Πάρε-Δώσε

«Αν είχες γυρίσει αυτή την ταινία προτού γυρίσω εγώ τον “Κλέφτη των ποδηλάτων” τότε σήμερα θα ήσουν εσύ ο Ντε Σίκα!».
Βιτόριο Ντε Σίκα (προς τον Γκρεγκ Τάλλας, όταν είδε το 1955 το «Ξυπόλητο Τάγμα» στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου)

Το «Ξυπόλητο Τάγμα» είναι η αληθινή ιστορία 160 παιδιών, που η δράση τους πήρε διαστάσεις μύθου όταν διώχτηκαν από τα ορφανοτροφεία της Θεσσαλονίκης από τους Ναζί κατακτητές στα χρόνια της κατοχής του Bʼ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι Γερμανοί αδειάζουν τα δημόσια κτίρια και τα επιτάσσουν. Ανάμεσα σε αυτά τα κτίρια είναι και αρκετά ορφανοτροφεία. Τα ορφανά πετάγονται στο δρόμο. Μια ομάδα, απ’ αυτά τα ορφανά, για να επιβιώσουν, παίρνουν τη ζωή τους στα χέρια τους. Οργανώνονται σαν μυστικός «στρατός», με ιεραρχία και πειθαρχία. Μόνα τους συγκροτούν ομάδες κρούσης και βοήθειας. Πηγή για την τροφοδοσία τους είναι τα γερμανικά καμιόνια που κουβαλάνε ψωμί και τρόφιμα και οι μαυραγορίτες. Τα κλεμμένα μοιράζονται στα ορφανά, αλλά και σε άλλους κατοίκους της Θεσσαλονίκης που είχαν ανάγκες.

Τα παιδιά του «Ξυπόλυτου Τάγματος» έμειναν στην ιστορία σαν «σαλταδόροι». Ο θρύλος λέει, πως πέρα από την αρωγή που παρείχαν στο κόσμο, κατάφερναν με την εξυπνάδα και το κουράγιο τους να βοηθούν την Αντίσταση, βρίσκοντας τρόπους να φυγαδεύουν στη Μέση Ανατολή Έλληνες, Αμερικάνους και Εγγλέζους αξιωματικούς, με σκοπό να ενωθούν με τους εκεί συμμαχικούς στρατούς.

Στα τέλη της δεκαετίας του ΄40, βρισκόταν στην Αμερική ο ηθοποιός του Κρατικού Θεάτρου Νίκος Κατσιώτης, ο οποίος συζητώντας με τον Γκρεγκ Τάλλας (Γρηγόρης Θαλασσινός) του διηγήθηκε πως την ημέρα που η Θεσσαλονίκη γιόρταζε την απελευθέρωσή της, τον Νοέμβριο του 1944, στο τέλος της διαδήλωσης ακολουθούσε ένα τσούρμο από κουρελήδες πιτσιρικάδες οι οποίοι κρατούσαν ένα πανό που έγραφε «Ξυπόλητο Τάγμα». Η διήγηση του Νίκου Κατσιώτη, συγκλόνισε τον Τάλλας κι αποφάσισε να κάνει το «Ξυπόλητο Τάγμα» ταινία. Το 1952, ο Γκρεγκ Τάλλας έρχεται στην Ελλάδα και με την περιορισμένη οικονομική υποστήριξη ενός άλλου Ελληνοαμερικανού, ξενοδόχου στο Λος Άντζελες, του Πέτρου Μπουντούρη, άρχισε να γυρίζει την ταινία « Το Ξυπόλητο Τάγμα». Ο Νίκος Κατσιώτης έγραψε το σενάριο, ενώ την μουσική έγραψε ο Μίκης Θεοδωράκης (η πρώτη του για κινηματογραφική ταινία), με εκτέλεση από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών (υπό την διεύθυνση τού ιδίου). Η θαυμάσια φωτογραφία ήταν του Μιχάλη Γαζιάδη.

Ο Γκρεγκ Τάλλας αποθαρρημένος από την υποτυπώδη κινηματογραφία της Ελλάδας της εποχής, σκέφτηκε αρχικά να γυρίσει την ταινία στη Νάπολη, πόλη που θεωρούσε πως είχε μια περίεργη ομοιότητα, το ίδιο άρωμα, με τη Θεσσαλονίκη. Αλλά πάλι κάτι τον έτρωγε.

