνουν.

Η μάχη αυτή κράτησε 23 ώρες. Ο Κεχαγιάμπεης βλέποντας ότι θα κυκλωθεί ο Ρουμπής και πληροφορούμενος ότι καταφθάνουν ελληνικές δυνάμεις από το στρατόπεδο των Βερβαίνων, δίνει το σύνθημα της γενικής υποχώρησης. Ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβάνεται την υποχώρηση των Τούρκων και διατάζει γενική αντεπίθεση, φωνάζοτας: «Έλληνες, οι Τούρκοι θα φύγουν, ριχτείτε επάνω τους!». Με την επίθεση των Ελλήνων μαχητών, η αρχική υποχώρηση των τουρκικών δυνάμεων μετατράπηκε σε άτακτη φυγή. Οι Τούρκοι κυνηγημένοι από τους Έλληνες κατευθύνθηκαν προς την Τρίπολη, κατηφορίζοντας πανικόβλητοι την χαράδρα, πετώντας τα όπλα τους για να καθυστερήσουν τους Έλληνες και για να επιταχύνουν τη φυγή τους. Ο Κολοκοτρώνης παρακολουθώντας το κυνηγητό των Τούρκων, βλέπει ότι πλησιάζουν στον κάμπο όπου οι Έλληνες κινδυνεύουν από το εχθρικό ιππικό, και φωνάζει δυνατά: «Έλληνες, γυρίστε πίσω, αφήστε Τούρκους για να ‘χουμε να σκοτώσουμε κι άλλη μέρα!». Οι Έλληνες πειθαρχούν και ανακόπτουν την επίθεση.

Μετά από 23 ώρες μάχης η νίκη των Ελλήνων ήταν περιφανής. Οι Τούρκοι υπέστησαν βαρύτατες απώλειες, 514 νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Οι Έλληνες είχαν ελάχιστες -μόλις 7 νεκροί και λίγοι τραυματίες- ενώ κυρίευσαν πολλά τουφέκια που άφησαν οι Τούρκοι κατά τη φυγή τους. Με τα τουφέκια αυτά οπλίζονται 4.000 Έλληνες. Οι Τούρκοι άφησαν ακόμα 4 πεδινά κανόνια, πολλά πολεμοφόδια, πολλές σκηνές, άφθονα ρούχα και 18 σημαίες.

Η μάχη αυτή σε συνδυασμό με τις άλλες νικηφόρες μάχες πού δόθηκαν στην περιοχή (Γράνας, Βερβαίνων, Δολιανών και Λεβιδίου), δυνάμωσε το ηθικό των επαναστατών και έμελε να προετοιμάσει την άλωση της Τρίπολης αφού ανάγκασε τους Τούρκους να μην ξαναβγούν από την πολιορκούμενη πόλη. Ο Κ. Δεληγιάννης, που έζησε τον καπνό της μάχης, γράφει: «Αυτή η ένδοξος νίκη ήταν η κρίσις της Ελληνικής Επαναστάσεως και εις αυτήν χρεωστείται η ανεξαρτησία της πατρίδος καθ’ ότι ενεθάρρυνε και εμψύχωσε τους Έλληνας».

Η νίκη του Βαλτετσίου και η κατάληψη της Τριπολιτσάς πέρασε στη δημοτική μούσα με το τραγούδι:

Η πολιορκία και η άλωση της Τριπολιτσάς
Αμέσως μετά την έκρηξη της επανάστασης, ο Γέρος του Μοριά, σε αντίθεση με τις διαφορετικές απόψεις των άλλων στρατιωτικών αρχηγών που ετάσσοντο υπέρ της πολιορκίας και της εκπόρθησης πρώτα των μικρών μεσσηνιακών κάστρων, είχε κατανοήσει πως η κατάληψη της Τριπολιτσάς θα ήταν πρωταρχικής σημασίας για την επανάσταση, αφού θα επέτρεπε στις ελληνικές δυνάμεις να ελέγχουν τον Μοριά και να καταλάβουν ευκολότερα τις υπόλοιπες περιοχές. Πίστευε σθεναρά ότι δεν έπρεπε αυτές να πολυδιασπαστούν, αλλά να συγκεντρωθούν στην πολιορκία ενός μεγάλου στόχου, της Τριπολιτσάς. Εξάλλου, ο τουρκικός στρατός θα μπορούσε, με ορμητήριο την Τρίπολη, να διαλύσει τις πολιορκίες άλλων κάστρων και να καταπνίξει τον Αγώνα. Τελικά η γνώμη του επικράτησε και έτσι η κατάληψη της Τρίπολης αποτέλεσε τον πρώτο στόχο των επαναστατών.

Πριν την κύρηξη της επανάστασης ο διοικητής του Μοριά Χουρσίτ πασάς είχε εκστρατεύσει με διαταγή της Πύλης στην Ήπειρο για να καταστείλει την εξέγερση του Αλή πασά. Στη θέση του ο Χουρσίτ άφησε το Μεχμέτ Σαλίχ πασά. Με την κύρηξη της επανάστασης, ο Χουρσίτ πασάς έστειλε στο Μοριά δύναμη από 4000 Τουρκαλβανούς υπό τον Μουσταφά πασά (Μουσταφάμπεη) για να ενισχύσει την πολιορκούμενη πόλη. Ο Μουσταφάμπεης κατά την κάθοδό του προς την Τρίπολη σάρωσε όποια επαναστατική εστία βρήκε στο δρόμο του, πυρπόλησε τη Βοστίτσα (Αίγιο), έλυσε την πολιορκία του Άργους και της Ακροκορίνθου και τελικά μπήκε στην πολιορκημένη πόλη στις 6 Μαΐου του 1821. Ο Κολοκοτρώνης πάντως επέτρεψε στον Μουσταφά να περάσει δίχως μάχη, γιατί προτίμησε να έχει τους Τούρκους συγκεντρωμένους μέσα στην πόλη. Έτσι την πόλη υπεράσπιζαν συνολικά 10.000 Τουρκαλβανοί με αρχηγό τον Μουσταφάμπεη.

Για την αποτελεσματική πολιορκία της πόλης ο Κολοκοτρώνης με τους άλλους στρατιωτικούς αρχηγούς εγκατέστησε γύρω από την Τρίπολη στρατόπεδα, (στην Καρύταινα, στο Βαλτέτσι, στα Βέρβαινα, στην Πιάνα κλπ.), συγκεντρώνοντας δυνάμεις, οργανώνοντας τους αγωνιστές καθώς και τον ανεφοδιασμό τους και συντονίζοντας τις πολεμικές επιχειρήσεις γύρω από την πόλη. Συνεχείς προσπάθειες των πολιορκούμενων να διασπάσουν τον κλοιό αποτύγχαναν αφού αποκρούοντο από τους επαναστάτες που είχαν καλά οργανωθεί και οχυρωθεί στις γύρω ορεινές περιοχές του Μαινάλου και είχαν αποκλείσει τα κρίσιμα περάσματα. Οι ελληνικές δυνάμεις που λάβαιναν μέρος στην πολιορκία περιελάμβαναν 10.000 άνδρες περίπου.

Μετά τις 20 Ιουλίου του 1821 οι πολιορκούμενοι Τούρκοι είχαν φθάσει τις 15.000. Στον παραπάνω πληθυσμό προστέθηκαν στο μεταξύ και αρκετοί Τούρκοι κάτοικοι που κατέφθαναν από διάφορες περιοχές (Ζούρτσα, Ανδρίτσαινα, Καρύταινα κ.λ.π.) για να βρούν προστασία. Έτσι μαζί με τους 4.000 άνδρες του Μουσταφάμπεη, ο αριθμός των πολιορκούμενων ξεπερνούσε τις 30.000 κατοίκους και κατ’ άλλους 35.000. Για να αντιμετωπίσουν την έλλειψη τροφίμων, οι Τούρκοι άρχισαν να διώχνουν από την πόλη τις ελληνικές οικογένειες.

Μετά τη σημαντική νίκη στο Βαλτέτσι, καθώς και τις νίκες στα Δολιανά (18 Μαΐου 1821), στα Βέρβαινα, στη Γράνα και στο Καπαρέλι, ο κλοιός άρχισε να σφίγγει γύρω από την πόλη. Τα επαναστατικά σώματα με αρχηγούς το Θ. Κολοκοτρώνη, Δ. Υψηλάντη, Δ. Πλαπούτα, Αναγνωσταρά, Γιατράκο και άλλους προωθήθηκαν και κατέλαβαν θέσεις γύρω από την Τριπολιτσά, πιάνοντας όλα τα υψώματα και αποκλείοντας όλες τις διαβάσεις. Η θέση των πολιορκούμενων είχε γίνει πια δραματική αφού η πόλη υπέφερε από αρρώστιες και από έλλειψη τροφίμων και νερού. Τότε οι Αλβανοί ήλθαν σε διαπραγμάτευση με τον Κολοκοτρώνη και μετά από συμφωνία έφυγαν υπό την προστασία του Δημ. Πλαπούτα και πέρασαν στη Ρούμελη. Και ενώ άρχιζε να διαφαίνεται η πτώση της πόλης, με τους πολιορκούμενους να έχουν αρχίσει να διαπραγματεύονται την παράδοσή της, τελικά, στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, μετά από πεντάμηνη πολιορκία, ένα τυχαίο περιστατικό ήλθε να επιταχύνει την τελική της έκβαση. Την μέρα εκείνη μάλιστα οι Τούρκοι έκαναν σύσκεψη στο σεράι για να αποφασίσουν για την παράδοση της πόλης.

Ένας Τσάκωνας αγωνιστής από τον Πραστό, ο Μανώλης Δούνιας, που είχε φιλία με ένα Τούρκο τηλεβολιστή και τον επισκεπτόταν κρυφά στην τάπια του Ναυπλίου ανταλλάσσοντας τρόφιμα με τουρκικά όπλα, κατάφερε μαζί με δύο άλλους Τσάκωνες να εξουδετερώσει τους φρουρούς και να καταλάβει το τηλεβολείο. Αμέσως το έστρεψε κατά της πόλης και έβαλε κατά του σαραγιού. Ο ιστορικός Νικόλαος Σπηλιάδης, από τους σπουδαιότερους ιστοριογράφους του Αγώνα, που έζησε τα γεγονότα γράφει στα «Απομνημονεύματά» του για το περιστατικό αυτό: «O Μανώλης Δούνιας από τον Πραστόν… ‘Ήταν ημέρα Παρασκευή, εικοστή τρίτη του Σεπτεμβρίου 1821… και ο Δούνιας ανεβαίνει το τείχος επί σκοπώ να εξαγάγει τον Τούρκον… Κατόπιν τούτου έδραμον άλλοι και ανεβαίνουσιν ωσαύτως. Κατόπι δε τούτων και άλλοι, ό,τε αδελφός του Κεφάλα και ο Διονύσιος Βασιλείου, και όρμησαν τινές εν ριπή οφθαλμού εις το επί της πύλης (του Ναυπλίου) πυροβολοστάσιον, στρέφωσι τα πυροβόλα προς την πόλιν… ».

Τότε και άλλοι Έλληνες που ήταν εκεί κοντά σκαρφάλωσαν με σχοινί στα τείχη και άνοιξαν τις πύλες του Ναυπλίου και του Μυστρά. Από αυτές ξεχύθηκαν τα σώματα από τα κοντινά υψώματα της Βολιμής και του Αγίου Σώστη υπό τους Κεφάλα, Ζαφειρόπουλο, Παπαπαναστάση και άλλους που σύντομα άνοιξαν όλες τις καστρόπορτες από όπου εφόρμησαν και οι υπόλοιπες ελληνικές δυνάμεις. Οι Τούρκοι πρόβαλαν ισχυρή αντίσταση και έγινε φοβερή μάχη σώμα με σώμα στους δρόμους της πόλης. Οι επαναστάτες όμως ήσαν πλέον ασυγκράτητοι και παθιασμένοι και κατάφεραν γρήγορα να εξουδετερώσουν κάθε αντίσταση.

Πολλοί Τούρκοι οχυρώθηκαν στα σπίτια από όπου απεγνωσμένα αμύνονταν, αλλά οι επαναστάτες έβαζαν φωτιά και τους έκαιγαν ή τους ανάγκαζαν να βγουν. Στο τέλος έπεσε και η μεγάλη Τάπια, τελευταίο σημείο αντίστασης των Τούρκων. Επακολούθησε ανηλεής σφαγή των Τούρκων, στρατιωτών και αμάχων, από τους διψασμένους για εκδίκηση Έλληνες (πέραν της τουρκικής σκλαβιάς και καταπίεσης, είχαν ήδη προηγηθεί οι σφαγές των Ελλήνων στην Τριπολιτσά, 50 χρόνια πριν από τους Τουρκαλβανούς, κατά την αποτυχημένη επανάσταση του 1769-1770, ο δε Κολοκοτρώνης αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ὅταν ἐμβῆκα εἰς τὴν Τριπολιτζά, μὲ ἔδειξαν εἰς τὸ παζάρι τὸν Πλάτανο ὁποὺ ἐκρέμαγαν τοὺς Ἕλληνας. Ἀναστέναξα καὶ εἶπα: “Ἄϊτε, πόσοι ἀπὸ τὸ σόγι μου καὶ ἀπὸ τὸ ἔθνος μου ἐκρεμάσθησαν ἐκεῖ”, καὶ ἐδιέταξα καὶ τὸν ἔκοψαν. Ἐπαρηγορήθηκα καὶ διὰ τὸν σκοτωμὸν τῶν Τούρκων». ) -παρά τις προσπάθειες αρκετών οπλαρχηγών να διασώσουν τους αιχμαλώτους (αν και κάποιοι άλλοι επιδόθηκαν σε διαπραγματεύσεις, με τους πολιορκημένους, αποκομίζοντας οικονομικά οφέλη)-, και η Τριπολιτσά παραδόθηκε στις φλόγες. Ο Κολοκοτρώνης πάντως τήρησε την υπόσχεσή του στον αρχηγό των Αλβανών Αχμέτ Μπέη να μην πειράξει όσους Αλβανούς απέμειναν στην πόλη, τους οποίους και άφησε να φύγουν για την Ήπειρο. Την συμφωνία αυτή θέλησε να παραβιάσει ο Ανδρέας Λόντος, επειδή οι Αλβανοί αυτοί είχαν λεηλατήσει την Βοστίτσα, εμποδίστηκε όμως από τον Πλαπούτα. Από την εκδικητική μανία των Ελλήνων πέρασαν και ορισμένοι Έλληνες κάτοικοι που είχαν αντιταχθεί στην Επανάσταση, καθώς και οι Εβραίοι της πόλης (οι οποίοι εκδήλωναν την υποστήριξή τους στους Τούρκους, σε κάθε ευκαιρία), αφού οι επαναστάτες δεν είχαν ξεχάσει τη συμμετοχή των Εβραίων στη πρόσφατη διαπόμπευση στην Κωνσταντινούπολη του πτώματος του Γρηγορίου του Ε’. Ο συνολικός αριθμός των σφαγιασθέντων εκτιμάται, από διάφορες πηγές, από 6 εώς 30 χιλιάδες.

Για τη σφαγή ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αναφέρει χαρακτηριστικά στο ημερολόγιό του: «Το ασκέρι όπου ήτον μέσα, το ελληνικό, έκοβε και εσκότωνε, από Παρασκευή έως Κυριακή, γυναίκες, παιδιά και άντρες, τριανταδύο χιλιάδες. Το άλογό μου από τα τείχη έως τα σαράγια δεν επάτησε γη. Έλληνες εσκοτώθηκαν εκατό.»

Ο Γενναίος, γιος του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, γράφει στα «Υπομνήματα» (1821-1827) για την άλωση της Τριπολιτσάς:
«Οι Έλληνες εν διαστήματι τριών ημερών εφόνευσαν υπέρ τους 5.000 μαχητάς και ηχμαλώτισαν υπέρ τους 7300 παντός γένους και ηλικίας και εκ των 13.000 εντοπίων και ξένων οίτινες ήτον εις Τρίπολιν, μόλις 1.500 Αλβανοί κατ’ έλεος του Κολοκοτρώνη, εσώθησαν, οίτινες συνοδευθέντες υπό τον Πλαπούτα μέχρι της Βοστίτσας, ασφαλώς απεβιβάσθησαν εις την Ρούμελην. Έλληνες εις την περίστασιν ταύτην εφονεύθησαν περί τους 150».

Περίπου εκατό Ευρωπαίοι αξιωματικοί παρακολούθησαν τις σφαγές στην Τριπολιτσά. Ο William St. Clair, ο οποίος μίλησε με πολλούς αξιωματικούς αυτόπτες μάρτυρες, γράφει: «Πολύ πάνω από δέκα χιλιάδες Τούρκοι πέθαναν. Αιχμάλωτοι τους οποίους υποπτευόταν οι Έλληνες ότι έκρυβαν τα χρήματά τους βασανίστηκαν βίαια. Τους ξερίζωσαν χέρια και πόδια και τους σούβλισαν αργά πάνω σε φωτιές. Άνοιγαν τις κοιλιές των εγκύων γυναικών, τους έκοβαν τα κεφάλια και έβαζαν κεφάλια σκυλιών ανάμεσα στα πόδια τους. Από την Παρασκευή ως την Κυριακή ο αέρας ήταν γεμάτος από κραυγές. Ένας Έλληνας καυχάτο ότι έσφαξε ενενήντα αμάχους. Οι Eβραίοι της πόλης υπέστησαν συστηματικούς βασανισμούς … Επί εβδομάδες μετά λιμοκτονούντα παιδιά Τούρκων που έτρεχαν αβοήθητα μέσα στα χαλάσματα σφαγιάσθηκαν και πυροβολήθηκαν από ενθουσιώδεις Έλληνες… Όλα τα πηγάδια μολύνθηκαν από τα πτώματα που είχαν πέσει μέσα».

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Δ. Αινιάν η σφαγή δεν ήταν προμελετημένη: «ως δε συμβαίνει εις τοιαύτας εκ ταυτομάτου λαμβάνουσας χώραν πράξεις, ουδέν κίνημα εγίνετο εκ σχεδίου τινός, εκ παραγγελίας, ή εκ συνεννοήσεως».

Η άλωση της Τριπολιτσάς υπήρξε αποφασιστικής σημασίας για την εδραίωση και την εξέλιξη της Επανάστασης, ενώ τόνωσε σημαντικά το ηθικό των εξεγερμένων Ελλήνων. Η πιο σημαντική εστία τουρκικής αντίστασης στη νότια Ελλάδα είχε πλέον εξαλειφθεί, ενώ οι επαναστατικές δυνάμεις μπορούσαν πλέον να στραφούν προς άλλα τουρκοκρατούμενα οχυρά και πόλεις. Στα χέρια των Ελλήνων περιήλθαν χιλιάδες όπλα και μεγάλες ποσότητες πολεμοφοδίων που θα τα χρησιμοποιούσαν για ενίσχυση του αγώνα σε άλλες επιχειρήσεις, όπως στις πολιορκίες της Μεθώνης, της Πάτρας και του Ναυπλίου.

Η μάχη στα Δερβενάκια
Μετά την πτώση της Τριπολιτσάς, καθώς και των φρουρίων της Μονεμβασιάς και του Νεοκάστρου, ο Κολοκοτρώνης πρότεινε στο πολεμικό συμβούλιο την άμεση πολιορκία της Πάτρας. Οι πρόκριτοι της Αχαΐας όμως, πρωτοστατούντων του Ανδρέα Ζαΐμη και του Παλαιών Πατρών Γερμανού, συνειδητοποίησαν ότι ο Κολοκοτρώνης αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη δύναμη και διεμήνυσαν στον Δημήτριο Υψηλάντη ότι δεν επιθυμούσαν τη βοήθεια του Κολοκοτρώνη αλλά μπορούσαν μόνοι τους να απαλλαγούν από τους Τούρκους της Πάτρας. Έπειτα από πολλές αμφιταλαντεύσεις και διαφωνίες ανετέθη τελικά στον Κολοκοτρώνη η πολιορκία της Πάτρας, δίχως όμως ουσιαστική βοήθεια. Ο Κολοκοτρώνης, με μόλις 600 άνδρες και πικραμένος από τις συνωμοσίες που γνώριζε ότι υπήρχαν, παραιτήθηκε από την πολιορκία στις 23 Ιουνίου 1922. Τότε ήταν όμως που φάνηκε ο πραγματικά μεγάλος κίνδυνος για τη νεαρή επανάσταση των Ελλήνων.

Ο Σουλτάνος ανέθεσε στον Δράμαλη την υπόθεση της Ελληνικής Επανάστασης, κρίνοντάς τον ως τον πλέον κατάλληλο. Με τον τίτλο πια του σερασκέρη (αρχιστρατήγου) πήρε τη διαταγή να βαδίσει κατά της Πελοποννήσου. Αφού ετοίμασε ένα πολυάριθμο, για την εποχή, στράτευμα 24.000 πεζών και 6.000 ιππέων αναχώρησε από τη Λάρισα στα τέλη Ιουνίου του 1822. Για τη μεταφορά του απαραίτητου πολεμικού υλικού και των ζωοτροφών συνόδευαν τις δυνάμεις του 30.000 μουλάρια και 500 καμήλες. Είχε ακόμη μαζί του και έξι κανόνια. Σχεδόν χωρίς αντίσταση έφθασε ως τη Βοιωτία, λεηλάτησε την πεδιάδα της Κωπαΐδας, έκαψε τη Θήβα και προχώρησε ως τον Ισθμό, σπέρνοντας παντού τον πανικό και την καταστροφή. Οι Έλληνες είχαν στείλει στα Γεράνεια στρατό υπό τις διαταγές του Ρήγα Παλαμήδη με σκοπό να υπερασπιστούν τα Μεγάλα Δερβένια. Με τη θέα όμως και μόνο του μεγέθους του τουρκικού στρατού οι ελληνικές δυνάμεις εγκατέλειψαν αμαχητί τις θέσεις τους θεωρώντας κάθε άμυνα ανώφελη.

Αμαχητί επίσης ο Δράμαλης κατέλαβε και τον Ακροκόρινθο, καθώς ο Ιάκωβος Θεοδωρίδης, υπεύθυνος για την άμυνα του φρουρίου, το εγκατέλειψε, αφού προηγουμένως δολοφόνησε τον αιχμάλωτό του Κιαμίλ Μπέη. Στην Κόρινθο ο Δράμαλης νυμφεύθηκε τη χήρα τού Κιαμίλ και προχώρησε προς το Άργος, χωρίς ωστόσο προηγουμένως να εξασφαλίσει τις διαβάσεις που δέσποζαν μεταξύ Κορίνθου και Άργους για την περίπτωση μιας πιθανής υποχώρησης.

Στην Κόρινθο ο Δράμαλης συγκάλεσε πολεμικό συμβούλιο, κατά το οποίο πολλοί αξιωματούχοι με επικεφαλής τον Γιουσούφ Πασά συμβούλευσαν τον Δράμαλη να χρησιμοποιήσει την Κόρινθο ως βάση και ορμητήριο και να χτίσει εκεί αποθήκες για πολεμοφόδια. Με τη βοήθεια μάλιστα του τουρκικού στόλου στον Κορινθιακό και στον Σαρωνικό κόλπο, η Πελοπόννησος θα αποκλειόταν εντελώς, αφήνοντας εκτεθειμένους τους επαναστάτες της Στερεάς. Τότε, με την Κόρινθο ως ασφαλή έδρα, ο Δράμαλης θα μπορούσε να αποστείλει εκστρατευτικά σώματα για να καταλάβουν την Τριπολιτσά και, εν τέλει, τη Μάνη.