Κι έτσι ήρθε στην Ελλάδα και γύρισε την ταινία στη Θεσσαλονίκη σε φυσικούς χώρους. Μόνο τη σκηνή της «μαύρης αγοράς» γύρισε για καθαρά πρακτικούς λόγους στην Αθήνα, στην περιοχή των Φυλακών Αβέρωφ, όπου και λειτουργούσε πραγματικά η μαύρη αγορά στα χρόνια της Γερμανικής Κατοχής.

Χρησιμοποίησε μόνο δύο επαγγελματίες ηθοποιούς, τον Νίκο Φέρμα και τη Μαρία Κωστή. Όλοι οι άλλοι που έπαιξαν στην ταινία ήσαν ερασιτέχνες. Τα 63 από τα 66 παιδιά που πήραν μέρος στα γυρίσματα, ο Γκρεγκ Τάλλας τα πήρε από αναμορφωτήρια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.

Η μηχανή λήψης ήταν του 1924 και χρησιμοποιήθηκαν μόνο 6 προβολείς για τον φωτισμό. Το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα της ταινίας -σε συνδυασμό με τις συνθήκες παραγωγής- ήταν μια μεγάλη έκπληξη στην Αμερική. Δεν μπορούσαν να πιστέψουν ότι αυτή η ταινία γυρίστηκε με τόσο λίγα τεχνικά μέσα. Για παράδειγμα, ο φωνολήπτης της Κολούμπια ήταν αδύνατο να πιστέψει πως αυτή η ταινία γυρίστηκε βουβή και πως είχαν επιτευχθεί τόσο άψογοι συγχρονισμοί στο ντουμπλάρισμα της ηχητικής μπάντας στην Ελλάδα!

Το αρνητικό της ταινίας είχε χαθεί και χάρη στις προσπάθειες του διευθυντή της Ταινιοθήκης της Ελλάδας, Θόδωρου Αδαμόπουλου που εντόπισε δύο κόπιες προβολής σε καλή κατάσταση, δημιουργήθηκε, μετά από χρονοβόρες και πολυδάπανες διαδικασίες, ένα καινούργιο αρνητικό της ταινίας.

Το «Ξυπόλυτο Τάγμα» ήταν η πρώτη ελληνική ταινία που κατόρθωσε να βραβευτεί σε διεθνές φεστιβάλ. Πήρε το 1955 το πρώτο βραβείο («Χρυσή Δάφνη»), στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Εδιμβούργου.

Ένας σκηνοθέτης θέλει να κάνει μια ταινία με τίτλο «Ο τεμπέλης».
Ψάχνει λοιπόν για έναν πρωταγωνιστή, που θα είναι πειστικός και θα «γράφει» στον φακό. Μεταξύ άλλων, ρωτάει και κάποιον έμπειρο συνάδελφό του σκηνοθέτη, ο οποίος του λέει:
– Θα πας στο Μεξικό στην πόλη Τσιουάουα και θα ψάξεις να βρεις το σαλούν «Πεπίτα». Εκεί συχνάζει κάποιος που είναι ο ορισμός του τεμπέλη. Τον λένε Χουανίτο Γκονζάλες. Δεν θα δυσκολευτείς να τον αναγνωρίσεις. Κάθεται όλη μέρα στο πάτωμα, σε μια γωνιά.

Πάει λοιπόν εκεί ο σκηνοθέτης, βρίσκει το σαλούν και μπαίνοντας μέσα, πράγματι βλέπει έναν τύπο με κατεβασμένο σομπρέρο (το χαρακτηριστικό πλατύγυρο μεξικάνικο καπέλο) να κάθεται ακίνητος σε μια γωνιά. Τον πλησιάζει και του λέει:
– Συγγνώμη, είστε ο κύριος Χουανίτο Γκονζάλες;

Ο Μεξικανός, δίχως να σηκώσει καν το βλέμμα του, γνέφει καταφατικά, ελαφρά με το κεφάλι του.

Και συνεχίζει ο σκηνοθέτης:
– Ξέρετε, ψάχνω για έναν πρωταγωνιστή, που θα παίξει τον ρόλο ενός τεμπέλη στην καινούργια μου ταινία. Μου μίλησαν με τα καλύτερα λόγια για σας.
– Και τι θα κάνω ακριβώς στην ταινία;
– Έναν τεμπέλη που όλη την ώρα θα κάθεται με σκυμμένο κεφάλι. Έπειτα θα σηκώσει αργά αργά το κεφάλι, θα κοιτάξει δεξιά, μετά αριστερά και στο τέλος θα το ξανακατεβάσει.