Ο Δράμαλης όμως, καθώς είχε φτάσει ως την Κόρινθο δίχως αντίσταση, ήταν πια πεπεισμένος για την πολεμική ανικανότητα των αντιπάλων του. Μολονότι λοιπόν ελάχιστα γνώριζε τη μορφολογία της Πελοποννήσου, δεν άκουσε τη συμβουλή των αξιωματούχων του και διέταξε σχεδόν αμέσως να προελάσει σύσσωμη η στρατιά προς το Ναύπλιο, να ανεφοδιαστεί εκεί από τον τουρκικό στόλο και τότε να επιτεθεί στην Τριπολιτσά.

Ο συντομότερος δρόμος για το Ναύπλιο ήταν μέσω των στενών περασμάτων των Δερβενακίων. Οι Έλληνες ωστόσο δεν προέβλεψαν να υπερασπιστούν τα περάσματα, τυφλωμένοι καθώς ήταν από τον όγκο της εκστρατείας του Δράμαλη. Έτσι ο Τούρκος αρχιστράτηγος πέρασε τα στενά χωρίς μάχη και έφτασε στο Άργος. Τόσο ικανοποιημένος ήταν μάλιστα από την πορεία του ως εκείνο το σημείο, ώστε εγκατέλειψε τα Δερβενάκια και τα χωριά που δέσποζαν στις πλαγιές τους δίχως φρουρά, αφήνοντας έτσι εκτεθειμένη τη γραμμή υποχώρησής του. Η εμπροσθοφυλακή της τουρκικής στρατιάς, υπό τον πασά του Άργους, έφτασε στο Ναύπλιο, το οποίο ήδη διαπραγματευόταν την παράδοσή του στους Έλληνες, και αποπειράθηκε να το ανεφοδιάσει, λίγα όμως μπορούσε να κάνει, καθώς το κύριο σώμα της στρατιάς είχε ήδη αρχίσει να μην έχει αρκετά εφόδια: ο Δράμαλης είχε υπερτιμήσει την πειθαρχία του τουρκικού στόλου, ο οποίος αγνόησε τις διαταγές και αντί να καταπλεύσει στο Ναύπλιο περιέπλευσε τον Αργολικό κόλπο και κατευθύνθηκε προς την Πάτρα. Η στρατιά του Δράμαλη βρέθηκε στρατοπεδευμένη κοντά στο Άργος, περικυκλωμένη από βουνά, με τα εφόδια να λιγοστεύουν. Φαίνεται μάλιστα ότι εκείνο το καλοκαίρι του 1822 ήταν ιδιαίτερα θερμό, ώστε είχαν καταστραφεί τα σιτηρά και πολύ σύντομα τα άλογα του τουρκικού ιππικού δεν έβρισκαν ούτε τροφή ούτε νερό.

Εν τω μεταξύ ο Υψηλάντης και περίπου 700 άνδρες έσπευσαν να ενισχύσουν το οχυρό φρούριο του Άργους, Λάρισα, το οποίο ως τότε υπερασπιζόταν με λίγους άνδρες ο Μανιάτης οπλαρχηγός Καραγιάννης. Ήταν προφανές ότι με την αύξηση των υπερασπιστών τα εφόδια θα τελείωναν γρηγορότερα και συνεπώς η Λάρισα θα υποτασσόταν στον Δράμαλη. Ο Δράμαλης από την άλλη γνώριζε ότι δεν ήταν δυνατόν να στραφεί προς την Τριπολιτσά δίχως να καταλάβει τη Λάρισα και έτσι οι Έλληνες πέτυχαν τον στόχο τους, δηλαδή να κρατήσουν την τουρκική στρατιά κοντά στο Άργος. Οι Έλληνες υπό την αρχηγία του Υψηλάντη έμειναν χωρίς νερό και αναγκάστηκαν μετά την δωδέκατη μέρα της πολιορκίας να αποδράσουν νύχτα ανάμεσα από τα τουρκικά στρατεύματα. Ο Κολοκοτρώνης απέδειξε τη στρατηγική του ευφυΐα εφαρμόζοντας ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό, δεδομένων των συνθηκών, σχέδιο: διέταξε το κάψιμο των σπαρτών της πεδιάδας του Άργους προκειμένου, σε συνδυασμό με τη μεγάλη ξηρασία εκείνου του καλοκαιριού, να αναγκάσει τον Δράμαλη να υποχωρήσει.

Όσο ο τουρκικός στρατός πολιορκούσε τη Λάρισα του Άργους ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αγωνιζόταν να συγκεντρώσει αρκετούς άνδρες. Πολλοί έχουν επιτιμήσει τον Γέρο του Μοριά για τις μεθόδους που χρησιμοποίησε σε αυτή του την προσπάθεια, οι οποίες φαίνεται ότι ήταν πράγματι σκληρές αλλά απαραίτητες. Στα τέλη Ιουλίου ξεκίνησε ο Κολοκοτρώνης από την Τριπολιτσά διακηρύσσοντας ότι όποιος ικανός να φέρει όπλα βρισκόταν στην πόλη ύστερα από δύο ώρες θα τουφεκιζόταν αμέσως. Ο Κολοκοτρώνης κατέλαβε τα στενά περάσματα που οδηγούν προς την Κόρινθο, οι δε έγκλειστοι στη Λάρισα κατόρθωσαν, λίγες ημέρες αργότερα, να εγκαταλείψουν το φρούριο, καθ’ ότι ο σκοπός τους είχε επιτευχθεί. Η κύρια δύναμη των Ελλήνων είχε καταφύγει στους Μύλους, στα δυτικά της πόλης του Άργους.

Χάνοντας σιγά σιγά τις ελπίδες του ότι ο στόλος θα καταφθάσει στο Ναύπλιο, ο Δράμαλης άρχισε να συνειδητοποιεί πως η μόνη λύση στην έλλειψη εφοδίων ήταν η υποχώρηση και αυτήν προσπάθησε να οργανώσει με πανουργία. Έστειλε λοιπόν τον χριστιανό γραμματέα του στο στρατόπεδο των Ελλήνων για να τους προσφέρει αμνηστία. Όπως το περίμενε, οι Έλληνες αρνήθηκαν και τότε ο γραμματέας τούς συμβούλευσε τάχα φιλικά ότι έπρεπε να σπεύσουν να φυλάξουν τα περάσματα προς την Τριπολιτσά, διότι η στρατιά του Δράμαλη ετοιμαζόταν να ξεκινήσει. Η στρατηγική σκέψη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη όμως προέβλεψε για ακόμη μία φορά την αδυναμία του αντιπάλου του· ήταν προφανές ότι δίχως εφόδια η τουρκική στρατιά δεν θα μπορούσε να πορευθεί προς την Τριπολιτσά και ότι επρόκειτο απλώς για αντιπερισπασμό. Ο Κολοκοτρώνης προσπάθησε να επιβάλει τη γνώμη του στο πολεμικό συμβούλιο, ότι δηλαδή το σημαντικό ήταν να εμποδιστεί η υποχώρηση του Δράμαλη προς την Κόρινθο. Καθώς όμως για άλλη μια φορά το συμβούλιο ήταν δύσπιστο απέναντι στις παραινέσεις του, ο Κολοκοτρώνης άφησε το μεγαλύτερο μέρος του στρατού στους Μύλους και με ένα μικρό σώμα εγκαταστάθηκε στο χωριό Άγιος Γεώργιος, το οποίο δεσπόζει στα στενά των Δερβενακίων. «Πηγαίνει να ξαναγίνει κλέφτης στα βουνά και να πιάση τα κορφοβούνια και τους Αηλιάδες…» λέγεται ότι είπε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης με περιφρόνηση.

Στις 26 Ιουλίου από το στρατόπεδο του Δράμαλη ακούστηκαν οι πυροβολισμοί που ανήγγειλαν την εκκίνηση της μεγάλης στρατιάς. Λέγεται ότι τότε ο Κολοκοτρώνης μίλησε στους Έλληνες, διηγούμενος ότι στο όνειρό του η ίδια η θεά Τύχη τον είχε βεβαιώσει για τη νίκη. Τόσο σίγουρος ήταν μάλιστα, ώστε λέγεται ότι είπε: «Έχω τόσην βεβαιότητα να σας ειπώ να μην πάρετε ούτε τα άρματά σας, για να πάρωμε των Τούρκων. Σήμερα ο καθένας από εμάς θα καταδιώκη πολλούς…». Για να κρύψει μάλιστα τον μικρό αριθμό των συμπολεμιστών του -υπολογίζονται σε περίπου 2.300 άνδρες- ο Έλληνας οπλαρχηγός κατέφυγε σε ένα «κλέφτικο» τέχνασμα: Αφού παρέταξε σχεδόν όλους τους άνδρες του στην πλαγιά όπου βρισκόταν το χωριό Άγιος Σώστης, ο ίδιος, μαζί με τους ηλικιωμένους και τους άμαχους, πήγε απέναντι στον Άγιο Γεώργιο και, αφού μάζεψε ολόγυρα όσο περισσότερα ζώα μπορούσε για να κάνουν φασαρία, κρέμασε κάπες, φέσια και σημαίες από διάφορα ξύλα, ώστε από μακριά να φαίνεται ότι εκεί ενέδρευε ανυπόμονος στρατός.

Το πρώτο τμήμα της τουρκικής στρατιάς, η εμπροσθοφυλακή των Αλβανών, πέρασε τα στενά δίπλα από τον «πλαστό» στρατό του Κολοκοτρώνη, δίχως σημαντικές απώλειες. Το δεύτερο όμως κατατροπώθηκε. «Από εκάστου λόφου», κατά τον Μπαρτόλντι, «ανεπήδων ένοπλοι Έλληνες και καπνός πυρίτιδος κατεκάλυψε όλας τας κλιτύς του όρους. Οι Τούρκοι ιππείς, υποχωρήσαντες τάχιστα, προσεπάθησαν να αναβώσι την δεξιάν όχθην του χειμάρρου, αφ’ ης ανελίσσεται η ανωφέρεια του Αγίου Σώστη. Οι πεζοί παρηκολούθουν όπως ηδύναντο, τα όπλα δε και αι αποσκευαί και παν ό,τι παρεκώλυε την πορείαν απερρίφθησαν. Αλλ’ οι Έλληνες έσπευδον διώκοντες τους φεύγοντες και το λαμπρόν όνειρον του Κολοκοτρώνη ήρχιζε να πραγματοποιήται».

Και θα είχε πράγματι πραγματοποιηθεί το όνειρο, αν οι οπλαρχηγοί που είχε καλέσει ο Κολοκοτρώνης είχαν καταφθάσει εγκαίρως. Ο μόνος που απάντησε στο κάλεσμα ήταν ο Νικηταράς ο «Τουρκοφάγος», με τους άνδρες του οποίου όμως είχαν ενωθεί και αυτοί του Παπαφλέσσα και του Υψηλάντη. Ο Νικηταράς έσπευσε να ανακόψει την υποχώρηση των Τούρκων προς την Κόρινθο και έτσι στη χαράδρα μπροστά στον Άγιο Σώστη οι Τούρκοι άφησαν περισσότερους από 3.000 νεκρούς. Η δε μεγάλη τουρκική στρατιά διασπάστηκε και ένα μέρος της κατέφυγε στην Κόρινθο, ενώ το άλλο γύρισε πίσω στο Άργος, όπου ο Δράμαλης παρέμεινε άπραγος για μία ημέρα, προσπαθώντας να συνέλθει από την πανωλεθρία.

Ήταν όμως αδύνατον να παραμείνει άλλο η τουρκική στρατιά στο Άργος, δίχως εφόδια. Μη θέλοντας ασφαλώς να δοκιμάσει την τύχη του από το ίδιο πέρασμα, ο Τούρκος αρχιστράτηγος επέλεξε το πέρασμα του Αϊνορίου, ανατολικότερα από το σημείο όπου είχε ηττηθεί το πρώτο τμήμα της στρατιάς του. Το ελληνικό πολεμικό συμβούλιο, υπό την καθοδήγηση του Κολοκοτρώνη, είχε βεβαίως εκπονήσει σχέδιο για αυτή την περίπτωση, το οποίο όμως δεν εκτελέστηκε σωστά. Το σχέδιο ήθελε τους Έλληνες που ως τότε είχαν στρατοπεδεύσει στους Μύλους να χτυπήσουν τα νώτα του Δράμαλη, μόλις αυτός άφηνε πίσω του το Άργος. Αντ’ αυτού, τους Έλληνες προσήλκυσαν τα λάφυρα του εγκαταλειμμένου τουρκικού στρατοπέδου και άφησαν τα νώτα του Δράμαλη ανενόχλητα.

Ο Νικηταράς και ο Υψηλάντης βέβαια επιτέθηκαν στους Τούρκους από τον Άγιο Σώστη, ο δε Παπαφλέσσας από το Αϊνόρι, οι Τούρκοι ιππείς όμως κατόρθωσαν να ανοίξουν δρόμο, καθώς δεν τους κατεδίωκε κανένας. Τα σώματα που έστειλε ο Κολοκοτρώνης, υπό τη διοίκηση του γιου του, Γενναίου Κολοκοτρώνη, και του Πλαπούτα, έφτασαν πολύ αργά, ώστε μεγάλο μέρος της τουρκικής στρατιάς διέφυγε, αφήνοντας πίσω μόλις 1.000 νεκρούς. Ηττημένος και καταδιωκόμενος ο μεγάλος σερασκέρης έφτασε στην Κόρινθο.

Ο Κολοκοτρώνης διέταξε να φυλαχθούν όλα τα περάσματα προς τη Δυτική Πελοπόννησο ή προς τη Στερεά τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τον ανεφοδιασμό της Κορίνθου. Ύστερα από λίγο ό,τι είχε απομείνει από τη λαμπρή τουρκική στρατιά άρχισε να υποκύπτει στην πείνα και στις αρρώστιες που επέφερε η στέρηση. Η συντριβή της στρατιάς του Δράμαλη είχε όμως ολοκληρωθεί. Οι απώλειες των Τούρκων σ’ αυτές τις αναμετρήσεις υπολογίζονται από τον Φωτάκο σε 5.000. Ο Δράμαλης αρρώστησε και πέθανε λίγους μήνες αργότερα στην Κόρινθο, μετά από αλλεπάλληλες προσπάθειες να σπάσει τον κλοιό των Ελλήνων που τον είχαν αποκόψει από το υπόλοιπο της Πελοποννήσου και τη Στερεά Ελλάδα. Ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης έγινε αρχιστράτηγος κατ’ απαίτηση των οπλαρχηγών, ενώ παράλληλα άρχισε να συμμετέχει ενεργά και στην πολιτική, αφού εκλέχτηκε μέλος της Πελοποννησιακής Γερουσίας και έγινε αντιπρόεδρος του Εκτελεστικού, με πρόεδρο τον Μαυροκορδάτο.

Εμφύλιος
Την ίδια στιγμή που ο Κολοκοτρώνης και οι άλλοι αγωνιστές δοξάζονταν στα πεδία των μαχών, οι πολιτικοί τρομοκρατημένοι είχανε μπει στα καράβια, για να γλιτώσουν. Αυτή τη δόξα οι πολιτικοί την «αντάμειψαν» στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους (Μάρτιος-Απρίλιος του 1823), χαρίζοντας το βαθμό του στρατηγού σε 50 ακόμη ανθρώπους, για να μειώσουν τον Κολοκοτρώνη. Είναι φανερό πως ο Μαυροκορδάτος και οι άλλοι ανησύχησαν τόσο πολύ από τις συνεχείς επιτυχίες των στρατιωτικών και του Κολοκοτρώνη ιδιαίτερα, που δεν τους ενδιέφερε καλά καλά η πορεία του αγώνα όσο η προσωπική τους εξασφάλιση. Ο Κολοκοτρώνης ήρθε σε ρήξη με τον Μαυροκορδάτο, όταν εκδηλώθηκαν οι πρώτες αντιθέσεις ανάμεσα στους πολιτικούς και τους στρατιωτικούς και αποφασίστηκε μεταξύ άλλων η κατάργηση της Πελοποννησιακής Γερουσίας, ψυχή της οποίας ήταν ο Κολοκοτρώνης, αλλά και του βαθμού του αρχιστρατήγου τον οποίο έφερε ο ίδιος. Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε μείωση του φυσικού αρχηγού των στρατιωτικών σωμάτων και σηματοδότησε τη ρήξη ανάμεσα στο Μαυροκορδάτο, πρόεδρο του Εκτελεστικού, και τον Κολοκοτρώνη, ο οποίος παραιτήθηκε από αντιπρόεδρος.

Στη συνέχεια πολλά μέλη του που ήταν αντίθετοι στον Κολοκοτρώνη κατέφυγαν στο Κρανίδι, όπου όρισαν νέα κυβέρνηση υπό τον Υδραίο Γεώργιο Κουντουριώτη. Έτσι, στις αρχές του 1824 υπήρχαν δύο κυβερνήσεις, μία στην Τριπολιτσά υπό τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη και η άλλη υπό τον Γ. Κουντουριώτη στο Κρανίδι. Το Μάρτιο του 1824 οι κυβερνητικοί στράφηκαν εναντίον των στρατιωτικών, κατέλαβαν την Ακροκόρινθο και την Τριπολιτσά και άρχισαν να πολιορκούν το Ναύπλιο το οποίο υπεράσπιζε ο Πάνος, γιος του Κολοκοτρώνη. Ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβανόμενος ότι οι εξελίξεις απέβαιναν σε βάρος του ήλθε σε συνδιαλλαγή με τον Κουντουριώτη και παρέδωσε το Ναύπλιο με αντάλλαγμα τη χορήγηση αμνηστίας. Έτσι τελείωσε η πρώτη φάση του εμφυλίου πολέμου.

Η εμφύλια διαμάχη έμελλε όμως να συνεχισθεί, καθώς και οι δύο παρατάξεις (υπό τον Κουντουριώτη, από το ένα μέρος, και τον Ανδρέα Λόντο και τον Ανδρέα Ζαΐμη από το άλλο) επεδίωκαν να εξασφαλίσουν ηγετικό ρόλο στις στρατιωτικές και πολιτικές εξελίξεις. Η μία πλευρά υπό τον Κολοκοτρώνη, τον Λόντο και το Ζαΐμη (που ήταν αρχικά αντίπαλοι του Γέρου) είχε την υποστήριξη πολλών Πελοποννήσιων στρατιωτικών και πολιτικών, ενώ με τον Κουντουριώτη συντάχθηκαν οι Ρουμελιώτες, Υδραίοι και Σπετσιώτες οπλαρχηγοί. Η άρνηση ορισμένων περιοχών της Πελοποννήσου να πληρώσουν στην κυβέρνηση φόρο αποτέλεσε την αφορμή για την έκρηξη της δεύτερης φάσης του εμφυλίου κατά την οποία σημειώθηκαν σφοδρές συγκρούσεις σε πολλές περιοχές της Πελοποννήσου. Στις 13 Νοεμβρίου 1824, οι πολιτικοί αντίπαλοι του Κολοκοτρώνη σκότωσαν τον γιο του Πάνο, ο οποίος ήταν παντρεμένος με την κόρη της Μπουμπουλίνας, Ελένη. Η άνανδρη δολοφονία του γιου του, κλόνισε σοβαρά τον Κολοκοτρώνη, που αποφάσισε να παραδοδεί στις αρχές του Δεκεμβρίου του 1824, για να τερματιστεί ο εμφύλιος. Στις 6 Φεβρουαρίου του 1825 φυλακίστηκε στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία της Ύδρας μαζί με τους Δεληγιανναίους και τον Νοταρά. Αναγκάστηκαν όμως να τον απελευθερώσουν το 1825, μετά από πρόταση του Παπαφλέσσα προς την κυβέρνηση Κουντουριώτη, επειδή ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τον Ιμπραήμ.

Στο Ναύπλιοι, μετά την αποφυλάκισή του, ανεβασμένος σε μια πέτρα μίλησε, στο πλήθος που παραληρούσε: «Έλληνες! Πριν βγω στ΄ Ανάπλι, έριξα στη θάλασσα τα πικρά τα περασμένα. Κάντε και σεις το ίδιο. Στο δρόμο που περνάγαμε για να ‘ρθούμε στην εκκλησιά, είδα να σκάβουν κάποιοι άνθρωποι. Ρώτησα και μου είπαν πως σκάβουν να βρούνε κρυμμένο θησαυρό.Εκεί στο λάκκο μέσα ρίξτε και τα μίση τα δικά σας. Έτσι θα βρεθεί κι ο χαμένος θησαυρός». Παράλληλε διεμήνυε στον Ιμπραήμ: «Όχι τα κλαριά να μας κόψεις, όχι τα δένδρα, όχι τα σπίτια που μας έκαψες, μήτε πέτρα απάνω στην πέτρα να μη μείνει, εμείς δεν προσκυνάμε. Μόνο ένας Έλληνας να μείνει, πάντα θα πολεμούμε. Και μην ελπίζεις πως τη γη μας θα την κάνεις δική σου, βγάλ’ το από το νου σου». Όμως τα πράγματα είχαν πάρει άσχημη τροπή και ο Γέρος παρά τις φιλότιμες προσπάθειές του δεν τα κατάφερε.

«Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους»
Την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1827, η Πελοπόννησος εξακολουθούσε να υφίσταται λεηλασίες και καταστροφές από τα στρατεύματα του Ιμπραήμ. Πολλές φορές οι Αιγύπτιοι επέστρεφαν για δεύτερη φορά στο σημείο από το οποίο είχαν περάσει λίγες ημέρες νωρίτερα, ολοκληρώνοντας την καταστροφή. Οι περισσότερες εστίες αντίστασης είχαν εξουδετερωθεί. Παρ’ όλα αυτά, οι Αιγύπτιοι δέχονταν συνεχείς επιθέσεις ελληνικών τμημάτων στρατιωτών και χωρικών, οι οποίοι, καθώς δεν μπορούσαν να δώσουν μετωπική μάχη, πλευροκοπούσαν τις εχθρικές φάλαγγες ή τις κτυπούσαν από τα νώτα προκαλώντας σε αυτές μεγάλες απώλειες. Ο Κολοκοτρώνης, αναφερόμενος στον ανταρτοπόλεμο, γράφει στα «Απομνημονεύματά» του: «O Ιμπραΐμης μου επαράγγειλε μια φορά διατί δεν στέκω να πολεμήσωμεν (κατά μέτωπον). Εγώ του αποκρίθηκα, ας πάρη πεντακόσιους, χίλιους, και παίρνω και εγώ άλλους τόσους, και τότε πολεμούμε, ή αν θέλη ας έλθη και να μονομαχήσωμεν οι δύο. Αυτός δεν με αποκρίθηκε εις κανένα. Και αν ήθελε το δεχθή το έκαμνα με όλην την καρδιάν, διότι έλεγα αν χανόμουν, ας πήγαινα, αν τον χαλούσα, εγλύτωνα το έθνος μου».

Οι Πελοποννήσιοι συνέχιζαν την συγκινητική τους αντίσταση εξαντλημένοι, πεινασμένοι και άοπλοι οι περισσότεροι, παρ όλο που ο Ιμπραήμ εφάρμοσε την μέθοδο του προσκυνήματος σε μεγάλη κλίμακα, ιδιαίτερα μετά την επιστροφή του από το Μεσολόγγι. Προσκύνημα ονομαζόταν στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η δήλωση υποταγής μεμονωμένων ατόμων ή ολόκληρων ομάδων ή και περιοχών προς τον κατακτητή, εναντίον του οποίου είχαν εξεγερθεί. Η αποδοχή της υποταγής εκφραζόταν έμπρακτα από τους Τούρκους με χορήγηση στους προσκυνημένους ειδικού πιστοποιητικού, γνωστού ως «ράι μπουγιουρντί» ή «προσκυνοχάρτι». Με αυτό τον τρόπο οι επαναστατημένοι επανέρχονταν στην κατάσταση του νομιμόφρονα υπηκόου.

Ο Κολοκοτρώνης ανέφερε στα απομνημονεύματά του ότι όσοι οπλαρχηγοί προσκυνούσαν, κυρίως λόγω των υψηλών χρηματικών αμοιβών που τους υποσχέθηκε ο Ιμπραήμ, ήταν πρώην μισθοφόροι στην υπηρεσία των προκρίτων του Μοριά. Πάντως, οι περισσότεροι άλλαζαν στρατόπεδο υπό τον φόβο των αιγυπτιακών επιδρομών. Έτσι, οι βίαια και από φόβο προσκυνημένοι πολλαπλασίαζαν το κακό και έδιναν μια θλιβερή εικόνα προδοσίας που εκτεινόταν από την Ηλεία έως την Πάτρα, τη Βοστίτσα και τα Καλάβρυτα (στα απομνημονεύματά του ο Κολοκοτρώνης μάλιστα σημειώνει χαρακτηριστικά: «Μόνον εις τον καιρόν του προσκυνήματος εφοβήθηκα διά την πατρίδα μου»).

Τότε ο Κολοκοτρώνης προσέφερε την τελευταία μεγάλη υπηρεσία στην πατρίδα. Υπό αυτές τις αντίξοες συνθήκες, ο Γέρος στην κυριολεξία «ξαναζωντάνεψε» την ετοιμοθάνατη Επανάσταση. Με το σύνθημα «Φωτιά στα σπίτια και τσεκούρι στην περιουσία και το λαιμό εκείνων που κάνουν τα χατίρια των Τούρκων. Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους!» απάντησε με μια χωρίς προηγούμενο τρομοκρατία στην τρομοκρατία του Ιμπραήμ. Μεταχειριζόμενος σκληρά μέτρα, απέτρεψε τον λαό της Πελοποννήσου από το να επανέλθει κάτω από την οθωμανική κυριαρχία και διατήρησε την φλόγα του πολέμου άσβεστη μέχρις ότου έγινε η Ναυμαχία του Ναβαρίνου και οι Μεγάλες Δυνάμεις συμφώνησαν για την ελευθερία της Ελλάδας.

Όσα χωριά αρνούντο να επανέλθουν στο ελληνικό στρατόπεδο, δέχονταν αιφνιδιαστικές επιθέσεις από τους άνδρες του Γέρου. Σε όλο τον Μοριά οι πρωτεργάτες του προσκυνήματος συλλαμβάνονταν και εκτελούνταν. Στις πλατείες των χωριών οι απαγχονισμένοι συνεργάτες του εχθρού έκαναν τους διστακτικούς κατοίκους να λάβουν πολύ σοβαρά υπόψη τους τις απειλητικές προειδοποιήσεις του Έλληνα στρατηγού.

Μέσα στις τρομερά αντίξοες συνθήκες, που αυξάνονταν από την απροθυμία της Αντικυβερνητικής Επιτροπής να βοηθήσει τον Γέρο με χρήματα και με πολεμοφόδια, εκείνος έβλεπε ότι μόνο με τέτοιου είδους μέτρα θα μπορούσε να αποσοβήσει την μεγάλη καταστροφή. Ταυτόχρονα βέβαια προσπαθούσε με νουθεσίες να επαναφέρει τους προσκυνημένους στο πατριωτικό τους χρέος.

Η δίκη και η φυλάκιση του Κολοκοτρώνη
Παρά τα ρωσόφιλά του αισθήματά ο Κολοκοτρώνης πάντα πίστευε πως οι Έλληνες έχουν χρέος να πολεμήσουν μόνοι τους για την Ανεξαρτησία τους χωρίς τη βοήθεια των ξένων. Αντιμετώπιζε με δυσπιστία την ανάμειξή των ξένων στις εσωτερικές υποθέσεις της Ελλάδος, θεωρώντας πως γινόταν πρώτιστα για την εξυπηρέτηση τα ιδικών τους συμφερόντων. Από την άλλη πλευρά, εμφορούμενος από μεγάλη μεγαλοψυχία, συγχώρησε τους εχθρούς του, ακόμα και εκείνους που ευθύνονταν για το θάνατο συγγενών του και του γιου του.

Με την έλευση του Καποδίστρια ο Κολοκοτρώνης τάχθηκε ένθερμα υπέρ της πολιτικής του αν και διαφωνούσε με τον αυταρχικό τρόπο της εφαρμογής της. Επίσης πρωτοστάτησε στα γεγονότα για την εκλογή του Όθωνα. Με την έλευση όμως του τελευταίου (30-1-1832) έγινε στόχος συκοφαντιών και ραδιουργιών εκ μέρους των πολιτικών του αντιπάλων με προεξάρχοντα τον Ιωάννη Κωλέττη και αντιμετωπίστηκε με ψυχρότητα από τους Βαυαρούς που δεν μπορούσαν να του συγχωρήσουν τη φιλοκαποδιστριακή του τοποθέτηση. Η σκευωρία που εξυφάνθη εναντίον του κατέληξε τελικά στο να κατηγορηθεί για εσχάτη προδοσία και να συλληφθεί στις 6 Σεπτεμβρίου 1833 μαζί με τον Πλαπούτα, το γιο του Γενναίο, τον Τζαβέλα, τον Νικηταρά και άλλους στρατιωτικούς με την κατηγορία ότι ετοίμαζαν συνομωσία εναντίον του ανήλικου βασιλιά Όθωνα και της κυβέρνησης.

Η δίκη (περισσότερες λεπτομέρειες εδώ) άρχισε στις 30 Απριλίου 1834 και διήρκεσε μέχρι τις 26 Μαΐου του ιδίου έτους. Διεξήχθη στο τουρκικό τζαμί του Ναυπλίου. Την εισαγγελική έδρα είχε ο Εδουάρδος Μάσον, «ο εμπαθής εκείνος πολέμιος», όπως γράφει ο ιστορικός Μέντελσον, «της ρωσικής μερίδος και του Κολοκοτρώνη, υπερασπισθείς τον φονιά του Καποδίστρια Γεώργιο Μαυρομιχάλη». Σκωτσέζος, νομικός, θεολόγος και φιλόσοφος, είχε έλθει το 1824 στην Ελλάδα με την ιδιότητα του φιλέλληνα. Δεν είχε σπουδαία δράση κατά τον Αγώνα, μετά την απελευθέρωση δε άρχισε να δικηγορεί, έως ότου ο Όθωνας τον διόρισε καθηγητή της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Αναμίχθηκε στις εσωτερικές μας διενέξεις και υπηρέτησε, ουσιαστικά, την αγγλική πολιτική. Το πάθος, με το οποίο υπερασπίσθηκε το Μαυρομιχάλη και το μένος με το οποίο κατηγόρησε τον Κολοκοτρώνη, φανερώνουν όχι μόνον την πολιτική του τοποθέτηση, αλλά και το δισυπόστατο χαρακτήρα του. Ένας ξένος, και αυτός, που κάτω από την ηθική δικαίωση του φιλελληνισμού, αναμίχθηκε, κατά τρόπο εξοργιστικό, στις εσωτερικές υποθέσεις των Ελλήνων. Τον κατείχε, όπως και άλλους παρεμφερείς φιλέλληνες, η εγωιστική πεποίθηση ότι οι μικρές ή μεγάλες υπηρεσίες που είχαν προσφέρει στην αγωνιζόμενη χώρα τούς έδιναν ιδιαίτερα δικαιώματα, ακόμα και το ύπατο δικαίωμα να κρίνουν επί της ζωής των επιφανέστερων ανδρών αυτού του τόπου.

Η τακτική του Μάσσον κατά το στάδιο της προανάκρισης έδειξε ότι έλειπε από τη νομική και φιλοσοφική του σκέψη η βαθύτερη έννοια της δικαιοσύνης. Προσπάθησε με διάφορα τεχνάσματα, να κατασκευάσει ψευδομάρτυρες ή να διαστρέψει τις μαρτυρικές καταθέσεις. Απέφυγε συστηματικά να αναζητήσει την αλήθεια, όση κρυβόταν κάτω από την καιροσκοπική δίωξη του Κολοκοτρώνη και διακήρυττε ότι ήταν ακλόνητα πεπεισμένος περί της ενοχής του γέρου. Όταν πήγε στη φυλακή του Ιτς Καλέ για να ανακρίνει τον εγκάθειρκτο στρατηγό και τον πίεζε επί ώρες να ομολογήσει ότι «είχε προπαρασκευάσει αποστασίαν εναντίον της κυβερνήσεως», ο Κολοκοτρώνης, με πολύ πικρή θυμοσοφία, τον αποστόμωσε, αναφέροντας την ιστορία του λύκου και της προβατίνας, του λύκου ο οποίος για να βρει δικαιολογία να φάει την προβατίνα, άρχισε να της φωνάζει: «μου θόλωσες το νερό της πηγής και δεν μπορώ να πιω».

Ανάλογους δικολαβισμούς επικαλέσθηκε ο Μάσσον και κατά τη διάρκεια της δίκης και κατά τη σύνταξη του κατηγορητηρίου. Από όλες τις δεινές κατηγορίες, καμία δεν αποδείχτηκε κατά τρόπο αδιαμφισβήτητο. Και αν ακόμη υπήρχαν κάποιες ενδείξεις, αοριστίες, κατά το πλείστον, έλλειπαν όμως τα αδιαφιλονίκητα εκείνα στοιχεία που θα θεμελίωναν την παραπομπή του Κολοκοτρώνη και του Πλαπούτα, και μάλιστα «επί εσχάτη προδοσία». Οι 44 μάρτυρες κατηγορίας, που παρουσιάστηκαν, δεν κατέθεσαν στοιχεία που να μη μπορούν να αμφισβητηθούν. Αντιστρόφως οι 115 μάρτυρες υπεράσπισης που εξετάσθηκαν διέψευσαν τα περισσότερα σημεία της κατηγορίας. Ο δικαστής Γεώργιος Τσερτσέτης, στις μυστικές διαβουλεύσεις που έγιναν αργότερα, υποστήριξε ότι «με τέτοιες κατηγορίες δεν μπορούν να καταδικαστούν σε θάνατο ούτε δυο γάτοι».

Οι κατηγορούμενοι στρατηγοί, με απλή στολή καπετάνιου χωρίς παράσημα οδηγούνται στην αίθουσα και κάθονται στον πάγκο τους συνοδευόμενοι από όργανα τάξης και τους συνηγόρους τους. Συνήγοροι και χωροφύλακες παίρνουν κι αυτοί τις θέσεις τους. Η εμφάνιση του Κολοκοτρώνη στο εδώλιο συγκλόνισε το ακροατήριο. Όταν μάλιστα ο Γέρος, ρωτήθηκε «Τι επάγγελμα έχεις;» και έδωσε την ιστορική απάντηση «Στρατιωτικός! Κρατάω σαράντα εννιά χρόνους στο χέρι το ντουφέκι και πολεμώ για την πατρίδα!», ρίγος και δέος κατέλαβε ακόμη και τους εχθρούς του στρατηλάτη.

Επί είκοσι ημέρες παρέλαυναν προ του δικαστηρίου οι μάρτυρες και ήταν σαν να παρέλαυναν όλα τα κομματικά πάθη που είχαν έως τότε συγκλονίσει τη μαχόμενη Ελλάδα. Εκ πρώτης όψεως δικαζόταν ο Κολοκοτρώνης και ο Πλαπούτας. Στην ουσία όμως επρόκειτο περί της δίκης ολόκληρου του φατριαστικού πνεύματος, που σαν δαίμονας αλάστωρ είχε κατακυριεύσει, διαδοχικά, κατά καιρούς, όχι μόνο τους κομματιζόμενους ηγέτες, αλλά ακόμη και τις ευγενέστερες, τις πατριωτικές καρδιές. Πίσω από την ατελείωτη αυτή σειρά των κατηγορουμένων διαγράφονταν οι άλλοι, οι μεγαλύτεροι ίσως ένοχοι, οι αρχηγοί των ξένων ανακτοβουλίων και οι μακιαβελλίσκοι της ευρωπαϊκής διπλωματίας.

Παρά τη γενναία στάση των δύο δικαστών εκ των πέντε δικαστών, Αναστάσιου Πολυζωϊδη και Γεώργιου Τερτσέτη, που μεταφέρθηκαν βιαίως και σηκωτοί(!) στην έδρα για την απαγγελία της ετυμηγορίας, ο Κολοκοτρώνης καταδικάσθηκε μαζί με τον Πλαπούτα σε θάνατο και φυλακίσθηκε στο Παλαμήδι σε ηλικία 64 ετών. Λίγο αργότερα η ποινή του μετατράπηκε σε 20ετή κάθειρξη.

Τα τελευταία χρόνια του Γέρου
Τον Μάιο του 1835 μετά την ενηλικίωση του Όθωνα, ο Κολοκοτρώνης έλαβε χάρη και αποφυλακίσθηκε, εξουθενωμένος από τις άθλιες συνθήκες της φυλακής και τις ταπεινώσεις και σχεδόν τυφλός, ρακένδυτος και ρυπαρός. Από τότε ο λαός του Ναυπλίου σκάρωσε τη φράση: «Χάλια Κολοκοτρωνέικα». Σε λίγες ημέρες έφυγε για την Αθήνα και έχτισε σπίτι στην διασταύρωση των σημερινών οδών Κολοκοτρώνη και Λέκκα.

Τα μετέπειτα χρόνια ο Γέρος του Μοριά έζησε στην Αθήνα, τη νέα πρωτεύουσα της Ελλάδας, όπου ευτύχησε να γνωρίσει τη γενική αναγνώριση για την προσφορά του στον αγώνα. Έλαβε το βαθμό του στρατηγού, διορίσθηκε σύμβουλος Επικρατείας, τιμήθηκε με τον Μεγαλόσταυρο του Σωτήρος, ορίσθηκε μέλος της επιτροπής για την ανέγερση του Πανεπιστημίου Αθηνών και στάθηκε πιστός σύμβουλος του Όθωνα. Φύσει ανιδιοτελής όμως, ποτέ δεν επεδίωξε προσωπικά οφέλη και ανταλλάγματα.

Πέθανε στις 4 Φεβρουαρίου 1843, σε ηλικία 73 ετών, από εγκεφαλική συμφόρηση, αμέσως μετά το γάμο του μικρότερου γιου του Κολίνου και ετάφη στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών. Φτωχός από υλικά αγαθά, αλλά πλούσιος από την αγάπη του απλού λαού και ευτυχής που πρόλαβε να δει την αγαπημένη του πατρίδα ελεύθερη. Μιας πατρίδας για την οποία αγωνίσθηκε σκληρά. Με αυταπάρνηση, μεγαλοψυχία, ήθος, όραμα και πίστη.

Κατά την περίοδο αυτή γράφτηκαν τα απομνημονεύματά του από το Γεώργιο Τερτσέτη καθ’ υπαγόρευση του ίδιου του Κολοκοτρώνη με τον τίτλο «Διήγησις συμβάντων της Ελληνικής φυλής από τα 1770 έως τα 1836». Τα απομνημονεύματα αυτά εκδόθηκαν το 1846 και αποτελούν πολύτιμη μαρτυρία και ιστορική πηγή για τον επαναστατικό αγώνα.

Στις 10 Οκτωβρίου 1930 τα οστά του διακομίσθηκαν στο Μνημείο των Προκρίτων, δίπλα στην πλατεία Άρεως της Τρίπολης, για να τοποθετηθούν αργότερα, στις 25 Σεπτεμβρίου 1993, σε ειδική κρύπτη στη βάση του ανδριάντα του -που αναπαριστά τον Γέρο πάνω στο άλογό του- που αναγέρθηκε στο κάτω μέρος της πλατείας.

Ανέκδοτα με τον Κολοκοτρώνη
Οι Αρβανίτες έτρεμαν κυριολεκτικά το Κολοκοτρωναίικο σπαθί. Γι’ αυτό κι ο φοβερότερος όρκος τους ήταν: «Να μη γλυτώσω απ’ το σπαθί του Κολοκοτρώνη!».

Το 1808 είχε κλειστεί μαζί με τον φίλο του Αλή Φαρμάκη στον πύργο του δεύτερου στο Λάλα της Ηλείας να τον βοηθήσει στην πολιορκία του από τον Βελή πασά. Εκεί κάποιος του είπε:
- Κρίμας που δεν είσαι Τούρκος, μέγας αφέντης θα γινόσουν.
Αυτός το γύρισε στην πλάκα.
- Αν γίνω Τούρκος θα με σουνουτέψουν; (κάνουν περιτομή)
- Βέβαια!…
- Εμάς όταν μας βαπτίζουν, μας κόβουν από τα μαλλιά της κεφαλής μας τρίχες και τες βάζουν εις το εικόνισμα του Χριστού. Αν γίνω Τούρκος, εις τον άλλον κόσμον θα με τραβούν ο Χριστός από τα μαλλιά και ο Μωάμεθ από την ψωλή και δεν θέλω να βάλω εις παρόμοιαν διαφορά δύο τέτοιους προφητάδες…

- Πόσο μεγάλο είναι το χωριό που γεννήθηκες; τον ρώτησε κάποιος Άγγλος περιηγητής.
- Έχει διακόσιους φούρνους! είπε γελώντας ο Κολοκοτρώνης (κάθε σπίτι στα χωριά είχε και δικό του φούρνο).

Μια γυναίκα του ζήτησε κάποια χάρη:
- Αφέντη μου, κάνε μου αυτό το καλό, και σκλάβα σου να γενώ!
- Τί λες, μωρή ζουρλή; Εμείς για τη λευτεριά πολεμούμε κι εσύ θέλεις να γίνεις σκλάβα μου;

Του είπαν κάποτε:
- Κολοκοτρώνη, η πατρίδα θα σε ανταμείψει.
- Το ξέρω, απάντησε, εμένα θα πρωτοεξορίσει.

Κάποτε φιλοξένησε εν γνώσει του το φονιά του αδερφού του, ο οποίος νόμιζε ότι δεν τον ξέρει ο «Γέρος».
- Παιδί μου! λέει η μάνα του, δίνεις να φάει ψωμί ο φονιάς του παιδιού μου;
- Σώπα μάνα είπε ο στρατηγός. Αυτό είναι το καλύτερο μνημόσυνο του σκοτωμένου.

Από τη στιγμή, που ο Κολοκοτρώνης ανακατεύτηκε στην πολιτική, έχασε τα νερά του. Πολύ γρήγορα όμως κατάλαβε το σφάλμα του και ξαναγύρισε στ’ άρματα.
Διηγούνταν μάλιστα και το ακόλουθο μύθο του Αισώπου, για να δείξει πως την έπαθε, όταν πήγε να γίνει πολιτικός:
Ένας λύκος άρπαξε ένα αρνί από το μαντρί και πήγε παραπέρα να το φάει.
- Κυρ λύκο, θα με φας, το ξέρω, είπε το αρνί. Γι’ αυτό όμως το καλό, κάνε μου και μένα αυτή τη χάρη: τραγούδα μου λιγάκι, γιατί έχεις πολύ γλυκιά φωνή και μένα μου αρέσουν τα τραγούδια.
Άφησε ο λύκος το αρνί κι άρχισε να ουρλιάζει. Τον άκουσαν τότε τα σκυλιά και τον πήραν στο κυνηγητό. Είδε κι έπαθε, ώσπου να γλυτώσει. Τότε στάθηκε ψηλά στη ράχη κι αγναντεύοντας το μαντρί είπε:
- Τί ήθελα εγώ να κάμω τον τραγουδιστή; Καλά να πάθω!
Έλεγε κι αυτόν το μύθο: Η κουκουβάγια είχε βρoμίσει πολύ τη φωλιά της κι αποφάσισε να κατοικήσει αλλού. Της λέει τότε ο κούκος:
- Του κάκου βασανίζεσαι, όσο παίρνεις μαζί σου και τον πισινό σου.

Ο Κολοκοτρώνης σχολίασε τη δολοφονία του Καποδίστρια με τον ακόλουθο μύθο:
- Κάποτε, λέει, τα γαϊδούρια πήραν την απόφαση να σκοτώσουν το σαμαρά, για ν’ απαλλαγούν απ’ τα σαμάρια κι απ’ το φορτίο, που τους έβαζαν οι άνθρωποι. Έτσι κι έγινε.
Αμέσως όμως κατόπιν πήραν την πρωτοβουλία τα καλφάδια (οι μαθητευόμενοι) του σαμαρά, μα δεν ήξεραν να κάμουν καλή τη δουλειά, γιατί έχασαν το μάστορά τους.
Έτσι τα κακοφτιαγμένα σαμάρια άρχισαν να χτυπάνε και να πληγώνουν τα δυστυχισμένα γαϊδούρια, που δεν άργησαν να καταλάβουν ότι με την ανόητη πράξη τους έπεσαν από το κακό στο χειρότερο…

Στον Όθωνα, ο οποίος τον ρώτησε τι γνώμη είχε για το νέο πανεπιστήμιο, που άρχισε να χτίζεται, απάντησε:
- Να σας πω, μεγαλειότατε. Μου φαίνεται ότι τούτο εδώ -κι έδειξε το πανεπιστήμιο- δεν έπρεπε να κτισθεί κοντά σε κείνο -κι έδειξε το παλάτι- διότι φοβούμαι ότι τούτο θα φάει εκείνο..

Έλεγε, «Οι Έλληνες είναι τρελλοί, αλλά έχουν θεόν φρόνιμον».

Μετά την καταδίκη του τον πληροφόρησαν ότι ο βασιλιάς του χαρίζει τη ζωή και τον αφήνει μόνο…20 χρόνια φυλακή.
- Θα γελάσω τον βασιλιά! Δεν θα ζήσω τόσους! αποκρίθηκε.