Ο Μεξικανός, αφού το σκέπτεται για λίγο, απαντά:
– Όχι. Λυπάμαι, αλλά δεν μπορώ να παίξω τον ρόλο αυτό.
– Γιατί;…
– Εσύ φιλαράκο δε ζητάς ηθοποιό, ζητάς κασκαντέρ!

«Όχι άλλο κάρβουνο!», «Πολλά τα λεφτά Άρη…», «Πατέρα; Έχει η Αγγλία Καλαμάτα;», «Κι χρααατς!», «Δεν ξέρω αν το προσέξατε, αλλά σήμερα είμαστε μια ωραία ατμόσφαιρα, είμαστε…», «Είμαστε very very…χολοσκασμένες!», «Τί θα το κάνουμε εδώ; Αμέρικαν μπαρ;», «Στάσου, μύγδαλα!», «Του Θεμιστοκλέους βεβαίως βεβαίως», «Άτιμη κοινωνία, που άλλους τους ανεβάζεις κι άλλους τους κατεβάζεις», «Εδώ μέσα γίνονται Σόδομα και Γόμορα», «Κάτινα! Σαλαμάκι!», «Ξέρεις από βέσπα;», «Έχω και κότερο, πάμε μια βόλτα;»…

Μερικές μόνο απ’ τις διαχρονικές ατάκες, που χρησιμοποιούμε κι εμείς σήμερα κατά περίσταση, αξέχαστες μελωδίες, μοναδικές ερμηνείες, ηθοποιών που δεν χορταίνουμε να βλέπουμε ξανά και ξανά, έστω κι αν έχουμε μάθει τα λόγια των ταινιών τους, απ’ έξω κι ανακατωτά.

Ένα μικρό αφιέρωμα λοιπόν, στον παλιό καλό ελληνικό κινηματογράφο, που βγάζει αβίαστα το χαμόγελο και το γέλιο απ’ τα χείλη μας, ενίοτε φέρνει έναν κόμπο στον λαιμό μας κι άλλοτε δάκρυα στα μάτια μας, με πραγματικά υπέροχες ερμηνείες και διαλόγους, των ιερών τεράτων του ελληνικού κινηματογράφου σαν τους Ορέστη Μακρή, Βασίλη Αυλωνίτη, Γεωργία Βασιλειάδου, Ρένα Βλαχοπούλου, Λάμπρο Κωνσταντάρα, Γιώργο Φούντα, Παντελή Ζερβό κ.ά., σε ταινίες-μνημεία, όπως «Ο μεθύστακας», «Τα κόκκινα φανάρια», «Η θεία από το Σικάγο», «Ο θησαυρός του μακαρίτη», «Μακρυκωσταίοι και Κοντογιώργηδες», «Η γυνή να φοβήται τον άνδρα», «Της κακομοίρας» κ.ά …
Ανάγνωση ολόκληρου του θέματος »

Ένας ύστατος φόρος τιμής σε έναν αγαπημένο ηθοποιό, που οι περισσότεροι Έλληνες μεγάλωσαν με τις ταινίες του.
Ο Σπύρος Καλογήρου έφυγε χθες απ’ τη ζωή, μετά από αλλεπάλληλα εγκεφαλικά επεισόδια, σε ηλικία 87 ετών.
Χαρακτηριστική φωνή, γέλιο και ρόλοι που σήμερα φαντάζει αδύνατον να τους έχει ερμηνεύσει κάποιος άλλος ηθοποιός.

Αντίο «Μαύρε»…

Ήταν ένα Σαββατόβραδο του 1984, όταν προβλήθηκε στην ΕΡΤ2 (πρώην Υ.Ε.Ν.Ε.Δ.) η λογοκριμένη το 1977, ταινία του σκηνοθέτη Νίκου Αλευρά, «Πέφτουν οι σφαίρες σαν το χαλάζι» (πλήρης τίτλος: Πέφτουν οι σφαίρες σαν το χαλάζι κι ο τραυματισμένος καλλιτέχνης αναστενάζει). Καθώς η ταινία ήταν πανελληνίως άγνωστη, ο τίτλος στην αρχή προϊδέαζε, για ταινία περιπέτειας ή πολεμικής δράσης, ή εν πάση περιπτώσει, για μια ταινία όπου θα «συμμετείχαν» πραγματικές σφαίρες.