Σχετικά θέματα:

• Αθανάσιος Διάκος (1788-1821) – Ο μάρτυρας της Επανάστασης
• Γεώργιος Καραϊσκάκης (1782-1827) – Το λιοντάρι της Ρούμελης
• Οι Αλβανοί και η Ελληνική Επανάσταση του 1821
• Τα Απομνημονεύματα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη (Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής από τα 1770 εώς τα 1836)
• Παπαφλέσσας (1788-1825) – Ο Λεωνίδας της Επανάστασης του 1821
• Ο αφορισμός των Κλεφτών και των Αρματολών της Πελοποννήσου από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1805
• Ο καπετάν Μιχάλης (Νίκος Καζαντζάκης)
• Δήλωση Έλληνα Υπουργού Παιδείας: «Υπέρμαχος Στρατηγός του ελληνικού έθνους η Παναγία» – Κι έπειτα απορούμε γιατί το Υπουργείο Παιδείας, ονομάζεται και «Θρησκευμάτων»
• Πολιορκία της Ακρόπολης: «Να τα βόλια, μην αγγίξετε τις κολώνες» – Μια φράση που δεν ειπώθηκε ποτέ…
• Νικηταράς ο Τουρκοφάγος – Ένα άγνωστο, μα αρκετά διδακτικό περιστατικό για την Ελλάδα που τρώει τα παιδιά της

«O Nτράζεν είναι αδερφός μου, αλλά για καλύτερο αθλητή του 1987 ψήφισα τον Γκάλη».
Aλεξάντερ Πέτροβιτς (προπονητής)

«Ο Γκάλης είναι ο παίκτης του 21ου αιώνα. Του βγάζω το καπέλο».
Αλεξάντερ Γκομέλσκι (προπονητής της εθνικής ομάδας της Σοβιετικής Ένωσης)

«Αν ο Γκάλης θέλει να βάλει καλάθι, θα το βάλει όποιος κι αν είναι ο αντίπαλος».
Άρβιντας Σαμπόνις (Λιθουανός παίκτης της εθνικής της Σοβιετικής Ένωσης και του NBA)

«Δεν περίμενα ότι θα υπήρχε ένας τόσο καλός επιθετικός παίχτης στην Ευρώπη και ειδικότερα στην Ελλάδα».
Μάικλ Τζόρνταν (ο μεγαλύτερος καλαθοσφαιριστής όλων των εποχών)

«Είδα τον Γκάλη να κάνει πράγματα, που δεν γινόταν ούτε στους Λέικερς και τους Σέλτικς».
Μπομπ Μάκαντου (παίχτης του ΝΒΑ και του ιταλικού πρωταθλήματος)

«Είπα στους παίκτες μου πως θα μαρκάραμε τους 4 παίκτες του Άρη και κάναμε τα σχέδια μας. Για τον Γκάλη κάναμε την προσευχή μας».
Bόιτσεκ Kραϊόφσκι (προπονητής της Λεχ Πόζναν)

«Ξέρω έναν τρόπο να σταματήσουμε τον Γκάλη: να τον κλειδώσουμε στο ξενοδοχείο!».
Pουντ Xαρεβάιν (προπονητής της Ολλανδίας)

Αυτά είναι ελάχιστα από τα εγκωμιαστικά σχόλια για τον Νίκο Γκάλη, τον άνθρωπο που άλλαξε τη μοίρα του μπάσκετ στην Ελλάδα, τον μπασκετμπολίστα που «νίκησε το νόμο της βαρύτητας», τον «γκάνκστερ» που έβαζε τη μπάλα στο καλάθι με κάθε τρόπο, αυτός που δίδαξε στο παρκέ ότι τίποτε δεν είναι αδύνατο.

Στην ιστορία του αθλητισμού υπήρξαν πολλοί που μπορούν να φέρουν τον τίτλο του μεγάλου παίκτη, αλλά πόσοι από αυτούς μπορεί να θεωρηθούν ότι άλλαξαν την πορεία του αθλήματος τους θέτοντας νέα και αξεπέραστα στο χρόνο δεδομένα; Σε αυτή την κατηγορία ανήκει ο Νίκος Γκάλης, ένας αθλητής που σωματικά έμοιαζε με έναν συνηθισμένο άνθρωπο αλλά κατάφερε να διαπρέψει στο κατεξοχήν παιχνίδι των ψηλών (σχετικά κοντός, μιας και το ύψος του ήταν 1.83), αλλάζοντας καθοριστικά τον ρου της ιστορίας του, δημιουργώντας νέα πρότυπα όχι μόνο αθλητικά αλλά και κοινωνικά.

Ο Νίκος Γεωργαλής (όπως είναι το πραγματικό όνομα του Γκάλη), παιδί των φτωχών μεταναστών από τη Ρόδο, γεννήθηκε στις 23 Ιουλίου του 1957 στο Νιου Τζέρσεϊ της Νέας Υόρκης και ήταν το τελευταίο από τα 4 παιδιά του Γιώργου και την Στέλλας Γεωργαλή. Πέρασε τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια παίζοντας μπάσκετ στις αλάνες της Νέας Υόρκης, έχοντας στο δωμάτιό του κρεμασμένη την αφίσα του ινδάλματός του και πολύ μεγάλου παίκτη της Νέας Υόρκης του Γουόλτ Φρέιζερ. Ο μικρός Νίκος είχε κλίση στον αθλητισμό και ασχολήθηκε αρχικά με το αμερικάνικο ποδόσφαιρο και στην συνέχεια με την πυγμαχία (κάτω και από την καθοδήγηση του τσαγκάρη πατέρα του που ήταν πυγμάχος στα νιάτα του).

Με προτροπή όμως της μητέρας του, που δεν άντεχε να τον βλέπει χτυπημένο και ματωμένο, στράφηκε στο μπάσκετ κάνοντας τα πρώτα του βήματα στο κολέγιο Seaton Hall. Εκεί δεν άργησε να δείξει το ταλέντο του στο σκοράρισμα και την περίοδο 1978-79, στο 4ο έτος των σπουδών του, αναδείχθηκε 3ος σκόρερ του NCAA με 27,5 πόντους μ.ο., πίσω μόνο από τους Μπέρντ και Μπάλντερ. Επόμενο βήμα το ΝΒΑ στο οποίο και επιλέχθηκε μόλις στον 4ο γύρο και το Νο 68 από τους Boston Celtics λόγω κάποιον ατυχιών, τραυματίστηκε στο πόδι και έμεινε εκτός αγωνιστικής δραστηριότητας για 2 εβδομάδες, και κυρίως της μικρής ενασχόλησης του μάνατζερ του Bill Manon που εκείνη την εποχή ήταν απασχολημένος με το μεγάλο του αστέρι την Νταιάνα Ρος που έκανε την πρώτη της προσπάθεια για σόλο καριέρα. Πάντως μετά από χρόνια, ο σπουδαίος προπονητής Νταν Πίτερσον που συνεργαζόταν με τους Σέλτικς τότε και είχε βάλει και αυτός την υπογραφή του προκειμένου να κοπεί ο Γκάλης, δήλωσε ότι «δυστυχώς είχαμε κάνει μεγάλο λάθος και τον αδικήσαμε».

Το καλοκαίρι του 1979 αφού έχει απορριφτεί από το NBA, ο 22χρονος, πλέον, Νίκος Γκάλης ψάχνει ένα μέρος να παίξει μπάσκετ. Η πρώτη ομάδα που μαθαίνει γι’ αυτόν είναι ο Παναθηναϊκός που όμως δεν καταφέρνει τίποτα αφού το μυαλό του Γκάλη είναι ακόμα στο NΒΑ. Αφού οι «πράσινοι» βλέπουν πως δεν καταφέρνουν τίποτα, παρατάνε τον Γκάλη με αποτέλεσμα λίγες εβδομάδες πριν την έναρξη του ελληνικού πρωταθλήματος να ενδιαφερθεί και ο Ολυμπιακός για την απόκτηση του, αλλά όπως και ο Π.Α.Ο. χωρίς επιτυχία. Αφού και οι Μουρούζης, Γιαντζόγλου του Ολυμπιακού απέτυχαν να φέρουν τον «Νικ» στην Ελλάδα φτάνει και η σειρά του Άρη. Ο γενικός γραμματέας της ΑΕΚ, Νίκος Βρεττάκος διαβάζει το όνομα του Γκάλη σε ένα ιταλικό περιοδικό και μιλάει σχετικά μ’ αυτόν με τον τότε πρόεδρο του Άρη Μενέλαο Χατζηγεωργίου. Αυτός στην συνέχεια εισηγείται την απόκτηση του στο διοικητικό συμβούλιο της ομάδας και μετά από ψηφοφορία (6-5 υπέρ της απόκτησης του) αρχίζουν οι διαπραγματεύσεις. Όμως στην αρχή και αυτές, όπως και του Π.Α.Ο. και Ολυμπιακού, δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα μέχρι την στιγμή που δυο παράγοντες του Άρη, οι Αλέκος Μιχαηλίδης και ο έφορος της ομάδος, Γιώργος Τσιλιγγαρίδης αποφασίζουν να ενεργήσουν διαφορετικά. Να πάνε προσωπικά στο Νιου Τζέρσεϊ για να πείσουν τον Γκάλη να έρθει. Εφοδιασμένοι με πλαστά χαρτιά (αφού τα πραγματικά είχαν καεί μαζί με την εκκλησία και για να βγουν νέα πρέπει να τα υπογράψει ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Σπυρίδων) που αποδεικνύουν την ελληνικότητα του Γκάλη και με 10.000 δολάρια που μάζεψαν με βοήθειες από οικογενειακούς φίλους φτάνουν στο σπίτι του Γκάλη και καταφέρνουν να πείσουν πρώτα τους γονείς του και στην συνέχεια και τον ίδιο.

Ο Γκάλης δέχθηκε την πρόταση του Άρη αν και μικρότερη από αυτή των δύο αιωνίων, θα λάμβανε 46.000 δρχ, ένα σπίτι και αμάξι για τις μετακινήσεις. Στο μυαλό του είχε ότι θα καθόταν στην Ελλάδα 1-2 χρόνια προκειμένου να βοηθήσει οικονομικά τους γονείς του και ειδικά την -δυστυχώς από τότε- κατάκοιτη μητέρα του.

Στις 28 Σεπτεμβρίου του 1979 ο Νίκος Γκάλης υπογράφει στον Άρη και στις 31 Οκτωβρίου του ίδιου έτους παρακολουθεί τη νέα του ομάδα να κερδίζει το μεγαθήριο της Ευρώπης Μακάμπι Τελ Αβίβ με 104-103 σε ένα δραματικό παιχνίδι που κρίθηκε στην παράταση.

Στις 2 Δεκεμβρίου του 1979 το ελληνικό μπάσκετ γνωρίζει τον μεγαλύτερο Έλληνα παίκτη όλων των εποχών. Ο Νίκος Γκάλης κάνει την πρώτη εμφάνισή του στο τοπικό ντέρμπι με τον Ηρακλή όπου ο Άρης κερδίζει με 79-78 με 30 πόντους του Νίκου Γκάλη. Τα πράγματα στην Ελλάδα ήταν πολύ δύσκολα στην αρχή, οι φίλαθλοι και οι δημοσιογράφοι περίμεναν να δουν έναν παίκτη ύψους 1.91 έτσι όταν διαπίστωσαν στην πρεμιέρα του ότι έχει ύψος 1.83, αλλά μέτρια ποσοστά έλεγαν ειρωνικά ότι «μάζεψε στο πλύσιμο» και «μπήκε στο ταξίδι»! Όμως ο Ανέστης Πεταλίδης που είχε ήδη δει τον Γκάλη να διασύρει στην προπόνηση τον «μετρ» της άμυνας Βαγγέλη Αλεξανδρή (που απηυδισμένος ανέφερε ότι «αυτός δεν παίζεται»), δήλωσε «προσέξτε γιατί αύριο θα γλύφετε εδώ που σήμερα φτύνετε γιατί αυτός θα αποδείξει ότι ο ένας μπορεί και κερδίζει τους πέντε». Παρά τους 30 πόντους ο Γκάλης δείχνει ιδιαίτερα τρακαρισμένος και σε δηλώσεις του μετά το παιχνίδι τονίζει μεταξύ άλλων «Ο κόσμος του Άρη ας κάνει λίγη υπομονή. Υπόσχομαι πως θα παίξω μεγάλο μπάσκετ και μαζί θα πανηγυρίσουμε μεγάλες νίκες».

Από κει και πέρα, ο Γκάλης άρχισε να χτίζει τον μύθο του. Αναδείχθηκε κατ’ αρχάς 11 φορές πρώτος σκόρερ του πρωταθλήματος της πρώτης εθνικής κατηγορίας, από το 1980 μέχρι το 1991. Σε συλλογικό επίπεδο με τον Άρη Θεσσαλονίκης κατέκτησε οκτώ πρωταθλήματα Ελλάδος (1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991) και εφτά κύπελλα (με τον Άρη το 1985, 1987, 1988, 1989, 1990, 1992 και το 1993 με τον Παναθηναϊκό) κερδίζοντας ταυτόχρονα 5 «νταμπλ», ενώ τρεις φορές συμμετείχε στους τελικούς του κυπέλλου πρωταθλητριών (Γάνδη, Μόναχο, Σαραγόσα).

Στον Άρη αγωνίστηκε για 13 χρόνια, μέχρι το 1992. Ο Άρης τότε βρισκόταν ένα βήμα πριν την χρεωκοπία και ο τότε πρόεδρός του, Θεόφιλος Μητρούδης θέλοντας να κάνει περικοπές των δαπανών, μεγάλο μέρος των οποίων καταλάμβανε το υψηλό συμβόλαιο του Γκάλη, του πρότεινε μείωση των αποδοχών του, κάτι όμως που ο Γκάλης δεν δέχθηκε. Μετά το αναπόφευκτο «διαζύγιο», ο Νίκος Γκάλης κατηφόρισε για την Αθήνα και το ίδιο έτος εντάχθηκε στην ομάδα του Παναθηναϊκού, δεύτερου και τελικού προορισμού της καριέρας του. Εκεί αγωνίστηκε για 3 χρόνια, κερδίζοντας ένα Κύπελλο Ελλάδος, ενώ είχε και μια συμμετοχή σε φάιναλ φορ.

Το άδοξο τέλος της καριέρας του Νίκου Γκάλη
Στις 18 Απριλίου του 1994, ο Γκάλης στην χειρότερη αγωνιστικά μέρα του, στο κλειστό της Νέας Σμύρνης στην αναμέτρηση Πανιωνίου – Παναθηναϊκού στη φάση των πλέι-οφ για πρώτη φορά στην καριέρα του δεν κατάφερε να σημειώσει ούτε έναν πόντο. Κακός οιωνός; ίσως, θα έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες. Το 1995 πάντως, η καριέρα του θα τελειώσει άδοξα, λόγω μιας διαμάχης του, με τον προπονητή του Παναθηναϊκού, Κώστα Πολίτη.
Σύμφωνα με τον Γιώργο Ραμπότα (συνεργάτης, φίλος και κουμπάρος του Νίκου Γκάλη) ο άνθρωπος που εισηγήθηκε την πρόσληψη του Πολίτη στον Παναθηναϊκό ήταν ο ίδιος ο Γκάλης, καθώς ο Παύλος Γιαννακόπουλος δεν ήθελε να βλέπει ούτε ζωγραφιστό τον Πολίτη («Κάνω την καρδιά μου πέτρα και αφού το θέλεις εσύ, θα τον φέρουμε στον Παναθηναϊκό. Και να μην τον θέλω, για το καλό του Παναθηναϊκού ας έρθει», φημολογείται ότι ήταν τα λόγια του προέδρου του Παναθηναϊκού, Παύλου Γιαννακόπουλου). Αυτή η πληροφορία πάντως ελέγχεται για την ορθότητά της. Η περίοδος ’93-’94 κύλησε χωρίς πολλές εντάσεις, όμως η παραμονή του Πολίτη στον πάγκο της ομάδας και την επόμενη χρονιά έμελλε να αποδειχθεί μοιραία. Ο Γιώργος Ραμπότας αναφέρει πως ο Πολίτης επισκέφτηκε το καλοκαίρι στο Πευκοχώρι τον Νίκο Γκάλη και προσπάθησε να πείσει τον Γκάλη να πει το «Ο.Κ.» για την μεταγραφή του Παναγιώτη Γιαννάκη στον Παναθηναϊκό (καθώς υποστηρίζει πως ο Παύλος Γιαννακόπουλος είχε πει στον Πολίτη να προχωρήσει στην μεταγραφή, μόνο εάν συμφωνεί ο Γκάλης).

Η νέα περίοδος ξεκινάει και είναι φανερό από το αγωνιστικό πρόσωπο της ομάδας, πως ο Γκάλης προορίζεται για δεύτερους ρόλους (αγωνίζεται από την δεξιά πλευρά, πλάγια και κοντά στο καλάθι), γεγονός το οποίο είναι γνωστό και στους κύκλους της ομάδας. Ο Νίκος Γκάλης συζητάει το θέμα με τον Πολίτη («Κώστα, εδώ που με βάζεις και παίζω, δεν γίνεται, δεν μπορώ. Δεν βοηθιέται και η ομάδα έτσι», του λέει για να εισπράξει την απάντηση: «Ασ΄το, μην σε νοιάζει, ξέρω εγώ τι κάνω. Οι αντίπαλοι δεν θα ξέρουν από που να φυλαχτούν»). Μετά από ένα παιχνίδι με το Περιστέρι, όπου ο Παναθηναϊκός γνώρισε την ήττα, ο Πολίτης ανακοίνωσε στους παίκτες πως η ομάδα θα παίζει πλέον με τους ψηλούς και τους σουτέρ. Ο Γκάλης προβληματίστηκε και ζήτησε από τον Πολίτη να του εξηγήσει που ακριβώς θα παίζει, για να εισπράξει την εξής απάντηση: «Καλά, δεν έχεις καταλάβει ακόμα ότι δεν χωράς στην ομάδα; Δεν καταλαβαίνεις ότι είσαι πρόβλημα για την ομάδα και πρέπει να σηλωθείς να φύγεις;». Ο Γκάλης εξήγησε στον Πολίτη ότι έπρεπε να του ανακοινώσει κάτι τέτοιο πριν ξεκινήσει η προετοιμασία, αλλά αφού το θέλει ο προπονητής της ομάδας θα του κάνει το χατίρι και θα φύγει. Το συμβάν φτάνει στα αυτιά του Παύλου Γιαννακόπουλου και ορίζεται συνάντηση στο ξενοδοχείο Χίλτον με τους εξής παρόντες: Παύλος Γιαννακόπουλος, Νίκος Γκάλης, Γιώργος Ραμπότας, Κώστας Πολίτης και Μάνος Παπαδόπουλος. Ο Παύλος Γιαννακόπουλος με το που ακούει την διήγηση του περιστατικού από τον Γκάλη, εκνευρίζεται και στεναχωριέται. Από την άλλη, ο Πολίτης λέει: «Νίκο μου, δεν είναι έτσι και το ξέρεις. Ήταν μια κακιά στιγμή και σε παρακαλώ, δεν θα στο ξανακάνω».

Ο πρόεδρος του Παναθηναϊκού αρκείται στην φράση «Το θέμα λήγει εδώ». Στη συνέχεια ακολουθεί ένα ακόμα επεισόδιο μεταξύ Πολίτη και Ραμπότα που έχει ως αποτέλεσμα την παραίτηση του δεύτερου, για να φτάσουμε στις 18 Οκτωβρίου του 1994. Ο Παναθηναϊκός αγωνίζεται με τους Αμπελοκήπους στο Μετς και στην αρχική πεντάδα δεν βρίσκονται ούτε ο Γκάλης, ούτε ο Γιαννάκης. Σε κάποια στιγμή του παιχνιδιού ο Πολίτης καλεί τον Γιαννάκη να μπει στο παιχνίδι. Όταν η διαφορά στο σκορ φτάνει τους 24 πόντους έρχεται η σειρά του Γκάλη. Ο Γκάλης είναι σε άσχημη κατάσταση, αρνείται να μπει να παίξει («Δεν μπορώ να μπω, δεν αισθάνομαι καλά») και κατευθύνεται προς τα αποδυτήρια. Παρά την επέμβαση του Παύλου Γιαννακόπουλου, ο οποίος τον παίρνει με το αυτοκίνητο του και τον πηγαίνει στο σπίτι του («Εσύ τον πρότεινες και γι’ αυτό ήρθε. Βλέπω τι γίνεται, αλλά μην στεναχωριέσαι, θα στον τακτοποιήσω εγώ»), ο Γκάλης ήταν είναι ανένδοτος. Μόλις φεύγει ο Γιαννακόπουλος, μαζεύει τα πράγματά του και αναχωρεί για την Θεσσαλονίκη. Στα μέσα του Νοεμβρίου του 1994 ο Παύλος Γιαννακόπουλος δηλώνει: «Πήρα μια απόφαση, για την οποία κατηγορήθηκα από πολλούς. Δεν πειράζει όμως. Θα τραβήξω ακόμη και μόνος μου το κουπί. Δεν είμαι από τους ανθρώπους που αλλάζουν εύκολα γνώμη και προσπάθησα πολύ ώστε να βρεθεί λύση» και ο Παναθηναϊκός προχωράει σε διακοπή συμβολαίου του παίκτη. Λίγο μετά αποτελεί παρελθόν από τον «πράσινο» πάγκο και ο Κώστας Πολίτης.

Ο Παναθηναϊκός δέσμευσε έτσι τον Νίκο Γκάλη, καθώς έπρεπε να δοθεί η συγκατάθεση της ομάδας για να μείνει ελεύθερος ο παίκτης (καθ’ ότι είχε έναν χρόνο ακόμα συμβόλαιο), κάτι που δεν έγινε ποτέ με αφορμή και κάποια χρήματα που φέρεται να είχε λάβει προκαταβολικά ο Γκάλης. Οι πληροφορίες της εποχής λένε πως ο νέος προπονητής του «τριφυλλιού» Μπόζινταρ Μάλκοβιτς δεν τον ήθελε ούτε στην ομάδα, αλλά ούτε ως αντίπαλο. Ο Γκάλης το παίρνει απόφαση και στις 29 Σεπτεμβρίου του 1995 στέλνει στα έντυπα μέσα την ανακοίνωση όπου γνωστοποιεί το οριστικό τέλος της καριέρας του. Μεταξύ άλλων αναφέρει: «Ήθελα να σταματήσω αυτό που τόσο αγάπησα και αγαπώ, μέσα στο γήπεδο, γιατί πιστεύω πως ξέρω να παίρνω τις αποφάσεις μου τότε που πρέπει. Αυτή μου η επιθυμία θεωρήθηκε από πολλούς ως αδυναμία και παράκληση σε κάποιους να με αφήσουν να συνεχίσω το μπάσκετ. Ποτέ δεν έχω παρακαλέσει άνθρωπο, ποτέ δεν ζήτησα χάρη από κανέναν. Φεύγω από το άθλημα που αγάπησα πικραμένος. Ζητώ συγγνώμη αν πίκρανα κάποιους και δεν κρατάω κακία σε κανέναν».

Ο Κώστας Πολίτης, σε δήλωση που έκανε 13 χρόνια αργότερα (στην εφημερίδα «Πράσινη»), ουσιαστικά παραδέχθηκε τα γεγονότα κι αρνήθηκε να «χρυσώσει το χάπι», λέγοντας: «Πάλι τα ίδια; Όλο τα ίδια θα λέμε; Ποιός είναι ο Γκάλης; Θα έπρεπε να ξεκινάω στην πεντάδα έναν 37χρονο; Εγώ είμαι προπονητής, όχι τροχονόμος. Εγώ θα πω ποιοι θα παίξουν. Ο Γκάλης είναι ο Γκάλης και ο Πολίτης είναι ο Πολίτης».

Έκτοτε ο Γκάλης ασχολήθηκε με τον επιχειρηματικό τομέα και δημιούργησε αθλητικές κατασκηνώσεις στην Χαλκιδική, οι οποίες εισήχθησαν στο Χρηματιστήριο Αθηνών. Ποτέ δεν ασχολήθηκε με την προπονητική, ενώ οι δημόσιες εμφανίσεις του και οι συνεντεύξεις του ήταν ελάχιστες.

Το 2004, στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας, ήταν ο πρώτος λαμπαδηδρόμος που μπήκε στο Ολυμπιακό Στάδιο, κρατώντας την Ολυμπιακή Φλόγα.

Γκάλης και Ευρώπη
Ο μεγάλος αυτός παίκτης δεν θα μπορούσε παρά να αφήσει το στίγμα του και στο πλαίσιο των μεγάλων ευρωπαϊκών διοργανώσεων που έλαβε μέρος (Κύπελλο Πρωταθλητριών, Κύπελλο Κόρατς) κατά κύριο λόγο με τον Άρη και προς το τέλος την καριέρας του με τον Παναθηναϊκό.

Μάλιστα οι κίτρινοι της Θεσσαλονίκης την περίοδο από τα μέσα της δεκαετίας του 80 και μέχρι και την έναρξη αυτής του 90 ανήκαν στην ελίτ των μπασκετικών ομάδων της Γηραιάς Ηπείρου.

Η πρώτη μεγάλη στιγμή στα ευρωπαϊκά σαλόνια έρχεται το 1985. Στο πλαίσιο του Κυπέλλου Κόρατς ο Άρης μετά από εντυπωσιακή πορεία φτάνει στα ημιτελικά όπου αντιμετωπίζει την περίφημη ιταλική ομάδα Τσάο Κρεμ Βαρέζε. Στους διπλούς αγώνες που ακολουθούν η ομάδα της Θεσσαλονίκης θα αποκλειστεί αλλά μνημειώδης θα μείνει η παρουσία του στον επαναληπτικό της Ιταλίας όταν και αγωνίστηκε με σπασμένο δάχτυλο μετά από σύγκρουση που είχε με τον Νίκο Φιλίππου στην προπόνηση παραμονή του πρώτου αγώνα, στον οποίο και δεν αγωνίστηκε. Έστω και μ’ ένα χέρι έβαλε 17 πόντους.

Το 1987 για το Κύπελλο Πρωταθλητριών και στην αναμέτρηση Άρης-Τρέισερ Μιλάνου κάνει τον μεγάλο Μπομπ Μάκαντου να υποκλιθεί στο ταλέντο του, με τους 44 πόντους του και την γενικότερη εμφάνιση όλης της ομάδας, στην νίκη με το εντυπωσιακό 98-67. Βέβαια τον θρίαμβο ακολούθησε η καταστροφή και ο αποκλεισμός στον επαναληπτικό με το εφιαλτικό και αρκετά «πονηρό» 83-49.

Την τριετία 1988-1990 ακολουθεί η μεγαλειώδης πορεία με τις διαδοχικές προκρίσεις στον νεότευκτο θεσμό του FINAL-FOUR.

Το 1988 στην Γάνδη του Βελγίου ο Άρης μένει 4ος αφού αποκλείεται στον ημιτελικό από την μετέπειτα νικήτρια Τρέισερ, ενώ χάνει και από την Παρτιζάν στον μικρό τελικό.

Το 1989 στο Μόναχο ο Άρης –και κατ’ επέκταση ο Γκάλης- χάνει την μεγαλύτερη ευκαιρία να διεκδικήσει τον Ευρωπαϊκό τίτλο. Χάνει τον ημιτελικό από την Μακάμπι, μετά από τον καυγά Γιαννάκη-Μαγκί, και φεύγει με την γλυκόπικρη γεύση της 3ης θέσης αφού στον μικρό τελικό κερδίζει την Μπαρτσελόνα.

Το 1990 ίδια γεύση με το 1988 με 4η θέση μετά τις ήττες από Μπαρτσελόνα και Λιμόζ.

Το 1994, ως παίκτης του Παναθηναϊκού πλέον, μετέχει και σε τέταρτο FINAL-FOUR εξίσου όμως άτυχο καθώς χάνει στον ελληνικό εμφύλιο του ημιτελικού από τον Ολυμπιακό, του για χρόνια προπονητή του στον Άρη Γιάννη Ιωαννίδη.

Ο σπουδαίος αυτός παίκτης λοιπόν δεν κατάφερε να κατακτήσει έναν ευρωπαϊκό τίτλο σε συλλογικό επίπεδο αλλά άφησε την παρακαταθήκη του ως μεγάλος σκόρερ καθώς σε σύνολο 148 αγώνων στην Ευρώπη πέτυχε 4.846 πόντους που μεταφράζετε σε ένα μέσο όρο πόντων 32,7.

Ένα αξιοπερίεργο γεγονός στην αθλητική πορεία του Γκάλη είναι η επαναλαμβανόμενη εμφάνιση του αριθμού 29 σε γεγονότα σταθμούς στην καριέρα του…
29/9/1979 έρχεται για πρώτη φορά στην Θεσσαλονίκη.
29/6/1991 γίνεται η τελευταία του εμφάνιση με την φανέλα της Εθνικής.
29/2/1992 καταλαμβάνει την πρώτη θέση των σκόρερ όλων των εποχών στο πρωτάθλημα.
29/9/1995 ανακοινώνει την αποχώρηση του από το μπάσκετ.

Νίκος Γκάλης και Εθνική Ελλάδος
Η σχέση του Γκάλη με την Εθνική ομάδα αρχίζει σχεδόν με τον ερχομό του στην Ελλάδα το 1980 όταν με αστραπιαίες ενέργειες του τότε εφόρου της εθνικής Άκη Κυνηγόπουλου έβγαλε, μέσα σε μια νύχτα, ελληνικό διαβατήριο. Στις 6/5/80, στο πλαίσιο του προολυμπιακού τουρνουά του Βεβέ της Ελβετίας και με προπονητή τον Ρίτσαρντ Ντουκσάιρ, κάνει την πρώτη του εμφάνιση με τα γαλανόλευκα στον αγώνα Σουηδία–Ελλάδα (79-71) σημειώνοντας 25 πόντους και φυσικά έχει αφήσει τους καλύτερους οιωνούς για τη μελλοντική πορεία.

Συνολικά με την Εθνική ομάδα έλαβε μέρος σε:
4 Πανευρωπαϊκά πρωταθλήματα (Ευρωμπάσκετ). 1983 Νάντ (Γαλλία), 1987 Αθήνα (ΕΛΛΑΣ), 1989 Ζάγκρεμπ (Γιουγκοσλαβία), 1991 Ρώμη (Ιταλία).
1 Παγκόσμιο Πρωτάθλημα (Μουντομπάσκετ) το 1986 στην Ισπανία.
3 προολυμπιακά πρωταθλήματα. Βεβέ (Ελβετία-1980), Παρίσι (Γαλλία-1984), Ντέν Μπός (Ολλανδία-1988) χωρίς ποτέ να καταφέρει να κερδίσει την πρόκριση για μια Ολυμπιάδα.
Τσάλεντζ Ράουντ και Βαλκανιάδες.

Τα κατορθώματα του σε αυτές τις διοργανώσεις λαμπρά. Ανακηρύχθηκε πρώτος σκόρερ και στα 4 Ευρωμπάσκετ που έλαβε μέρος κάτι που μόνο ο μεγάλος Γιουγκοσλάβος Ροντιβόι Κόρατς κατάφερε να κάνει.

Ο Νίκος Γκάλης μάγεψε στο Μουντομπάσκετ της Ισπανίας όπου η Εθνική μας ομάδα κατέλαβε την 10η θέση και παρά την παρουσία του Όσκαρ Σμιτ τερμάτισε και εκεί πρώτος σκόρερ με 33.7 π. έναντι 31 π. του μεγάλου Βραζιλιάνου και πλέον ο θρύλος του –σούπερ σκόρερ- παίρνει παγκόσμιες διαστάσεις. Τότε οι σεΐχηδες του έκαναν φοβερές προτάσεις για να παίξει στην Σαουδική Αραβία ενώ του πρόσφεραν συμβόλαιο οι Νιου Τζέρσεϊ Νετς στο ΝΒΑ, αλλά ο Γκάλης προτίμησε να μείνει στον Άρη με το αστρονομικό για την εποχή ποσό τον 35 εκατομμυρίων στο οποίο όμως πρέπει να συνυπολογιστούν και άλλα χρήματα που έβαλαν εταιρείες διαφημιζόμενες από τον Άρη προκειμένου να μείνει ο Γκάλης, ενώ ήδη είχε απορρίψει την πρόταση 60 εκατομμυρίων της Ρεάλ Μαδρίτης, ενώ έναν χρόνο αργότερα απορρίπτει μία πρόταση-μαμούθ της Φόρουμ Βαγιαδολίδ, ομάδα που απέκτησε τελικά τον Σαμπόνις.

Κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο στο αλησμόνητο Ευρωμπάσκετ της Αθήνας το 1987 μαζί με τον Γιαννάκη, τον Φάνη, τον Φασούλα και τα άλλα χρυσά παιδιά. Σε όλη την διοργάνωση σημείωσε 296 πόντους (φυσικά 1ος σκόρερ) με μέσο όρο 37 πόντους ανά αγώνα. Στο «χειρότερο» του παιχνίδι κόντρα στην Ισπανία έβαλε μόνο 35 πόντους! Μια από τις μεγαλύτερες στιγμές του Νίκου Γκάλη στην Εθνική, ήταν το ανεπανάληπτο πεντάλεπτο της παράτασης στον τελικό του ’87, που χόρεψε «μπαλαλάικα» τη πανίσχυρη Σοβιετική Ένωση. Την ίδια χρονιά ψηφίζεται κορυφαίος αθλητής στην Ελλάδα και δέκατος αθλητής σε όλο τον κόσμο.

Το 1989 κατακτά το ασημένιο μετάλλιο στο Ευρωμπάσκετ του Ζάγκρεμπ χάνοντας στον τελικό από την Γιουγκοσλαβία έχοντας όμως προλάβει να δώσει μια ανεπανάληπτη παράσταση στον ημιτελικό όταν σχεδόν μόνος του κέρδισε την ομάδα της Σοβιετικής Ένωσης (από πολλούς αυτό θεωρείται το καλύτερο παιχνίδι του).

Το 1991 στο Ευρωμπάσκετ της Ρώμης τα δυο παιχνίδια κόντρα στην Τσεχοσλοβακία αναδεικνύονται γι’ αυτόν τον μεγάλο παίκτη σημαδιακά. Στον πρώτο –όπου η Εθνική γνωρίζει αναπάντεχη ήττα με πρωταγωνιστή τον παγκοσμίως άγνωστο Σβόμποντα- ο Γκάλης συμπληρώνει 5.000 πόντους και παράλληλα γίνεται ο πρώτος Ευρωπαίος παίκτης που συμπληρώνει 1000 πόντους σε τελικές φάσεις Ευρωμπάσκετ. Είναι η μοναδική φορά που η ΦΙΜΠΑ δέχεται να διακοπεί ένας αγώνας για την βράβευση ενός παίκτη. Ο δεύτερος -που γίνεται για την 5η-6η θέση της κατάταξης- είναι ο τελευταίος του με τα γαλανόλευκα χρώματα.

Συνολικά ο Νίκος Γκάλης με την Εθνική Ελλάδος είχε 168 συμμετοχές (99 νίκες – 69 ήττες), πέτυχε 5.130 πόντους κάτι που μεταφράζεται σε έναν μέσο όρο 30,5 πόντων.

Οι επιδόσεις του θρυλικού παίκτη:
- Πρώτος σκόρερ όλων των εποχών στο ελληνικό πρωτάθλημα και δεύτερος στην Α1 (12.714 πόντοι).
- Πρώτος σκόρερ όλων των εποχών στο ελληνικό κύπελλο (1.485 πόντοι).
- 4896 πόντους σε κύπελλα Ευρώπης (1ος σκόρερ όλων των εποχών).
- 148 παρουσίες σε κύπελλα Ευρώπης.
- 99 συνεχόμενες παρουσίες στο ελληνικό πρωτάθλημα.
- Είναι ρέκορντμαν πόντων σε φάιναλ φορ κυπέλλου πρωταθλητριών.
- Ρέκορντμαν πόντων σε τελικούς κυπέλλων Ελλάδας (πάνω από 200 πόντοι).
- Καλύτερο ρεκόρ σκοραρίσματος σε έναν τελικό (52 πόντους το 1987).
- Ρεκόρ 62 πόντων στο πρωτάθλημα (1981, Άρης-Ιωνικός).
- Ρεκόρ 52 πόντων στο κύπελλο (1987, Άρης-Πανελλήνιος).
- Ρεκόρ 57 πόντων σε ευρωπαϊκό παιχνίδι (Άρης-Καρέρα).
- Ρεκόρ 53 πόντων με την εθνική (Ελλάδα-Παναμάς).
- Έχει συμμετάσχει σε 4 φάιναλ φορ.
- Σε κάθε πεντάδα αγώνων με τον Άρη, έχει δύο που σημείωνε πάνω από 40 πόντους.
- Μέσος όρος καριέρας (με τον Άρη), περίπου 37 πόντους σε κάθε παιχνίδι (ασύλληπτο ρεκόρ για το παγκόσμιο μπάσκετ!).
- Σε 105 αγώνες (με τον Άρη), έχει σημειώσει πάνω από 40 πόντους.
- Αναδείχθηκε 11 φορές πρώτος σκόρερ του ελληνικού πρωταθλήματος (με τον Άρη).
- Το καλοκαίρι του 1992 έπαψε να είναι παίκτης του Άρη, μετά από 9 πρωταθλήματα και 7 κύπελλα Ελλάδος.
- Στα πρώτα του 70 παιχνίδια με την Εθνική Ελλάδος σκοράρει σταθερά πάνω από 10 πόντους, σε 48 από αυτά έχει περάσει τους 30 πόντους και σε 23 από αυτά έχει περάσει τους 40 πόντους.
- Στις 29-06-1991 εναντίον της Τσεχοσλοβακίας σκόραρε 37 πόντους για 168η και τελευταία φορά με τη φανέλα της Εθνικής Ελλάδος.
- Σε κανένα από τα 168 αυτά παιχνίδια δεν έμεινε άποντος.
- Έχει ξεπεράσει τους 1000 πόντους σε τελική φάση ευρωπαϊκών πρωταθλημάτων.
- Έχει 5.131 πόντους με την Εθνική Ελλάδος (2ος όλων των εποχών).
- 30,5 πόντοι μέσος όρος σε κάθε αγώνα με την Εθνική Ελλάδος (ρεκόρ ανεπανάληπτο για το παγκόσμιο μπάσκετ).
- Πολυτιμότερος παίκτης του προολυμπιακού τουρνουά του 1980.
- Το 1981 σημείωσε 225 πόντους σε 9 μέρες και οδήγησε την Εθνική στα τελικά του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος αήττητη.
- Είναι 1ος σκόρερ του ομίλου του στο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα του 1981.
- Είναι 1ος σκόρερ του Ευρωπαϊκού πρωταθλήματος το 1983 (με 231 πόντους!).
- Πολυτιμότερος παίκτης και 1ος σκόρερ του προολυμπιακού τουρνουά του 1984 (με 186 πόντους!).
- Είναι 1ος σκόρερ του Παγκόσμιου πρωταθλήματος του 1986 (με 332 πόντους σε 9 αγώνες! – ασύλληπτο ρεκόρ για διοργάνωση τέτοιου επιπέδου).
- Έχει ψηφιστεί αμέτρητες φορές πρώτος στα δημοψηφίσματα εφημερίδων και περιοδικών (όπως η Γκαζέτα ντε λο Σπορτ) και σε ψηφοφορίες αθλητικών συντακτών
(ανάμεσα σε αυτές: 1ος μπασκετμπολίστας στην Ευρώπη, 10ος αθλητής στον κόσμο για όλα τα σπορ (!) και 4 φορές καλύτερος Έλληνας αθλητής).
- Πολυτιμότερος παίκτης και 1ος σκόρερ του Ευρωπαϊκού πρωταθλήματος το 1987 (με 296 πόντους!).
- Πρωταθλητής Ευρώπης το 1987.
- Πολυτιμότερος παίκτης και 1ος σκόρερ του προολυμπιακού τουρνουά του 1988 (με 254 πόντους!).
- 1ος σκόρερ του Ευρωπαϊκού πρωταθλήματος το 1989 (με 178 πόντους).
- Δευτεραθλητής Ευρώπης το 1989.
- 1ος σκόρερ του Ευρωπαϊκού πρωταθλήματος το 1991 (με 158 πόντους).
- Αγωνίστηκε πέντε φορές στη Μικτή Ευρώπης.
- Από το 2007 βρίσκεται στο «Hall of Fame» της FIBA.
- Το 2008 συγκαταλέχθηκε ανάμεσα στους 35 μεγαλύτερους παίχτες του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος όλων των εποχών.

Τζένη Γκάλη
Στις 28 Μαΐου 1988 και ενώ ο ίδιος βρίσκεται σε βράβευση στο εξωτερικό, η πρώην σύντροφός του, Τζένη Γκάλη σκοτώνεται σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα στην Εθνική οδό Λαμίας-Θεσσαλονίκης. Λόγω του ότι είχε προηγηθεί ένας σχετικά επεισοδιακός χωρισμός με υπαιτιότητα του Νίκου Γκάλη (όπως λέγεται λόγω του χαρακτήρα της Τζένης Γκάλη, στο πρόσωπο της οποίας γινόταν λόγος για άτομο με ψυχολογικά προβλήματα, τα οποία είχε πριν γνωριστεί με τον Γκάλη), κυκλοφορούσαν διάφορα υπονοούμενα για ενδεχόμενη ευθύνη του Νίκου Γκάλη στον θάνατο της τέως συζύγου του, με χαρακτηριστικότερο τον τίτλο άρθρου του δημοσιογράφου Στέλιου Κούλογλου, που «ρωτούσε»: «Ποιος σκότωσε τη Τζένη Γκάλη;». Για την υπόθεση διεξήχθησαν δικαστικές έρευνες, οι οποίες όμως δεν διαπίστωσαν καμία εμπλοκή του Γκάλη, στο δυστύχημα.

Εν πάση περιπτώσει, ο Νίκος Γκάλης αργότερα, μετά από διάφορες σχέσεις, ξανάφτιαξε τη ζωή του και νυμφεύθηκε την δημοσιογράφο Ελένη Παναγιώτου, έχοντας ένα παιδί.

Σχετικά θέματα:

• Στέλιος Κυριακίδης (1910-1987) – Ο απόγονος του Φειδιππίδη
• Ανέκδοτο – Ένας «βάζελος» στη «Θύρα 7»
• «ΤΣΟ & ΛΟ» – Η αποθέωση του αθλητικού φανατισμού, της οπαδικής βλακείας και της παραγοντικής υποκρισίας
• Ανέκδοτο – Ο οπαδός και η βιντεοκασέτα
• Βασίλης Χατζηπαναγής – Ο μάγος της μπάλας

Τον αποκάλεσαν Καζαντζίδη του δημοτικού τραγουδιού εξαιτίας της τεράστιας έκτασης της φωνής του και των μελωδικών γυρισμάτων του αλλά και της σχέσης που είχε με τους μετανάστες. Είναι ο άνθρωπος, που το 1983 τραγούδησε στη Μελβούρνη, μπροστά σε 120.000 κόσμο και ανάγκασε μια εφημερίδα της ομογένειας να γράψει «Η επίσκεψη του μεγάλου Έλληνα τραγουδιστή Αλέκου Κιτσάκη στην Αυστραλία, επισκίασε και αυτή του Κωνσταντίνου Καραμανλή» (έναν χρόνο πριν είχαν σπεύσει να ακούσουν τον Καραμανλή μόνο 70.000).

Ο Αλέκος Κιτσάκης γεννήθηκε το 1934, στο Ριζοβούνι Πρέβεζας, το οποίο είναι γνωστό κι ως «Λάκκα Σούλι».
Σε ηλικία οκτώ μηνών ορφάνεψε από μητέρα, και ένα χρόνο αργότερα, και από πατέρα. Τον μικρό Αλέκο και τον μεγαλύτερο αδελφό του Σταύρο τους μεγάλωσε ο θείος τους Γιώργος Γιαννακάκης. Θα μείνει και δεύτερη φορά ορφανός, καθώς σύντομα πέθανε και η μητριά-θεία του. Σε ηλικία έξι χρόνων ο θείος του «σκάρισε» με την στάνη. Ο μικρός Αλέκος, όλη την μέρα που έβοσκε τα πρόβατα ήταν με το τραγούδι στο στόμα, κάτι που έκανε τους συγχωριανούς του να καταλάβουν ότι έχει ταλέντο στο τραγούδι. Μάλιστα τον έπαιρναν στο καφενείο, τον κερνούσαν λουκούμι, και τον έβαζαν να τραγουδήσει. Ο μικρός Αλέκος, δεν τραγουδούσε πάντα, από ευχαρίστηση και μόνο:
«Θυμάμαι μια φορά, παιδάκι τότε εγώ, γινόταν ένας γάμος στο Γαλατά. Φύλαγα τα πρόβατα κοντά, πιάνω ένα τραγούδι και σταμάτησε ο γάμος… Από πού έρχεται αυτή η φωνή; είπαν, λες και ήταν ένα σπάνιο αηδόνι. “Ο Αλέξης, ο Αλέξης”, φώναξαν. Και μπας και με ακούσουν και με καλέσουν στο γάμο να μου δώσουν και μένα ένα πιάτο φαΐ. Δύσκολες εποχές, πετσί και κόκαλο ήμουνα… Μια μέρα, θυμάμαι, με έβαλε ένας άνθρωπος, Δόσης λεγότανε, να τραγουδάω για να μου δώσει ένα πορτοκάλι. Τραγουδούσα όλη μέρα, με πέθανε. Όλη μέρα για ένα πορτοκάλι…».

Την πρώτη του εμφάνιση σε κοινό, ο νεαρός Κιτσάκης την πραγματοποίησε σε έναν γάμο, όπως θυμάται ο ίδιος:
«Εγώ βοσκούσα τα πρόβατα κι όταν πέρασε από μπροστά μου ο κόσμος άρχισα να τραγουδάω. Αμέσως σταμάτησε ο γάμος και όλοι έκαναν σιωπή να με ακούσουν. Εγώ τραγούδησα μήπως και με ακούσει κανείς και του αρέσω και με καλέσει στη συνέχεια στο γάμο να τραγουδήσω και να φάω ένα κομμάτι ψωμί. Είχα φτώχεια και ορφάνια. Η ενέργειά μου αυτή είχε αποτέλεσμα και με κάλεσαν στο γάμο. Τραγούδησα όλο το βράδυ, αλλά το σημαντικότερο για μένα ήταν ότι έφαγα καλό φαγητό. Αυτή ήταν και η πρώτη παρουσία μου ως τραγουδιστής μπροστά σε κοινό».