Γρήγορα οι τηλεθεατές αντιλήφθηκαν, ότι δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο, αλλά για μια ταινία με περίεργη και ακαταλαβίστικη υπόθεση, διανθισμένη με μερικές σκηνές γυμνού. Παρ’ ότι οι αισθησιακές ταινίες με γυμνό και ερωτικές σκηνές, δεν ήταν κάτι πρωτοφανές για την κρατική τηλεόραση (οι πιτσιρικάδες της εποχής, όταν έπαιζε τέτοιες ταινίες η τηλεόραση, έστω και σχετικά σπάνια, έλεγαν «σήμερα παίζει “τσόντα” η τηλεόραση», χαρακτηριστικό μάλλον της «αθωότητας» και των ηθών της τότε τηλεόρασης), εν τούτοις η συγκεκριμένη τολμηρή ταινία, ξεσήκωσε αντιδράσεις, όχι γιατί είχε ερωτικές σκηνές (που δεν είχε), αλλά λόγω, κυρίως, μιας συγκεκριμένης σκηνής, όπου ένας γενειοφόρος μαντράχαλος (ήταν ο σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής της ταινίας, Νίκος Αλευράς [ανηψιός του άλλοτε προέδρου της Βουλής, Γιάννη Αλευρά]), εμφανιζόταν να υποδύεται ένα…μωρό και φορώντας…πάνα να θηλάζει στην αγκαλιά μιας γυναίκας (υποτίθεται της μάνας του, αν και έμοιαζε συνομήλική του)! Είχε ήδη προηγηθεί μια σκηνή, όπου η ίδια γυναίκα ψηλάφιζε τ’ απόκρυφα του εν λόγου μαντράχαλου, βάζοντάς του στην…ευαίσθητη περιοχή, ταλκ, επειδή είχε…συγκαεί. Σε μερικές από τις σκανδαλιστικές σκηνές που ακολούθησαν, ο σκηνοθέτης βρίσκεται σε μια κούνια, όπου και δέχεται την επίσκεψη γυμνόστηθων γυναικών της γειτονιάς, που τον παινεύουν. Εδώ εντοπίζεται και η ατάκα: «Αχ, το άτιμο, έβγαλε και τριχούλες!».

Οι εξελίξεις ήταν καταιγιστικές και κωμικοτραγικές. Εκτός από τις «σφαίρες που έπεφταν σαν το χαλάζι» στην τηλεόραση, σαν το χαλάζι άρχισαν να πέφτουν και τα τηλεφωνήματα των σκανδαλισμένων και έξαλλων τηλεθεατών, στο τηλεφωνικό κέντρο της ΕΡΤ2. Φημολογούνταν, πως ένα από αυτά τα τηλεφωνήματα, ήταν του τότε πρωθυπουργού, Ανδρέα Παπανδρέου. Ο πρόεδρος του σταθμού, Σάκης Αποστολόπουλος, βρισκόμενος κάτω από πίεση και μάλλον σε κατάσταση πανικού, αποφασίσει και κατεβάζει τον διακόπτη κι έτσι επί μισή σχεδόν ώρα, ελλείψει εναλλακτικού προγράμματος, οι τηλεθεατές έβλεπαν στους δέκτες τους «χιόνι». Σύντομα κατέφθασε και στο κτήριο, τόσο η Αστυνομία, όσο κι ο εισαγγελέας, ενδεικτικό της «σοβαρότητας» της κατάστασης.

Την επόμενη κιόλας μέρα, σύσσωμο το διοικητικό συμβούλιο της ΕΡΤ2 παραιτήθηκε, ενώ την Δευτέρα που κυκλοφόρησαν και οι εφημερίδες έκαναν λόγο, με πηχαίους τίτλους, για «Αίσχος!» και «Ντροπή!», ρίχνοντας το ανάθεμα σε όσους «έβαλαν την τσόντα στα σπίτια», μέσω της τηλεόρασης. Δεν παρέλειψαν βέβαια να σχολιάσουν την απονομή ευθυνών και τις συνεπόμενες παραιτήσεις και «καρατομήσεις», κάνοντας λογοπαίγνιο, ανάλογου του τίτλου της ταινίας: «Πέφτουν τα κεφάλια σαν το χαλάζι». Δεν έλειψε όμως και η πολιτική και η κομματική εκμετάλλευση του θέματος, που έριξε περισσότερο λάδι στη φωτιά και κράτησε στην επικαιρότητα το «σκάνδαλο» για αρκετό καιρό, το οποίο έγινε γνωστό και πέραν των ελληνικών συνόρων.

Το αστείο της υπόθεσης ήταν, πως μετά από λίγον καιρό, η συγκεκριμένη ταινία (που μόνο «τσόντα» δεν ήταν), προβλήθηκε σε μερικούς κινηματογράφους της Αθήνας κι έγινε…λαϊκό προσκύνημα!

Άλλες εποχές, άλλα ήθη…