Ένας μακρινός του συγγενής ο Νίκος Σουλιώτης με δυσκολία τον πήρε από τον θείο του και τον πήγε στην Αθήνα, δήθεν για καλύτερα, αλλά εκεί τον βρήκαν τα χειρότερα. Όταν πήγε στην Αθήνα, κοιμόταν σε γκαράζ: «Πατησίων 1, στο πάτωμα, σε μια βελέντζα· προίκα της μάνας μου», όπως περιέγραφε ο ίδιος. Από τσοπάνος γιδιών στα βουνά της Ηπείρου, έγινε φύλακας γουρουνιών στο Γουδί. Ο μικρός Αλέκος διαμαρτυρήθηκε και απείλησε τον συγγενή του ότι θα ξαναπάει στο χωριό αν δε του έβρισκε άλλη δουλειά, και ο Σουλιώτης, τον Δεκέμβριο το 1946, τον γνώρισε στον πρόεδρο της Πανηπειρωτικής Συνομοσπονδίας, που τον καλούσε να τραγουδάει σε κάθε εκδήλωση της. Ο Γενικός Γραμματέας, και ταμίας της Πανηπειρωτικής είχαν πιστέψει στο ταλέντο του Κιτσάκη, και αποφάσισαν να τον παρουσιάσουν στο θέατρο της Κυβέλης. Έτσι, σε ηλικία 12 ετών, ο Αλέκος Κιτσάκης ντυμένος τσολιάς βγαίνει στη σκηνή και τραγουδάει την «Τζαβέλαινα», κατενθουσιάζοντας όλο το ακροατήριο. Η στιγμή αυτή, ήταν φυσικά αξέχαστη για τον Αλέκο Κιτσάκη:
«Ήτανε 11 Ιανουαρίου του 1947 στο θέατρο της Αλίκης. Φαντάσου τότε, 11 χρονών παιδί, να βγει με καμάρι και να τραγουδάει για πρώτη φορά σε θέατρο. Στο πρόγραμμα που βγάλανε τότε λέγανε ότι τραγουδάει και ο μικρός Αλέξης. Ήμουν, που λες, συμπαθητικό παιδάκι. Γεννήθηκα έτσι. Είχα ίσκιο. Όποιος με γνώριζε ήθελε να με κάνει παιδί του.

Αυτή η φωτογραφία είναι πολύ σημαντική για μένα, είναι ένα από τα κειμήλια μου. Αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος λοιπόν, ο Αχιλλέας ο Ζώης, μου πήρε το πρώτο κουστουμάκι από το Μινιόν, ένα γκρι. Και μου πήρε κι ένα παντελονάκι που ήταν πάνω από το γόνατα. Με το που το έβαλα και πέταξα το τραγίσιο παντελόνι πετούσα από τη χαρά μου. Φόρεσα και ωραία παπουτσάκια. Ένοιωσα σα να έγινα για πρώτη φορά γαμπρός στη ζωή μου… ».

Στην συγκεκριμένη εκδήλωση ήταν και η μεγάλη Μαρίκα Κοτοπούλη, που έτρεξε να τον συγχαρεί. Όταν όμως έμαθε την ιστορία του, τον γνώρισε στη Βασίλισσα Φρειδερίκη, και της εξήγησε ότι είναι ένα φτωχό παιδί που έχει ανάγκη από βοήθεια. Μάλιστα τον έβαλε να τραγουδήσει, και αυτό ήταν κάτι που συγκίνησε την Φρειδερίκη, η οποία πήρε τον μικρό Αλέκο στο παλάτι.

Στη συνέχεια η Πανηπειρωτική σε συνεννόηση με τη βασίλισσα τον έστειλε σε ιδιωτικό σχολείο του οποίου τα έξοδα πλήρωνε το παλάτι. Το 1948 η Πανηπειρωτική συνεννοήθηκε με τον γενικό διευθυντή των ορφανοτροφείων, και τον έστειλε στην Κέρκυρα, στο Αχίλλειο Ίδρυμα. Σε επίσκεψη της εκεί η Φρειδερίκη τον είδε και τον ρώτησε γιατί προτίμησε να πάει εκεί. Ο Κιτσάκης της απάντησε ότι «ήρθα να ψυχαγωγήσω τα τόσο δυστυχισμένα αδέλφια μου». Συγκινημένη απ’ αυτή την απάντηση η Φρειδερίκη έδωσε εντολή στον γραμματέα της να του εκδώσει επί τόπου άδεια εισόδου στο παλάτι για οποιαδήποτε ώρα θελήσει. Ο Κιτσάκης αυτή την άδεια ούτε στιγμή δεν τη θεώρησε σημαντική, σε σημείο που την πέταξε ή την έχασε.

Τον Σεπτέμβριο του 1949 πάει στην Πάτρα στο «Σκαγιοπούλειο Ορφανοτροφείο», όπου τελειώνει τη μέση Γεωπονική σχολή. Tραγουδάει στον τοπικό Ραδιοφωνικό Σταθμό και παράλληλα παρακολουθεί μαθήματα στο Ωδείο Πατρών. Τον προόριζαν για τενόρο.
Τα καλοκαίρια 1951 και 1952 ο Αλέκος Κιτσάκης τραγουδάει στην πλατεία Σκουφά Άρτας και γίνεται χαμός. Το 1952 εγκαταλείπει την Πάτρα και έρχεται στην Αθήνα. Εκεί, μέσω του Διευθυντή του Ηπειρωτικού Μέλλοντος και τον γνωριμιών του έρχεται σε επαφή με τον διευθυντή του Εθνικού Ωδείου τον μεγάλο μουσουργό Μανώλη Καλομοίρη. Όταν τον άκουσε ο Καλομοίρης, του έδωσε υποτροφία για το Εθνικό Ωδείο. Συμμαθήτρια του Κιτσάκη ήταν η υψίφωνος Αντιγόνη Σγούρδα, ενώ φωνητικά του έκανε η Μάγγη Καρατζά, η οποία ήταν συνεργάτιδα του Δημήτρη Μητρόπουλου. Ο Αλέκος Κιτσάκης φοίτησε στο Εθνικό Ωδείο 6 χρόνια και απέκτησε πλούσια μουσική παιδεία και κατάρτιση, πράγματα που τον βοήθησαν στην μετέπειτα επαγγελματική του σταδιοδρομία.

Όλα αυτά ήταν καλά, αλλά και η φτώχεια ήταν φτώχεια. Για καλή του τύχη μια μέρα που τραγουδούσε σε μια εκδήλωση της Πανηπειρωτικής, τον άκουσε ο τότε διευθυντής του Ε.Ι.Ρ. και τον προσέλαβε να τραγουδάει δυο φορές την εβδομάδα στο ραδιόφωνο. Αποφασίζει μόνος του να πάει στην ODEON την κατοπινή «Μίνως Μάτσας» και ζητάει να τον ακούσουν. Στην αρχή δεν τον δέχονται, αλλά αυτός επιμένει και ο μαέστρος Σπύρος Περιστέρης τον ακούει. Έξαλλος από ενθουσιασμό μαζεύει τους πάντες και δηλώνει πως ένα μεγάλο ταλέντο ανατέλει. Το 1954 γραμμοφωνεί σε συνεργασία με τον κλαρινίστα Βάϊο Μαλλιάρα τα τρία πρώτα του τραγούδια «Γιατί είναι μαύρα τα βουνά», «Σταυρούλα μαυρομάτα», «Τα πήρανε τα πρόβατα». Το 1956 γυρίζει σε συνεργασία με τον Βασίλη Μπατζή σε δίσκους τα 4 επόμενα τραγούδια του «Βλαχοθανάσης», «Βασίλω μου σ’ αντάμωσα», «Λίτσα Βαγγελίτσα μου», «Περιστεράκια όμορφα». Η επιτυχία πρωτοφανής το 1960 με τα τραγούδια «Οι Κλέφτες» και «Πάμε στο λόγγο για ξύλα». Έτσι ο κόσμος αρχίζει να τον αποκαλεί το ΑΗΔΟΝΙ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ.

Το ξεκίνημα είχε γίνει, και ο Αλέκος Κιτσάκης έγινε αποδεκτός από το Πανελλήνιο. Στην πορεία, οι θαυμαστές και οι θαυμάστριες θα κάνουν ουρά για να τον ακούσουν, ενώ ανεβάζει τα νυχτοκάματα στο δημοτικό τραγούδι. Πολλοί τον θέλουν συνεχιστή του μεγάλου Γιώργου Παπασιδέρη. Τραγουδά τραγούδια της Κλεφτουργιάς, της λεβεντιάς, της ξενιτιάς, της αγάπης, του καημού, του πόνου, του μόχθου και του νόστου! Με άνεση και περίτεχνη εκτέλεση αποδίδει το μεδούλι του στίχου και της μελωδίας των τραγουδιών και κάνει τις καρδιές των Ηπειρωτών να ραγίζουν. Πολλοί ήταν εκείνοι που έτρεχαν στο «ΒΕΛΟΥΧΙ» (στη Βερανζέρου) να τον ακούσουν, να τον απολαύσουν. Οι δίσκοι και οι κασέτες με τις προσωπικές του εκτελέσεις γίνονται ανάρπαστοι, γιατί σ’ αυτά οι ξενιτεμένοι Ηπειρώτες παρηγοριούνταν, έβρισκαν βάλσαμο, γλυκαίνονταν, δροσίζονταν, έκλαιγαν, ανακουφίζονταν και χαίρονταν.

Θα πρέπει να επισημανθεί ότι ο Αλέκος Κιτσάκης εκτός από μεγάλος τραγουδιστής, ήταν και ένας «πολυγραφότατος» στιχουργός δημοτικών τραγουδιών, αλλά και συνθέτης, και έχει υμνήσει την πατρίδα του την Ήπειρο σε μεγάλο βαθμό. Στα 100 τραγούδια του, τα 80 μιλούν για την Ήπειρο, και για τους Ηπειρώτες, κάτι που έκανε τους Ηπειρώτες σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη να τον λατρεύουν και να τον καλούν σε όλες τις εορταστικές εκδηλώσεις. Αξίζει να σημειωθεί, ότι είναι ο δημιουργός κι ερμηνευτής του «Άγιαξ της Ηπείρου», του ύμνου του ΠΑΣ Γιάννενα, στην δεκαετία του ’70.

Συνεργάστηκε με τους μεγαλύτερους και καλύτερους δημοτέχνες στο κλαρίνο όπως: Τάσος Χαλκιάς, Βασίλης Σαλέας, Βασίλης Σούκας, Βαγγέλης Σούκας, Γιάννης Βασιλόπουλος, Μάκης Μπέκος, Θανάσης Χαλιγιάννης, Βασίλης Μπατζής, Γρηγόρης Καψάλης, Φίλιππος Ρούντας, Χρόνης Καψάλης, Ναπολέων Ζούμπας, Ναπολέων Δάμος, Σταύρος Καψάλης. Επίσης συνεργάστηκε για πολλά χρόνια με τον Γιώργο Κόρο που είναι το μεγαλύτερο βιολί που έβγαλε η χώρα μας. Ο Αλέκος Κιτσάκης έχει ηχογραφήσει 2.500 τραγούδια (το πρώτο του, ήταν το «Πάμε στο λόγγο για ξύλα μωρ’ Λένη»), ξεκινώντας από τα 45άρια, πηγαίνοντας στις 33 στροφές, φτάνοντας στα σημερινά cd. Κάποιοι δίσκοι του, έκαναν πάνω από 500.000 πωλήσεις, όπως το «Άσπρο τριαντάφυλλο κρατώ». Κάθε 200 χρόνια βγαίνει φωνή σαν του Αλέκου Κιτσάκη, έλεγε ο Μανώλης Καλομοίρης. Η Μαρίκα Κοτοπούλη μιλούσε για «φαινόμενο». Ο Μίκης Θεοδωράκης τον ήθελε μαζί του, το ’74, αλλά ο Κιτσάκης αρνήθηκε, «γιατί δεν ήθελε να προδώσει τον κόσμο του». «Αν χαθεί ο Κιτσάκης, θα σβήσει το δημοτικό τραγούδι» έλεγε ο Στέλιος Καζαντζίδης, ενώ ο Γιώργος Νταλάρας έχει χαρακτηρίσει τη φωνή του «ανεκτίμητη».

Ο Αλέκος Κιτσάκης θεωρείται και είναι μία αναντικατάστατη παρουσία μέσα στο χώρο του δημοτικού και πιο συγκεκριμένα, του ηπειρώτικου τραγουδιού. Ο χαρακτηρισμός που του απεδόθη ως το ΑΗΔΟΝΙ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ δεν υπερβάλλει την πραγματικότητα. Είναι η μεγαλύτερη και λαμπρότερη τεχνική φωνή μέσα στο χώρο του ηπειρώτικου τραγουδιού. Με ένα πηγαίο αίσθημα, το ανεπανάληπτο ταλέντο του, δίνει μια ιδιαίτερη έμφαση στο τραγούδι, το κάνει εικόνα, το κάνει λυγμό. Έχει το καλύτερο είδος φωνής, την εγκεφαλική, γι΄ αυτό όταν τραγουδάει το πρόσωπό του δεν συσπάται, και ταυτόχρονα η φωνή του είναι καθάρια, κρυστάλλινη και εκφραστική που μπορεί να ακούγεται σε μεγάλη απόσταση γνήσια όπως η καμπάνα. Με τη φωνή του αυτή και το πολύτιμο ταλέντο ο Αλέκος Κιτσάκης πέρα από το παραδοσιακό ηπειρώτικο τραγούδι, το οποίο τραγούδησε με πάθος και αυταπάρνηση, προσφέροντας τον θησαυρό της ανεκτίμητης φωνής του, υπήρξε πρωτοπόρος και μοναδικός στον Ηπειρώτικο ήχο, χωρίς βέβαια να ξεφύγει απ΄ την παράδοση. Γιατί όταν εμφανίσθηκε ο Κιτσάκης, το ηπειρώτικο τραγούδι ήταν εκείνο το οποίο ακουγόταν λιγότερο από τα τραγούδια των άλλων περιοχών και πολλοί τραγουδιστές εκείνης της εποχής, απέφευγαν να τα τραγουδούν στα κέντρα και στα πανηγύρια, εκτός Ηπείρου για να μην τους φεύγει ο κόσμος. «Μέχρι να εμφανιστώ εγώ, μου έλεγαν συνάδελφοι τραγουδιστές, ότι ντρέπονταν να πουν ηπειρώτικα» είχε πει χαρακτηριστικά, ο Αλέκος Κιτσάκης.

Υπήρξαν επιλογές του Αλέκου Κιτσάκη στο στίχο που αμφισβητήθηκαν, θεωρήθηκαν πολύ εμπορικές. Ουδέποτε όμως τέθηκε εν αμφιβόλω η φωνή του. Ο Αλέκος Κιτσάκης είναι εκείνος που μαζί με τον Στέλιο Καζαντζίδη τραγούδησαν για την ξενιτιά και τα τραγούδια τους έγιναν…εθνικοί ύμνοι. Ο Αλέκος Κιτσάκης αφιέρωσε ακόμη (σ.σ. όπως και ο Καζαντζίδης) πάρα πολλά τραγούδια στον έρωτα, αλλά και στην πονεμένη Ήπειρο. Είναι ο τραγουδιστής που όταν κάποτε στην Αμερική παραμονές Χριστουγέννων τραγούδησε το: «Χριστούγεννα στην ξενιτιά /χτυπάνε οι καμπάνες/ κλαίνε στα ξένα τα παιδιά/ και στην Ελλάδα οι μάνες», έκανε να βουρκώσουν χιλιάδες Έλληνες που είχαν σπεύσει να τον ακούσουν.

Στις 16 Απριλίου του 2008, ο Αλέκος Κιτσάκης, τιμήθηκε σε εκδήλωση στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», από την δισκογραφική εταιρία General Music με το χρυσό μικρόφωνο και τον χρυσό δίσκο. Στο πρόσωπό του αποδόθηκε στο δημοτικό τραγούδι, η μεγαλύτερη τιμή στην ιστορία του.

Σχετικά θέματα:

• Παπαλάμπραινα (Στου παπα-Λάμπρου την αυλή) – Η ιστορία του τραγουδιού
• Παιδιά της Σαμαρίνας (Αλέκος Κιτσάκης)
• Έντεχνο τραγούδι: Για τον πούτσο!
• Τι σημαίνει η λέξη «Ζαβαρακατρανέμια»;
• Μαθήματα χορού (βίντεο)
• Τα κλέφτικα τραγούδια
• Το συγκρότημα «Sabaton», το φιλελληνικό μουσικό κομμάτι «Coat of Arms», και η εθνική παράκρουση
• Στέλιος Καζαντζίδης: Ο Έλληνας στυλοβάτης της ισραηλινής μουσικής
• Αξέχαστες σκηνές και ατάκες, μελωδίες και τραγούδια, του παλιού καλού ελληνικού κινηματογράφου
• Alpha (Βαγγέλης Παπαθανασίου)

«Θα πολεμήσω τον Ιμπραήμ και θα πεθάνω ή θα νικήσω…».

Ο Παπαφλέσσας ήταν κληρικός, πολιτικός, φλογερός κι ενθουσιώδης αγωνιστής, ήρωας αλλά και πρωτεργάτης της Eλληνικής Επανάστασης του 1821. Γεννήθηκε στην Πολιανή Μεσσηνίας το 1788 και ήταν το 28ο παιδί του Δημητρίου Φλέσσα και της Κωνσταντίνας Ανδροναίου, δευτέρας συζύγου του Δημητρίου. Το πραγματικό του όνομα ήταν Γεώργιος Φλέσσας.

Φοίτησε στη Σχολή Δημητσάνας, και μόνασε στο μοναστήρι της Παναγιάς της Βελανιδιάς, στην Καλαμάτα. Όταν χειροτονήθηκε ιερομόναχος έλαβε το εκκλησιαστικό όνομα Γρηγόριος (Γρηγόριος Φλέσσας, παπάς=Γρηγόριος Παπαφλέσσας). Εξαιτίας του χαρακτήρα του και επειδή ήρθε σε σύγκρουση με τους Τούρκους, εγκατέλειψε την Πελοπόννησο, απειλώντας (σύμφωνα με τα απομνημονεύματα Φωτάκου) «Βρε κερατάδες Τούρκοι να πάτε πίσω εις τον αφέντην σας τον κερατά, να του ειπείτε ότι εγώ φεύγω δια την Πόλιν, και δεν θα γυρίσω πίσω απλούς καλόγηρος. Ή δεσπότης θα έλθω, ή πασάς».

Μετέβη στην Ζάκυνθο, και αργότερα πήγε στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί χειροτονήθηκε αρχιμανδρίτης από τον πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε΄και έλαβε το εκκλησιαστικό οφφίκιο του «Δικαίου», που σημαίνει αντιπρόσωπος του Πατριάρχη.

Θα πρέπει να σημειωθεί πάντως, πως ο ιδιωτικός βίος του Παπαφλέσσα, κάθε άλλο παρά συμβάδιζε με το σχήμα της ιεροσύνης, το οποίο τον περιέλαβε. Κατηγορούνταν -και μάλλον όχι αβάσιμα- ως «έκδοτος στις ηδονές, με μανιώδη ροπή προς τον έκλυτο βίο», άσωτος, ασύδοτος, αλαζών, μέθυσος κι ότι γλεντοκοπούσε και ξόδευε στα φανερά με τις ερωμένες του προκαλώντας την κοινή γνώμη. Αργότερα, ο αγωνιστής Κανέλλος Δεληγιάννης, θα έλεγε χαρακτηριστικά: «Ο Παπαφλέσσας, ένεκα της ασελγείας και της θηλυμανίας του κατήντησε το κατάστημα του υπουργείου του πορνοστάσιον και εσύναξεν όλους τους ασώτους και μπιριμπάντας και έπραττεν εις τους δυστυχείς κατοίκους τα μεγαλύτερα ανοσιουργήματα».

Η μύηση στην Φιλική Εταιρεία
Στην Κωνσταντινούπολη, ο Παπαφλέσσας γνωρίστηκε με τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο. Ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος ανήκε στους αρχηγούς της Φιλικής Εταιρείας. Είχε και την έγκριση των άλλων να πλησιάσει τον «τρελοπαπά». Ο Παπαφλέσσας ήταν πανάξιος της φήμης που τον ακολουθούσε. Ο φλογερός πατριωτισμός του δεν κρυβόταν. Οι Φιλικοί τον ήθελαν αλλά και φοβόντουσαν μήπως με κάποια από τις συνηθισμένες αποκοτιές του τα τίναζε όλα στον αέρα. Στα 1818, αποφάσισαν να τον ψαρέψουν. Το δύσκολο έργο ανέλαβε ο Αναγνωστόπουλος.

Για μέρες, ο Παπαφλέσσας έκανε τον χαζό. Όταν ο Φιλικός κατάλαβε πως αντί να ψαρέψει τον παπά, τον ψάρευε εκείνος, ήταν πολύ αργά. Μόλις ο αρχιμανδρίτης πείστηκε ότι υπήρχε επαναστατική οργάνωση, έπιασε τον Φιλικό απ´ τον λαιμό. Τον ανάγκασε να του τα πει όλα. Κι έπειτα, τον έβαλε να τον οδηγήσει στην Ανώτατη Αρχή. Έκπληκτοι οι Εμμανουήλ Ξάνθος και Αθανάσιος Τσακάλωφ τον είδαν μπροστά τους. Υπέκυψαν στις απαιτήσεις του. Εκεί έδωσε το όνομα Γρηγόριος Δικαίος από Κόρινθο, για να μην αναγνωριστεί από τους Τούρκους που τον είχαν στον κατάλογο των θανατοποινιτών και στις 21 Ιανουαρίου 1818 έλαβε την κωδική ονομασία «Αρμόδιος». Με το «έτσι θέλω», ο Παπαφλέσσας εγκαταστάθηκε στην Ανώτατη Αρχή της Φιλικής Εταιρείας, περίπου στη θέση του Νικόλαου Σκουφά που είχε πεθάνει τον Ιούλιο εκείνης της χρονιάς.

Επειδή ήταν επικίνδυνο να παραμείνει στην Πόλη, στάλθηκε απ’ τους Φιλικούς στις παραδουνάβιες ηγεμονίες (Μολδαβία και Βλαχία), για να προπαρασκευάσει την Επανάσταση και στην συνέχεια, όταν ο Υψηλάντης αποφάσισε να ξεκινήσει ένοπλο αγώνα από τη Μολδοβλαχία, η Φιλική Εταιρία τον Ιανουάριο του 1821 έστειλε τον Παπαφλέσσα στην Πελοπόννησο για να ξεσηκώσει κι εκεί τον λαό.

Η οργάνωση της Επανάστασης στην Πελοπόννησο
Ο Παπαφλέσσας, αφού έγραψε του Κολοκοτρώνη να πάει στη Μάνη, εξασφάλισε για τον εαυτό του χαρτιά που τον βάφτιζαν «πατριαρχικό έξαρχο», πέρασε από το Αϊβαλί, φόρτωσε ένα καράβι μπαρούτι και όπλα, το έστειλε κι αυτό στη Μάνη και διέσχισε το Αιγαίο. Μέσα Δεκεμβρίου του 1820, βρισκόταν κι αυτός στη Μάνη. Βρήκε τους Τούρκους του Μοριά ενημερωμένους για την άφιξή του και πρόθυμους να τον διευκολύνουν στις μετακινήσεις του. Χωρίς να ξέρουν για ποιο λόγο ήρθε, οι πρόκριτοι κι ο επίσκοπος Παλαιών Πατρών Γερμανός τον δέχτηκαν εχθρικά (χαρακτηριστικά, το αποκαλούσε «Άνθρωπο απατεώνα και εξωλέστατο» που φρόντιζε «να ερεθίση την ταραχήν του έθνους»). Στις 6 Ιανουαρίου του 1821, έφτασε στη Μάνη κι ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.

Ο «πατριαρχικός έξαρχος» ανέβηκε στην Αχαΐα και διαπίστωσε πως υπήρχαν σοβαρές κτηματικές διαφορές ανάμεσα στα μοναστήρια της Αγίας Λαύρας και των Ταξιαρχών. Οργανώθηκε σύσκεψη στη Βοστίτσα τον Ιανουάριο του 1821, όπου ο Παπαφλέσσας γνωστοποίησε ότι είχε οριστεί κήρυξη της Επανάστασης για τις 25 Μαρτίου 1821, ενώ προσπάθησε με φλογερά λόγια να πείσει τους συντηρητικούς, που δεν πίστευαν στην Επανάσταση. Αυτό δεν άρεσε σε πολλούς συντηρητικούς πρόκριτους και στρατιωτικούς και ειδικά στον Παλαιών Πατρών Γερμανό, που τον κατηγόρησε γι’ αυτό. Αυτοί αποφάσισαν να τον περιορίσουν στη μονή του Μεγάλου Σπηλαίου. Αλλά ο φλογερός κληρικός δεν υποχώρησε. Έφυγε για τη Μάνη, αφού πρώτα έβαλε κάποιους Φιλικούς να οργανώσουν επεισόδια που θα εξέθεταν τους πρόκριτους στα μάτια των Τούρκων. Έτσι, θα τους είχε δεμένους.

Στις τάξεις των κοτζαμπάσηδων επικρατούσε εκνευρισμός. Κάποιοι πρότειναν να καταδώσουν τον «τρελόπαπα» στις τουρκικές αρχές. Κάποιοι άλλοι προτίμησαν να τον δολοφονήσουν, ώστε να είναι σίγουροι. Ούτε το ένα ήταν εύκολο ούτε το άλλο. Ο Παπαφλέσσας ποτέ δεν κυκλοφορούσε μόνος, ενώ τα στημένα επεισόδια είχαν κάνει τους Τούρκους ν´ αγριέψουν.

Η Επανάσταση ξεκινά
Εν το μεταξύ, το πλοίο με τα πολεμοφόδια από το Αϊβαλί έφτασε στη Μάνη μέσα του Μάρτη. Με τέχνασμα, ο Παπαφλέσσας έπεισε τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη να το εκτελωνίσει. Χώρισε τα πολεμοφόδια κι ανέθεσε τη μεταφορά τους σε δυο ομάδες την πρώτη με αρχηγό τον Νικήτα Σταματελόπουλο (τον μετέπειτα Νικηταρά Τουρκοφάγο) και τη δεύτερη με τον Χρήστο Αναγνωσταρά. Ο διοικητής της Καλαμάτας Σουλεϊμάν αγάς Αρναούτογλου έμαθε πως κάποιοι ένοπλοι μετέφεραν κάποια φορτία. Τον καθησύχασαν πως ήταν χωρικοί που κουβαλούσαν λάδι. Τα όπλα, τα είχαν, «επειδή ακούστηκε πως κυκλοφορούσαν ληστές». Ο αγάς πείσθηκε και ζήτησε από τον Πετρόμπεη να στείλει τον γιο του Ηλία, να ενισχύσει τη φρουρά της πόλης! Στις 17 Μαρτίου του 1821, όλα ήταν έτοιμα. Οι αγωνιστές μαζεύτηκαν στο ναό των Ταξιαρχών, στην Αρεόπολη της Μάνης, όπου έγινε δοξολογία κι ευλογήθηκαν τα λάβαρα του Αγώνα. Στις 20 Μαρτίου, ο Ηλίας Μαυρομιχάλης μπήκε με 150 άνδρες στην Καλαμάτα «να ενισχύσει τη φρουρά». Είπε στον Αρναούτογλου πως οι πληροφορίες μιλούσαν για πολλούς ληστές και καλά θα ήταν να έρθουν κι άλλοι για τη φρουρά. Ο διοικητής δέχτηκε.

Στις 22 Μαρτίου, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης με τους Μούρτζινους και 2.000 άντρες έπιασε τους λόφους προς τη Σπάρτη. Ο Παπαφλέσσας με τον Αναγνωσταρά και τον Σταματελόπουλο έπιασαν την άλλη πλευρά. Ο Αρναούτογλου κάτι κατάλαβε, αλλά ήταν αργά να αντιδράσει. Στις 23 Μαρτίου, οι επαναστάτες μπήκαν στην πόλη. Οι Τούρκοι παραδόθηκαν. Την ίδια μέρα, έπεφτε κι η Βοστίτσα. Στις 26 Μαρτίου, παραδίδονταν οι Τούρκοι στα Καλάβρυτα. Η Επανάσταση είχε ξεκινήσει.

Ο Παπαφλέσσας δεν έμεινε αργός. Πότε ως επικεφαλής στρατιωτικών αποσπασμάτων, πότε στο πλάι του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, πότε με τον Δημήτριο Υψηλάντη, πολεμούσε παράτολμα όπου υπήρχε μάχη. Βρίσκεται παντού, εμψυχώνει, διεγείρει τις ψυχές, μαζεύει στρατό κι είναι ο ίδιος αρχηγός δικού του σώματος. Διακρίνεται για την ανδρεία του σε πολλές μάχες στην Πελοπόννησο και στην Αρκαδία, έχοντας ως ορμητήριο τη μονή της Ρεκίτσας κοντά στο Διρράχι. Κι από δω αρχίζει τη δράση του με φοβερή ταχύτητα.

Η πολιτική δράση του Παπαφλέσσα και η εκστρατεία του Ιμπραήμ
Ο Παπαφλέσσας όμως, εκτός από στρατιωτικός ήταν και πολιτικός. Πήρε μέρος στη συγκέντρωση των Καλτετζών και συμφώνησε να συσταθεί η Πελοποννησιακή Γερουσία. Ήταν πληρεξούσιος στην Α’ Εθνική Συνέλευση της Επιδαύρου και στη Β’ του Άστρους. Κατά την διάρκεια του εμφύλιου πόλεμου υποστήριξε αυτούς που καταδίωξαν τον Κολοκοτρώνη και τους άλλους πολεμιστές και διορίστηκε υπουργός Εσωτερικών και Αστυνομίας από την κυβέρνηση Κουντουριώτη το 1823.

Όταν το 1825, ο αλβανικής καταγωγής Αιγύπτιος πολέμαρχος Ιμπραήμ καταλάμβανε ακάθεκτος την Πελοπόννησο (ως σύμμαχος των Τούρκων, με αντάλλαγμα την διοίκηση της Κρήτης, της Κύπρου και της Πελοποννήσου) κι απειλούσε με καταστροφή τον ελληνικό αγώνα, το περιβόητο Εκτελεστικό, με πρόεδρο το Γ. Κουντουριώτη και γραμματέα τον Μαυροκορδάτο, άρχισε να συζητά πως ο μόνος τρόπος για ν’ αντιμετωπιστεί ο Ιμπραήμ ήταν να σχηματιστεί, με τα χρήματα του δεύτερου δανείου των δυο εκατομμυρίων λιρών, μισθωτός στρατός στην Αμερική που θα ερχόταν να πολεμήσει στην Ελλάδα! Λες και ο Ιμπραήμ θα περίμενε να φτιαχτεί πριν ο στρατός, να μεταφερθεί, με ιστιοφόρο τότε, από τα πέρατα του κόσμου στον τόπο μας κι έπειτα να μας πολεμήσει. Η εξωφρενική αυτή πρόταση βρίσκει, σωστά, τούτη δω την κριτική του Κόκκινου:
«Το πράγμα φανερώνει μέχρι ποίου σημείου δεν αντελαμβάνοντο την φοβερά πραγματικότητα οι αποκλείοντες την ληψιν σοβαρών στρατιωτικών μέτρων εντός αυτής της Πελοποννήσου δια της χρησιμοποιήσεως των εις την φυλακην ή υπό καταδίωξιν Πελοποννησίων αρχηγών, διότι αυτοί ήσαν οι συζητουντες την μετάκλησιν ξένου στρατού, ανυπάρκτου ακόμη, προς αντιμετώπισιν του Ιμβραήμ».

Ο Παπαφλέσσας, ως υπουργός Εσωτερικών, πρότεινε να δοθεί αμνηστία, να απελευθερωθούν όλοι οι κρατούμενοι οι στρατιωτικοί ηγέτες που ήταν αντίθετοι με την κυβέρνηση Κουντουριώτη και ενωμένος ο λαός να αντιμετωπίσει τον εισβολέα. Οι καρέκλες, όμως, μετρούσαν περισσότερο από τον κίνδυνο. Η πρότασή του απορρίφθηκε. Μάνιασε. Ανέβηκε στο βήμα της Βουλής κι ανήγγειλε ότι θα μαζέψει 10.000 οπλοφόρους, θα αφήσει το Ναύπλιο και θα κατευθυνθεί προς την Τριπολιτσά και εν συνεχεία προς τη Μεσσηνία με σκοπό να αναμετρηθεί με τη στρατιά του Ιμπραήμ, η οποία ήταν εκπαιδευμένη από Γάλλους αξιωματικούς που είχαν πλούσια στρατιωτική εμπειρία από τους ναπολεόντειους πολέμους. Κι όπως χαρακτηριστικά δήλωσε, ή θα πεθάνει ή θα νικήσει. Αν όμως, τα κατάφερνε, υποσχέθηκε να γυρίσει με τον στρατό του και να απελευθερώσει ο ίδιος τους φυλακισμένους. Ο Παπαφλέσσας έδειξε όλο του το μεγαλείο κι εγκαταλείποντας τα αξιώματα, ανέλαβε ο ίδιος ν’ ανακόψει την προέλαση του Ιμπραήμ, μεταβαίνοντας στο Μανιάκι, στις 16 Μαΐου 1825. Η πράξη του αυτή ήρθε σαν επιστέγασμα της όλης μεγάλης προσφοράς του στον Αγώνα. Πίσω απ’ αυτή την πράξη του όμως, υπήρχε και πολιτικό κίνητρο. Ήλπιζε πως με μια ενδεχόμενη νίκη, θα αποκτούσε πολιτική δύναμη, τέτοια έτσι ώστε να ανατρέψει την κυβέρνηση Κουντουριώτη και να σχηματίσει μια κυβέρνηση Εθνικής Σωτηρίας.

Η μάχη στο Μανιάκι
Γλαφυρότατη είναι η αφήγηση αυτών που προηγήθηκαν κι αυτών που επακολούθησαν της ηρωικής μάχης, μέσα από τα απομνημονεύματα του Φωτάκου (πρώτου υπασπιστού του Κολοκοτρώνη):

Ο Παπαφλέσσας από τ’ Ανάπλι τράβηξε για την Τριπολιτσά και μέσα στις τρεις μονάχα μέρες που έμεινε σ’ αυτή σχημάτισε τον πυρήνα του εκστρατευτικού του σώματος. Στις εκκλήσεις που έκανε πρόστρεξαν καπεταναίοι κι αγωνιστές από την Αργολίδα, το Λεβίδι, τις Κερασιές κι από τον κάμπο της Τριπολιτσάς. Ήταν ίσαμε εφτακόσιοι.
από την Τριπολιτσά πήγε στο Λεοντάρι, όπου έσμιξαν μαζί του ο ανεψιός του Δημήτρης Φλέσσας, μ’ εκατόν πενήντα παλικάρια, ο Αναστάσης Κουμουνδούρος, ο Παναγιώτης Μπούρας, ο Αδαμάκης Αποστολόπουλος κι ο Αναστάσης Κουλοχέρας με τους νταϊφάδες τους. Ύστερα από δύο μέρες έφτασε στους Λάκκους. Εκεί δυνάμωσαν το στράτευμά του ο Γιώργης Μπούτος από το Μελιγαλά κι ο Καρακίτσος από το Κατσαρό. Κίνησε για τη Φρουτζάλα. Σ’ αυτή συναντήθηκε με τους άοπλους αγωνιστές του Νιόκαστρου και με τον Μανιάτη Μούρτζινο. Ο τελευταίος, αν και φίλος του, αρνήθηκε να τον βοηθήσει όπως μια ανεψιά του Παπαφλέσσα, η κόρη του Νικήτα, είχε παντρευτεί έναν από τους θανάσιμους τοπικούς εχθρούς του, τον Κωνσταντίνο Μαυρομιχάλη.
Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης βρισκόταν στο χωριό Κουφάρι της Μεσσηνίας, κατάκοιτος από ποδάγρα. Σαν έμαθε πως έρχεται με στράτευμα ο Παπαφλέσσας του έγραψε θερμό γράμμα, όπου σ’ αυτό του έλεγε πως ο Ιμπραήμ «είναι άλλος Ναπολέων ή Πύρρος της Ηπείρου, και τέλος, ότι είναι ανάγκη να δυνηθεί κατά πρώτον να τον πολεμήσει, εί δε μή τετέλεσται, το έθνος χάνεται».

Μαθαίνει πως ή κυβέρνηση αποφάσισε ν’ αμνηστέψει τους φυλακισμένους. Κάθεται λοιπόν, στις 14 του Μάη, και γράφει συστήνοντας να τους βγάλουν χωρίς το παραμικρό χασομέρι, και ξέχωρα τον Κολοκοτρώνη, που έπρεπε να του δοθεί αμέσως η αρχιστρατηγία.
από τη Φρουτζάλα τραβά στη Δραίνα, ίσαμε εφτά ώρες δρόμο. Εκεί παίρνει γράμμα από τον αδερφό του Νικήτα όπου σ’ αυτό του έλεγε πως δεν έπρεπε, πριν συγκεντρώσει όσες πιότερες δυνάμεις μπορούσε, να περάσει τα Κοντοβούνια, μα να κράταγε τις ορεινές θέσεις στα βουνά της Καλαμάτας για να ‘χει έτσι πίσω του ανοιχτό δρόμο προς τη Μάνη. Ό Παπαφλέσσας του αποκρίνεται:
«Νικήτα,
Έλαβα την επιστολήν σου και εις απάντησιν σου λέγω ότι δεν είμαι σαν και σε και σαν τον κουμπάρο σου τον Κεφάλα, όπου τρέχετε από ράχη σε ράχη στους Αηλιάδες.
Εγώ άπαξ ωρκίσθην vα χύσω το αίμα μου εις την ανάγκην της πατρίδoς, και αυτή είναι ή ώρα. Εύχομαι δε εις τον Θεόν πρώτη μπάλα τoυ Ίμβραημ να με πάρει εις το κεφάλι, διότι σας γράφω να ταχύνετε τον ερχομόν σας και ‘σεις μου γράφετε κoυρoυφέξαλα.
Νικήτα, πρώτη και τελευταία επιστολή μου είναι αυτή. Βάστα την να την διαβάζεις καμία φορά να με θυμάσαι και να κλαις.

Παπαφλέσσας»

Είναι φανερό, από το γράμμα αυτό, πως ο Παπαφλέσσας είχε συνείδηση πως τράβαγε στο χαμό του.
Ο στρατός του ανέβαινε τώρα σε 1500 άντρες. Δύναμη βέβαια ολότελα ασήμαντη για ν’ αντιβγεί στ’ ασκέρι του Ιμπραήμ. Μα να, παίρνει ευχάριστες ειδήσεις: από τον Δημήτρη Πλαπούτα από τον Αετό πως έρχεται να τον συντρέξει με 1600 νοματαίους από τους καπεταναίους της Αρκαδίας, από το χωριό Μάλι, εφτά ώρες δρόμο από τη Δραϊνα, πως βρίσκονταν εκεί με 2000 αγωνιστές από τον αδερφό του Νικήτα πως έφτασε στη Φρουτζάλα κι ερχόταν με 700 νοματαίους κι από τον Ηλία Κατσάκο από την Καλαμάτα πως είχε κάτω από τις προσταγές του 1000 πολεμιστές. Όλoι μαζί ίσαμε πέντε χιλιάδες. Όσo κι αν τους αριθμούς αυτούς τους λογαριάσουμε παραφουσκωμένους, στεκόταν σημαντική επικουρία, όπως τα στρατεύματα κι εμπειροπόλεμα ήταν και είχαν και άξιους αρχηγούς. Τι θα έπρεπε λοιπόν να κάνει ο Παπαφλέσσας; O,τι θα έκανε κι όποιος άλλος πολεμάρχης να καρτερέψει στα ορεινά τις δυνάμεις αυτές που ερχόταν σε βοήθειά του. Κι όμως έπραξε τ’ αντίθετο. Μόλις έμαθε πως ξεκίνησε από το Ναβαρίνο ο Ιμπραήμ, ρωτά «τους εντοπίους ποίος τόπος, βουνόν ή χωρίον είναι ύψηλόν ώστε να βλέπει το Νεόκαστρον και όλοι του είπαν, ότι είναι Παιδεμένου και Μανιάκι».
Δίχως να χάσει στιγμή φεύγει στις 18 του Μάη από τη Δραίνα και φτάνει, δύο ώρες πριν από το ηλιοβασίλεμα, στο Μανιάκι.

Η «Λεωνίδειος μάχη»
Τη στιγμή που ο Παπαφλέσσας ετοιμαζόταν να φύγει από τη Δραίνα φτάνουν σε βοήθειά του ο Ηλίας Κέρμας με 120 Κοντοβουνίσιους, ο Θανασούλας Καπετανάκης με 80, ο Π. Κεφάλας με 20, ο Πιέρος Βοϊδής κι ο Τσαλαφατίνος με 120 Μανιάτες, ο Στ. Καπετανάκης με 20, ο Λίβας, ο Μπιτσιάνης κι ο αδερφός του Γιώργης Δικαίος με 80. Έτσι όταν έφτασε στο Μανιάκι ο Παπαφλέσσας είχε μαζί του ίσαμε δύο χιλιάδες άντρες.
Την άλλη μέρα το πρωί έταξε καραούλια στο βουνό Μαμλαβά, πάνω από το χωριό Βλαχόπουλο, απ’ όπου βλέπανε όλο τον κάμπο και προς το Ναβαρίνο. Έπειτα κοίταξε με τους άλλους καπεταναίους τις θέσεις, λίγο πιο ψηλά από το χωριό Μανιάκι, όπου λογάριαζε να ταμπουρωθούν για ν’ αντικρούσουν τον εχθρό. Κατά το δειλινό τα καραούλια κάνανε σημεία πώς ο στρατός του Ιμπραήμ φάνηκε και τράβαγε για τα Χίλια Χωριά. Ο Παπαφλέσσας τότε πρόσταξε ν’ ανάψουν όσες μπορούσαν πιότερες φωτιές για να νομίσει ο εχθρός πώς δυνατό και πολυάριθμο ήταν το στρατόπεδό μας. Πραγματικά ο Ιμπραήμ σταμάτησε και πέρασε τη νύχτα στα Χίλια Χωριά.

Την άλλη μέρα το πρωί, 20 του Μάη, οι δικοί μας άρχισαν να φτιάνουν τρία ταμπούρια. Το πρώτο, το πιο βορινό, θα το έπιανε ο Παπαφλέσσας, το δεύτερο ο ανεψιός του Δημήτρης Φλέσσας και το τρίτο, το πιο νότιο, ο Πιέρος Βοϊδής με τους Μανιάτες. Ο τόπος όπου έγιναν τα οχυρώματα ταύτα ήσαν πλάγια, και όχι ράχες, ούτε κορυφή, «δια να εμποδίσουν τον έχθρον νά μη συγκεντρούται εκ των όπισθεν», και ήταν ακόμα πιο δυσκολο-υπεράσπιστα όπως ή απόσταση ανάμεσα στα ταμπούρια και στα μέρη που μπορούσε να προστατευτεί ο εχθρός στεκόταν μικρή κι έτσι οι δικοί μας «δεν είχον ουδέ τον άπαιτούμενον χρόνον νά γεμίζουν δις και τρις τα όπλα των».

Κάνει συμβούλιο. Ο ανιψιός του Ηλίας Φλέσσας και ο φίλος του Παναγιώτης Κεφάλας, τον συμβουλεύουν να πιάσουνε ψηλότερα στο βουνό απάνω, που έχουνε ήδη σταθεί οι περισσότεροι απ’ τους άντρες του. Η πρόταση αυτή, που ήταν δείγμα φόβου κι όχι στρατηγικής τακτικής φέρνει την αντίδραση του Παπαφλέσσα:
«Εγώ δεν ήρθα εδώ για να μετρήσω τον στρατό του Ιμπραήμ απ’ τα ψηλώματα. Πρέπει οπωσδήποτε να τον κρατήσω εδώ, στο Μανιάκι, διότι μόνο έτσι θα γλυτώσει ο Μοριάς. Καθίστε όλοι εδώ να πεθάνουμε σαν αρχαίοι Έλληνες».
Ήταν η πρώτη φορά που τους μίλησε για θάνατο. Η ελπίδα της πραγματικής στρατιωτικής νίκης, είχε σβήσει μέσα του…

Έπειτα από δυο ώρες που βγήκε ο ήλιος τ’ ασκέρι του Ιμπραήμ έφτασε στο βουνό πάνω από το χωριό Σκάρμιγκα, μισή ώρα δρόμο από τα ταμπούρια μας. «Αφού οι Έλληνες είδαν το πολυπληθές στράτευμα των Τούρκων, το οποίον έσκέπασεν όλον τον τόπον, όσον βλέπει το μάτι του άνθρώπου, ενταύθα άρχισαν νά μουρμουρίζουν και κάποιος είπεν ότι:
-Έχετε άλoγoν καβαλάτε ύστερον και φεύγετε !…»
Τ’ ακούει ο Παπαφλέσσας κι αμέσως φωνάζει τον γραμματικό του Τισαμενό και τον προστάζει να πάρει τ’ άλογά του κι όλους τους ψυχογιούς του εξόν από τον Μιχάλη Σταϊκόπουλο και να πάει στην αντικρινή ράχη. Μα να, κάμποσοι στρατιώτες, λογαριάζοντας πώς ήταν χαμένοι αν έμεναν στα πόστα που κράταγαν, πέφτουν στο Κρυόρεμα κι αρχίζουν να λακάνε. Το σκάζει τότε, μ’ όλους τους δικούς του, κι ο Σταυριανός Καπετανάκης. «Τούτον δε βλέποντες και άλλοι φεύγοντα παρεκινήθησαν και αυτοί και εδόθησαν εις φυγήν δια του αυτού ρεύματος. Έφυγαν δε υπέρ τους χιλίους».

Μόλις πρόλαβαν να ξεφύγουν και κινήθηκε ή καβαλαρία του Ιμπραήμ. Μπήκε, από τα δεξιά, στο ρέμα και προχώρησε πέρα από το ταμπούρι πού κράταγε ο Παπαφλέσσας. Από τ’ αριστερά χωρίστηκε σε δύο κολόνες. Εκείνη πού τράβηξε πιο δυτικά είχε σκοπό να εμποδίσει τυχόν επικουρίες που θα ‘φταναν. Οι δικοί μας βρίσκονταν πια κυκλωμένοι. Ο Παπαφλέσσας όμως «νόμισε τούτο μεγάλον ευτύχημα, δια να συνέλθουν όλοι ομού οι Έλληνες και να πολεμούν καλλίτερα και αποφασιστικότερα, και να μη λιποτακτούv».

Διατάζει να μετρήσουν πόσοι είχαν απομείνει και βρίσκονται λιγότεροι από χίλιοι. Καθώς ήταν συναγμένοι τούς βγάζει φλογερό λόγο θυμίζοντάς τους τις νίκες στο Βαλτέτσι, στο Λεβίδι, στη Γράνα, στα Βέρβενα και την καταστροφή της στρατιάς του Δράμαλη.
«Όπου να ‘ναι φτάνουν, δεκαπέντε χιλιάδες πατριώτες σε βοήθειά μας ο Πλαπούτας κι όλοι οι Αρκαδινοί, ο αδερφός μου Νικήτας, ο Κατσάκος κι άλλοι Μανιάτες. Σε μια ώρα θάναι εδώ. Θα τριγυρίσουν τ’ ασκέρι του Ιμπραήμ και θα το χτυπάνε από τις πλάτες. Αδέρφια! ή πατρίδα καρτεράει από μας να δοξαστεί ξανά από τη νίκη μας!».

Μα πριν καλά-καλά τελειώσει την ομιλία του, μερικοί από τούς καπεταναίους «ιδόντες τον προφανή κίνδυνον» παρακινούσαν τον ανεψιό του Δημήτρη να του πει να κάνουνε γιουρούσι και διασπώντας τις γραμμές της εχθρικής καβαλαρίας να γλιτώσουν όσοι τούς ευνοήσει ή τύχη. «Κανείς», όμως, «δεν ετόλμα να του εκστόμιση τοιούτον τι κατά πρόσωπον».

Τον σιμώνουν τέλος ο Κεφάλας κι ο παπα-Γιώργης, γνωστοί και οι δύο για την παλικαριά τους, και του λένε, από μέρος όλων των καπεταναίων, πως αυτή στεκόταν ή τελευταία τους ευκαιρία να σωθούν. Τότε ο Παπαφλέσσας αποκρίνεται στον Κεφάλα:
- Έχασα τις ελπίδες που στήριζα πάνω σου. Και μαζί μ’ αυτές και την υπόληψη που είχα για σένα.
Έπειτα γυρνά, πιάνει τον παπα-Γιώργη από τα γένια και τραβώντας τα του λέει:
- Μου τα ντρόπιασες, παπα-Γιώργη!
Σταματά μια στιγμή και ύστερα του ξαναλέγει:
- Που να πάμε να φύγουμε; Έχουμε τακτικό στράτευμα όπου, όταν θα βγει από τα ταμπούρια, θ’ αποτραβηχτεί με τάξη πολεμώντας; Δεν ξέρεις τάχα πως οι άτακτοι άμα βγουν από τα ταμπούρια σκορπίζουν κι ο καθένας παίρνει δικό του δρόμο; Τότε πέντε καβαλαραίοι του Ιμπραήμ θα μας σφάξουν όλους. Και θ’ ακολουθήσει μεγάλο κακό για το έθνος όπως θα ψυχωθούν οι εχθροί και θα δειλιάσουν οι δικοί μας. Τι φοβάσαι, Παπαγιώργη; Εσύ ξέρεις τα γράμματα που έγραψα και πήρα. Σε ρωτώ, έχεις αμφιβολίες πως μέσα σε δύο ώρες πέντε χιλιάδες δικοί μας δε θα χτυπάνε απέξω τον Ιμπραήμ; Ακόμα κι άλλοι να μην έρθουν ο Πλαπούτας δε θα λείψει. Είμαι βέβαιος πως θα νικήσουμε. Aν όμως, ο μη γένοιτο, νικηθούμε, θ’ αδυνατίσουμε τη δύναμη του εχθρού και ή ιστορία θα ονομάσει τούτον τον πόλεμο Λεωνίδειον μάχην, παπα-Γιώργη!

Ίσως ή τελευταία αυτή φράση να κρύβει όλο το μυστικό της υποσυνείδητης παρόρμησής του ν’ αντιμετωπίσει, κάτω από τόσο απελπιστικές συνθήκες, τον εχθρό. Έταξε στον εαυτό του να νικήσει ή να πεθάνει. Η Ρούμελη είχε το «νέο Λεωνίδα της», τον Αθανάσιο Διάκο, που κάτω από παρόμοιες συνθήκες δεν πισωδρόμησε στην Αλαμάνα. Τώρα, στο πρόσωπο τούτον Παπαφλέσσα, θ’ αποχτούσε στο Μανιάκι κι ο Μοριάς τον Λεωνίδα του.
Όταν έπαψε να μιλάει ο Παπαφλέσσας, ο Μανιάτης Βοϊδής είπε τα αξιομνημόνευτα τούτα λόγια: «Πάμε στα ταμπούρια μας κι όποιος θα μείνει γιαμά, ας ακούει των γυναικών τα μοιρολόγια!…»

Και τράβηξαν στα ταμπούρια τους ξέροντας πως το μόνο που τους απόμενε ήταν να θυσιαστούν. Μόλις πρόλαβαν να φτάσουν σ’ αυτά κι ο Ιμπραήμ ξαπολά την επίθεσή του. Τα τάγματα τούτον τακτικού στρατού του προχωρούσαν χωρίς να λογαριάζουν το θάνατο που σκόρπιζαν τα καριοφίλια των Ελλήνων. Ο Παπαφλέσσας, καθώς είπαμε, κράταγε το βορινό ταμπούρι «το μάλλον αδύνατον και επικίνδυνον». Φορώντας την περικεφαλαία του στεκόταν όρθιος πάνω σε μια πέτρα πιο ψηλή από τις άλλες, που «είχε προσέτι και μίαν μικράν αχράδα (γκορτζούλα), από εκεί διεύθυνε τον αγώνα, δίνοντας με το παράδειγμά του θάρρος στους δικούς μας. Δίπλα του στεκόταν ο νεαρός Γάλλος εθελοντής που, είχε κατέβει πριν από λίγο καιρό στην Ελλάδα μαζί με τον στρατηγό Ρος. Καμία βέβαια ευγνωμοσύνη δεν τρέφει ή πατρίδα μας για το στρατηγό Ρος. Αντίθετα όμως με σεβασμό μνημονεύει τον ανώνυμο νεαρό Γάλλο, που πολεμώντας παλικαρίσια βρήκε το θάνατο κείνη τη μέρα δίπλα στον Παπαφλέσσα.

Το μεσημέρι κάλεσαν οι σάλπιγγες του εχθρού τον αιγυπτιακό στρατό να πάψει την επίθεσή του και ν’ αποσυρθεί για να κολατσίσει. Όσο που «οι νεροκουβαλητάδες επήγαινον και ηρχοντο δίδοντες νερόν εις τους διψώντας στρατιώτας», οι καπεταναίοι μας τρέξανε να βρούνε τον Παπαφλέσσα.
- Καλό είναι, να φύγουμε τώρα που οι Τούρκοι ξαποσταίνουν και τρώνε ψωμί. Να τραβήξουμε κατά την Αγιά, γιατί, καθώς θαχουμε βοηθό το βουνό, οι καβαλαραίoι τους λίγους θα σκοτώσουνε. Το πολύ θα φάνε πενήντα ως εκατό από μας, μα οι άλλοι θα σωθούνε και θα σώσουμε κι εσένα για να φανείς, σ’ άλλη περίσταση, χρήσιμος στην πατρίδα.
Ο Παπαφλέσσας τους αποκρίθηκε:
- Εγώ σας είπα και πρώτα και τώρα σας το λέγω τη φευγάλα να μην τη βάζετε διόλου στο νου σας, γιατί εμείς χανόμαστε άδικα αν πέσουμε πάνω στη φωτιά του εχθρού. Όχι, δε θα παραδώσω τους Έλληνες μόνος μου στ’ αδιάκοπο ντουφέκι του τακτικού! Έπειτα εμείς καρτεράμε τη βοήθεια πού, καθώς γνωρίζετε, θα φτάσει ώρα την ώρα. Παγαίνετε τώρα στα πόστα σας!

Γύρισαν στα ταμπούρια τους και σε λίγο εξαπολύθηκε το γενικό γιουρούσι του εχθρού. Δυο φορές έφτασαν ίσαμε τις θέσεις που κράταγαν οι Έλληνες, μ’ αναγκάστηκαν να πισωδρομήσουν. Κι ενώ ετοιμάζονταν να ξεχυθούν σε τρίτο γιουρούσι, ακούστηκε βορινά μια μπαταρία. Ήταν ο Πλαπούτας που έφτανε με χίλια πεντακόσια παλικάρια. Ο Ιμπραήμ τότε, γυρεύοντας να προλάβει τη βοήθεια που ερχόταν, ρίχνει όλες του τις δυνάμεις πάνω στους δικούς μας. Οι εχθροί πάτησαν πρώτο το ταμπούρι του Παπαφλέσσα. Ο ανεψιός του Δημήτρης παρατάει το πόστο του και τρέχει να βοηθήσει το θείο του. Τον βλέπει ο Παπαφλέσσας και τον προστάζει να γυρίσει πίσω και να υπερασπιστεί τη δική του θέση. Μα όταν έφτασε σ’ αυτή βρήκε να την έχουν πατήσει οι εχθροί. «Εκεί κτυπών και κτυπούμενος υπό πολλών Τούρκων εχάθη και αυτός και οι στρατιώται του».

Στο ταμπούρι του Παπαφλέσσα ανακατώθηκαν Τούρκοι κι Έλληνες και γίνηκαν όλοι ένα. Όπως οι εχθροί φόραγαν κόκκινες στολές, «ο τόπος όλος εκοκκίνισεν από αυτές κι από τα αίματα». Ο σημαιοφόρος του Παπαφλέσσα, ο Δημήτρης από τη Χίο, για να μην πέσει η σημαία στα χέρια του εχθρού την σκίζει, τη χώνει στο στήθος του, σπάζει και το σταυρό του κονταριού και τον βάζει στο σελάχι του, και με το σπαθί στο χέρι σαν αστραπή χιμά πάνω στο τούρκικο ασκέρι και φεύγει. «Ή παλικαριά του είναι αμίμητος», γράφει ο Φωτάκος.

Τελευταίο έπεσε το ταμπούρι του Πιέρου Βοϊδη, που κράταγαν οι Μανιάτες, καθώς ήταν το πιο δυνατό απ’ όλα. Όσοι από τους δικούς μας απόμεναν ακόμα ζωντανοί ρίχνονται μέσα στο ρέμα και κάνουνε να φύγουν κατά την Ανδρούσα. Τίποτ’ άλλο δεν ακουγόταν πια «από τα λιανίσματα των σπαθιών και των γιαταγανιών».
Στην έξοδο της ρεματιάς ένα τάγμα του εχθρού καρτέραγε τους εκατόν πενήντα δικούς μας που ήταν ακόμα ζωντανοί. Δεν τους απόμενε παρά ν’ ανοίξουν δρόμο με το σπαθί στο χέρι. Το κατόρθωσαν μα οι πιότεροι απόμειναν για πάντα εκεί. Σιγά σιγά σκόρπαγε ο καπνός της μάχης. Οι νικητές τότε βάλθηκαν να σκυλεύουν τους σκοτωμένους. Ύστερα άρχισαν να κόβουν τ’ αυτιά τους, να τα πάνε στον Ιμπραήμ να πάρουνε μπαξίσι. Τότε τσακώθηκαν «μεταξύ των ποίος από αυτούς να έχει περισσότερα».

Το φιλί του Ιμπραήμ
Κατέβηκε τέλος κι ο Ιμπραήμ στο ταμπούρι του Παπαφλέσσα. Αφού έκανε ντουάδες στον Αλλάχ για τη νίκη, πρόσταξε το στρατό του να ρίξει τρεις νικητήριες μπαταριές. Μετά παράγγειλε να του φέρουν το κουφάρι του Παπαφλέσσα. Βρήκαν το ακέφαλο κορμί του. Δίπλα του κείτονταν νεκρός ο νεαρός Γάλλος κι ολόγυρα πλήθος τα κουφάρια των εχθρών. Λίγο πιο πέρα πέτυχαν και το κεφάλι τούτον ήρωα. Το έφεραν στον Ιμπραήμ τους είπε να χώσουν στη γη ένα ψηλό παλούκι και να στήσουν όρθιο τον σκοτωμένο δένοντάς τον πάνω σ’ αυτό. Ύστερα στερέωσαν στο κορμί και το κεφάλι, αφού πριν πλύνανε τα αίματα από τα γένια του. Τότε «ο νεκρός εφαίνετο ως να ήτο ζωντανός»
Ο Ιμπραήμ, αφού «ακίνητος κι άφωνος τον παρετήρησεν ολίγον», θαυμάζοντας το επιβλητικό του παράστημα,γυρνά και λέει αυθόρμητα στους αξιωματικούς του:
«Πραγματικά, στάθηκε ένας ικανός και γενναίος άνθρωπος. Και καλύτερο θα ήταν, κι ας παθαίναμε άλλη τόση ζημιά, να τον πιάναμε ζωντανό, γιατί πολύ θα μας χρησίμευε». Και συνέχισε «Εάν η Ελλάδα είχε κι άλλους σαν τον Παπαφλέσσαν δεν θα μπορούσα ν’ αναλάβω αυτήν την εκστρατείαν».
Έπειτα, σύμφωνα με λαϊκές αφηγήσεις, έμεινε πολλή ώρα να κοιτά τον νεκρό Παπαφλέσσα του και κάποια στιγμή, σηκώθηκε στις μύτες των ποδιών του και τον φίλησε στο μέτωπο, αναγνωρίζοντας έτσι εμπράκτως την γενναιότητα του Παπαφλέσσα και θέλοντας έτσι να τιμήσει τον άξιο αντίπαλό του.

Η Λεωνίδειος μάχη είχε τελειώσει. Το Μανιάκι πήρε τη θέση του, στις σελίδες της Ιστορίας μας, δίπλα στις Θερμοπύλες και στην Αλαμάνα.
Τώρα, ανατολικά από το χωριό Μανιάκι, στο ξωκλήσι «Aγιά Ανάσταση», βρίσκονται τα κόκαλα εκείνων που πέσανε σε τούτη τη μάχη, θυμίζοντας, σ’ εμάς τους μεταγεγέστερους, πως ή λευτεριά μας, καθώς λέει στον εθνικό μας ύμνο ο Σολωμός, είναι «απ’ τα κόκαλα βγαλμένη των Ελλήνων τα Ιερά»…
Με τον ηρωικό του θάνατο, επισφράγισε την ανεκτίμητη προσφορά του στην πατρίδα ο αγνός πατριώτης, ο ενθουσιώδης αγωνιστής, ο Παπαφλέσσας.

Εν τω μεταξύ η ελληνική κυβέρνηση, ύστερα από λαϊκή απαίτηση, είχε χορηγήσει γενική αμνηστία στους Πελοποννήσιους «αντάρτες» (17 Μαΐου 1825), οι οποίοι ωστόσο δεν πρόλαβαν να βοηθήσουν στο Μανιάκι. Εβδομάδες μετά τη μάχη στο Μανιάκι κυκλοφόρησε στο Παρίσι λιθογραφία με φανταστική σύνθεση που απεικονίζει την κορύφωση της σύγκρουσης, στην οποία αναγράφεται η φράση: «Η εν Μανιακίω της Πυλίας μάχη, καθ’ ην ο Γρηγόριος Παπαφλέσσας, ηρωικώς μαχόμενος, έπεσε ως νέος Λεωνίδας».

Μια αυθεντική μαρτυρία
Ένα κείμενο του πολεμιστή του Μανιακίου Μ. Σταυριανόπουλου που επέζησε αν και τραυματισμένος σοβαρά (τον νόμισαν για νεκρό, γιατί ήταν σκεπασμένος με τα πτώματα των συμπολεμιστών του) και έζησε έως το 1896 χάθηκε δυστυχώς. Σε αναφορές που έγιναν αργότερα από οπλαρχηγούς, πολλοί ισχυρίζονταν ότι έλαβαν μέρος και ότι σώθηκαν από θαύμα αλλά οι ισχυρισμοί τους είναι αμφισβητήσιμοι. Οι ισχυρισμοί φέρεται να έγιναν μόνο και μόνο, γιατί η συμμετοχή σε αυτή την μάχη ήταν τίτλοι τιμής και δόξας για όσους κονταροκτυπήθηκαν με τις ορδές του Ιμπραήμ.

Από το Μανιάκι είναι ιστορικά βέβαιο ότι σώθηκαν κάποιοι που έφυγαν λίγο πριν αρχίσει η μάχη και μάλιστα αρκετοί οπλαρχηγοί. Για να μετριάσουν τις εντυπώσεις που δημιούργησε η λιποταξία τους, αργότερα διέδιδαν ότι έλαβαν μέρος, και έδιναν φανταστικές περιγραφές. Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, υπάρχει μία αναφορά αγωνιστή από την Κυπαρισσία που υπογράφει με το ψευδώνυμο Κυπαρίσσιος την οποία υποβάλλει στον Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια και με την οποία ζητούσε υλική βοήθεια για να ζήσει την οικογένεια του, η οποία ήταν σε άθλια οικονομική κατάσταση. Η αναφορά είναι ολιγόλογη αλλά πολύ περιγραφική και είχε συνταχθεί από κάποιον που γνώριζε ανάγνωση και γραφή. Θεωρείται έγκυρη γιατί γράφτηκε βάσει αφηγήσεως του ακρωτηριασμένου αγωνιστή που χωρίς πόδια έφθασε στο Πόρο για να την επιδώσει.

Η αναφορά έχει ως εξής:

«Εξοχώτατε Κυβερνήτα της Ελλάδος

Ίδετε την αθλιότητα εις την οποία κατήντησα διά την πατρίδα.Αφού επολέμησα εις διάφορα μέρη της Πελοποννήσου με τα στρατεύματα τα Αρκάδια έτη πέντε, τέλος ευρέθην και εις την μάχην την γενομένην ανά μέσον Σαπρίκης και Μανιάκης ομόρων χωρίων Αρκαδίας και Νεοκάστρου, έν ή έπεσεν ο αοίδημος Γρηγόριος Δικαίος ο Φλέσσας. Έν ώ Κυβερνήτα είμεθα τρείς χιλιάδες τον αριθμόν εις την θέσιν εκείνην, Έλληνες οι περισσότεροι, ιδόντες το σμήνος των πολεμίων έφυγον, εμείναμεν επτακόσιοι περίπου στρατιώται, διήρκεσε δε η μάχη ώρας δέκα.

Έκ των επτακοσίων δε, μόλις εύρον οι πολέμιοι εξήκοντα ζωντανούς μέν, αλλά πληγωμένους απήγον εις το Νεόκαστρον, ένθα όσους έκ των εξήκοντα εγνώρισαν ότι ήσαν εκ των εν Ναυαρίνοις ηττηθέντων, τούτους ακρωτηρίασαν κατά διάφορα μέλη.

Ηκρωτηρίασαν δε και εμέ κατά τους πόδας και τρόπω άσπλαχνο, ως ο μάγειρος όταν κόπτη το κρέας αλύπως όταν θέλη να κάμη λεπτόν ψητόν. Και έκτοτε άχρι του εμπρησμού του εχθρικού στόλου περιφερόμην εις Νεόκαστρον ένθα κακείτε ελεεινώς.

Αφανισθέντος δε του στόλου έγινε σύγχυσις, έλαβα καιρόν και έφυγα με αυτά τα ποδάρια. Διασωθείς δε εύρον τρία μου τέκνα αιχμαλωτισμένα, και τα άλλα εις αθλίαν κατάστασιν, ώστε οι άθλιοι παρ΄αθλιωτάτου προσδοκώσι κηδεμονίαν. Εις τοιαύτην λοιπόν κατάστασιν ευρισκόμενος προτρέχω προς Σε, τον κοινόν πατέρα, όστις ενεμπιστεύθης την ολικήν παρακαταθήκην του Έθνους, να δείξης προς την ταλαίπωρον οικογενειά μου την πατρική σου κηδεμονία, ήτις παρ΄αξίαν στερουμένη του επιούσιου άρτου επαιτεί.

Υποσημειούμαι δε με σέβας τα΄οφειλόμενον

Τη 5 Μαρτίου 1828 Ο Ευπειθής και τεθλιμμένος πολίτης

Εν Πόρω Γιώργης Αρκαδινός

( Γ.Α.Κ. Γεν.Γραμμ. φακ. 25 )»

Μοιρολόι για το Μανιάκι

Κει στο Μανιάκι κείτονται όλοι οι Καπεταναίοι.
Ο Παπαφλέσσας, ο Κορμάς και ο Μαυρομιχάλης.
Μπιτσάνης από την Πολιανή, μαζί με τον Κεφάλα.
Στρώμα έχουνε την μαύρη Γη, προσκέφαλο μια πέτρα,
και από πάνω σκέπασμα του φεγγαριού την λάμψη.

Η τελευταία υπογραφή του Παπαφλέσσα

Σχετικά θέματα:

• Γεώργιος Καραϊσκάκης (1782-1827) – Το λιοντάρι της Ρούμελης
• Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (1770-1843) – Ο «Γέρος του Μοριά» κι αρχιστράτηγος της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821
• Αθανάσιος Διάκος (1788-1821) – Ο μάρτυρας της Επανάστασης
• Δήλωση Έλληνα Υπουργού Παιδείας: «Υπέρμαχος Στρατηγός του ελληνικού έθνους η Παναγία» – Κι έπειτα απορούμε γιατί το Υπουργείο Παιδείας, ονομάζεται και «Θρησκευμάτων»
• Νικηταράς ο Τουρκοφάγος – Ένα άγνωστο, μα αρκετά διδακτικό περιστατικό για την Ελλάδα που τρώει τα παιδιά της
• Αλά μπουρνέζικα
• Οι Αλβανοί και η Ελληνική Επανάσταση του 1821
• Ο «φιλελληνικός» και «πατριωτικός» ρόλος του Πατριαρχείου, μετά την Επανάσταση του 1821 και την Απελευθέρωση – Η κατάπτυστη επιστολή του πατριάρχη Αγαθάγγελου προς τους Έλληνες το 1828 και η απάντηση του Ιωάννη Καποδίστρια
• Τα «πεσκέσια», οι αλλαξοπατριαρχίες, οι όρκοι υποταγής στον Σουλτάνο, οι προδοσίες και οι…αργίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου
• Η ιστορία του ελληνικού έθνους και της ελληνικής Επαναστάσεως